สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ

จากวิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี
ไปยังการนำทาง ไปยังการค้นหา
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ
กรมพระยาดำรงราชานุภาพ
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ ชั้น 4
พระองค์เจ้าชั้นเอก
Prince Ditsawarakuman.png
เสนาบดีกระทรวงมหาดไทย
ดำรงตำแหน่ง1 เมษายน พ.ศ. 2435[1] - 8 สิงหาคม พ.ศ. 2458[2]
ถัดไปเจ้าพระยาสุรสีห์วิสิษฐศักดิ์ (เชย กัลยาณมิตร)
เสนาบดีกระทรวงมุรธาธร
ดำรงตำแหน่ง29 มิถุนายน พ.ศ. 2466 [3] – 23 มีนาคม พ.ศ. 2468 [4]
อภิรัฐมนตรี[5]
ดำรงตำแหน่ง28 พฤศจิกายน พ.ศ. 2468 – 17 กรกฎาคม พ.ศ. 2475[6]
องคมนตรี[7][8][9][10]
ดำรงตำแหน่ง7 พฤษภาคม พ.ศ. 2430 - 17 กรกฎาคม พ.ศ. 2475[11]
หม่อม(สะใภ้หลวง)หม่อมเฉื่อย ดิศกุล ณ อยุธยา ท.จ.
พระบุตร37 องค์
ราชวงศ์จักรี
พระราชบิดาพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
พระมารดาเจ้าจอมมารดาชุ่ม ท.จ.ว.
ประสูติ21 มิถุนายน พ.ศ. 2405
กรุงเทพมหานคร ราชอาณาจักรสยาม
สิ้นพระชนม์1 ธันวาคม พ.ศ. 2486 (81 ปี)
จังหวัดพระนคร ราชอาณาจักรสยาม
ลายพระอภิไธย

นายพลเอก[12] มหาอำมาตย์เอก มหาเสวกเอก[13] นายกองเอก[14] สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ (21 มิถุนายน พ.ศ. 2405 – 1 ธันวาคม พ.ศ. 2486) พระนามเดิม พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าดิศวรกุมาร เป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาชุ่ม ท.จ.ว. และเป็นองค์ต้นราชสกุลดิศกุล[15] ชาววังออกพระนามโดยลำลองว่า "พระองค์เจ้าดิศวรกุมาร หรือ เสด็จพระองค์ดิศ" ทรงดำรงตำแหน่งที่สำคัญทางการทหารและพลเรือน เช่น เจ้าพนักงานใหญ่ ผู้บัญชาการทหารบก อธิบดีกรมศึกษาธิการ (ตำแหน่งเทียบเท่าเสนาบดี) องค์ปฐมเสนาบดีกระทรวงมหาดไทย เสนาบดีกระทรวงมุรธาธร นายกราชบัณฑิตยสภา องคมนตรีในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวและพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว และอภิรัฐมนตรีในพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว

นอกจากนี้ ยังทรงพระปรีชาสามารถในด้านการศึกษา การปกครอง การต่างประเทศ การสาธารณสุข หลักรัฐประศาสนศาสตร์เปรียบเทียบ ประวัติศาสตร์ โบราณคดี และศิลปวัฒนธรรม ทรงได้รับพระสมัญญานามเป็น "พระบิดาแห่งประวัติศาสตร์และโบราณคดีไทย" และ "พระบิดาแห่งมัคคุเทศก์ไทย" ทรงเป็นองค์ผู้อำนวยการก่อตั้งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย โรงเรียนนายร้อยตำรวจ โรงเรียนสวนกุหลาบวิทยาลัย โรงเรียนเทพศิรินทร์ โรงเรียนยุพราชวิทยาลัย เมื่อวันที่ 21 มิถุนายน พ.ศ. 2505 ที่ประชุมใหญ่ขององค์การการศึกษาวิทยาศาสตร์และวัฒนธรรมแห่งสหประชาชาติ (UNESCO) ได้ประกาศถวายสดุดีให้พระองค์ทรงเป็นบุคคลสำคัญของโลกคนแรกของประเทศไทย[16] และวันที่ 27 พฤศจิกายน พ.ศ. 2544 คณะรัฐมนตรีได้มีมติให้วันที่ 1 ธันวาคม ของทุกปี ซึ่งตรงกับวันคล้ายวันสิ้นพระชนม์ของพระองค์ เป็นวันดำรงราชานุภาพ กำหนดขึ้นเพื่อเป็นการถวายความรำลึกถึงพระกรุณาธิคุณเป็นอเนกอนันต์ของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ องค์ปฐมเสนาบดีกระทรวงมหาดไทย และบุคคลสำคัญของโลกคนแรกของประเทศไทย[17]

พระประวัติ[แก้]

ประสูติ[แก้]

สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ มีพระนามเดิมว่า พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าดิศวรกุมาร (อ่านว่า พระ-องค์-เจ้า-ดิด-สะ-วอ-ระ-กุ-มาร) เป็นพระราชโอรสพระองค์ที่ 57 ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และเป็นพระองค์เดียวที่ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาชุ่ม ท.จ.ว.พระบรมมหาราชวัง เมื่อวันที่ 21 มิถุนายน พ.ศ. 2405 พระองค์ได้รับพระราชทานพระนามจากพระบิดาในวันสมโภชเดือนและขึ้นพระอู่ โดยมีรายละเอียดว่า[18]

"สมเด็จพระปรเมนทรมหามงกุฎ พระจอมเกล้าเจ้าแผ่นดินสยามผู้พระบิดา ขอตั้งนามกุมารบุตรที่เกิดแต่ชุ่มเล็กเป็นมารดานั้น และซึ่งคลอดในวันเสาร์ แรม 9 ค่ำ เดือน 7 ปีจอจัตวาศกนั้น ว่าดังนี้ พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิศวรกุมาร นาคนาม ขอจงเจริญชนมายุ วรรณ สุข พล ปฏิภาณ สรรพสิริสวัสดิพิพัฒนมงคลทุกประการ สิ้นกาลนานต่อไปเทอญ"

ชาววังโดยทั่วไปเรียกกันว่า "เสด็จพระองค์ดิศ" โดยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงนำเอานามของพระยาอัพภันตริกามาตย์ (ดิศ โรจนดิศ) ซึ่งเป็นบิดาของเจ้าจอมมารดาชุ่มมาตั้งพระราชทาน เนื่องจากทรงพระราชดำริว่าท่านเป็นคนซื่อตรง[19]

ทรงศึกษา[แก้]

พระองค์ทรงเริ่มเรียนหนังสือไทยชั้นต้นจากสำนักคุณแสงและคุณปาน ราชนิกุล ในพระบรมมหาราชวัง ทรงศึกษาภาษาอังกฤษในโรงเรียนหลวง ซึ่งมีมิสเตอร์ ฟรานซิส ยอร์ช แพตเตอร์สัน เป็นพระอาจารย์

รับราชการ[แก้]

สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ได้ทรงประกอบพระกรณียกิจด้านต่าง ๆ และทรงเป็นที่ไว้วางพระราชหฤทัยในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระเชษฐา ถึงขนาดตรัสชมว่า ทรงเป็นเสมือน "เพชรประดับพระมหาพิชัยมงกุฎ"

เมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จสวรรคตในวันที่ 23 ตุลาคม พ.ศ. 2453 สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวโปรดให้เปลี่ยนคำนำพระนามเป็นพระเจ้าบรมวงศ์เธอ[20] และในวันต่อมาพระองค์ท่านได้เข้าถือน้ำพิพัฒน์สัตยาและรับพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ เป็นองคมนตรี ณ พระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม[21] สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ก็ได้สนองพระเดชพระคุณตลอดมา ตราบจนชราทุพพลภาพ ไม่สามารถทำราชการหนักในตำแหน่งต่อไปอีก จึงกราบถวายบังคมลาออกจากตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงมหาดไทยในปี พ.ศ. 2458 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ทรงเป็นเสนาบดีที่ปรึกษา[22][23]

สิ้นพระชนม์[แก้]

สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ เริ่มประชวรด้วยโรคพระหทัยพิการมาตั้งแต่เดือนธันวาคม พ.ศ. 2484 จึงเสด็จกลับมารักษาพระอาการประชวรในประเทศไทย (ก่อนหน้านั้นทรงประทับอยู่ ณ เกาะปีนัง ภายหลังเหตุการณ์การเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475) พระอาการทรงและทรุดเรื่อยมาจนสิ้นพระชนม์เมื่อวันที่ 1 ธันวาคม พ.ศ. 2486 ที่วังวรดิศ ถนนหลานหลวง ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล พระอัฐมรามาธิบดินทร สิริรวมพระชันษา 81 ปี[22][23] อนึ่ง สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงมีพระโอรสสืบราชสกุล คือ หม่อมเจ้าจุลดิศ ดิศกุล นายทหารม้าราชองครักษ์และองคมนตรีในรัชกาลที่ 7, พระนัดดา (หลาน) คือ หม่อมราชวงศ์สังขดิศ ดิศกุล อดีตเอกอัครราชทูต ณ ประเทศมาเลเซีย สมาพันธรัฐสวิส และนครรัฐวาติกัน, พระปนัดดา (เหลน) ผู้ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้าสืบตระกูล (ต.อ.จ.) และดำรงรักษาวังวรดิศ คือ หม่อมหลวงปนัดดา ดิศกุล อดีตผู้ว่าราชการจังหวัดนครปฐม จังหวัดเชียงใหม่ ปลัดสำนักนายกรัฐมนตรี รัฐมนตรีประจำสำนักนายกรัฐมนตรี ปัจจุบันดำรงตำแหน่งสมาชิกวุฒิสภา ซึ่งหม่อมหลวงปนัดดา ดิศกุล มีบุตรชายสืบตระกูลคนเดียว คือ นายวรดิศ ดิศกุล ณ อยุธยา ปัจจุบันเป็นนักศึกษาหลักสูตรปริญญาเอกทาง "Innovation Management" ผู้มีศักดิ์ลำดับเป็นทายาทชั้นโหลน (ลื่อ) ของพระองค์ท่าน

พระกรณียกิจ[แก้]

สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงฉายกับ เจ้าจอมมารดาชุ่ม ในรัชกาลที่ 4

พระโอรสและพระธิดา[แก้]

กรมพระยาดำรงราชานุภาพ กับพระธิดา คือหม่อมเจ้าหญิงพูนพิศมัย หม่อมเจ้าหญิงพิไลยเลขา และหม่อมเจ้าหญิงพัฒนายุ

สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ เป็นองค์ต้นราชสกุลดิศกุล มีหม่อม 11 คน ได้แก่

  1. หม่อมเฉื่อย (สกุลเดิม ยมาภัย)
  2. หม่อมนวม (สกุลเดิม โรจนดิศ)
  3. หม่อมลำดวน (สกุลเดิม วสันตสิงห์) ธิดาหลวงอนุรักษ์ภูเบศร์ (สิงโต วสันตสิงห์)
  4. หม่อมแสง (สกุลเดิม ศตะรัตน์) ธิดาพระดำรงราชานุภาพ
  5. หม่อมเจิม (สกุลเดิม สนธิรัตน์) ธิดาพระยาอุไทยมนตรี (ทิม สนธิรัตน์)
  6. หม่อมอบ (สกุลเดิม สุขไพบูลย์)
  7. หม่อมหลวงใหญ่ (เดิม หม่อมหลวงลำดวน อิศรเสนา) ธิดาหม่อมเทวาธิราช (หม่อมราชวงศ์แดง อิศรเสนา)
  8. หม่อมหยาด (สกุลเดิม กลัมพากร) ธิดาพระจำนงค์อักษร (เปลี่ยน กลัมพากร)
  9. หม่อมเป๋า
  10. หม่อมเยื้อน
  11. หม่อมเพิ่ม (สกุลเดิม สุขไพบูลย์)

โดยมีพระโอรสและพระธิดารวมทั้งหมด 37 องค์ เป็นชาย 14 องค์ เป็นหญิง 23 องค์

พระรูป พระนาม หม่อมมารดา ประสูติ สิ้นชีพิตักษัย คู่สมรส
หม่อมเจ้าจุลดิศ.JPG 1. หม่อมเจ้าจุลดิศ (ท่านชายใหญ่) ที่ 1 ในหม่อมเฉื่อย 27 ธันวาคม 2424 3 กรกฎาคม 2490 หม่อมแช่ม (เปาโรหิตย์)
Emblem of the House of Chakri.svg 2. หม่อมเจ้าอิทธิดำรง ที่ 2 ในหม่อมเฉื่อย 18 พฤศจิกายน 2428 12 เมษายน 2436
Chongchitthanom Diskul.jpg 3. หม่อมเจ้าหญิงจงจิตรถนอม (ท่านหญิงใหญ่) ที่ 1 ในหม่อมนวม 3 สิงหาคม 2429 23 กันยายน 2521
หม่อมเจ้าพร้อมเพราพรรณ.JPG 4. หม่อมเจ้าหญิงพร้อมเพราพรรณ (ท่านหญิงกลาง) ที่ 2 ในหม่อมนวม 9 ธันวาคม 2431 4 กันยายน 2467 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงสิงหวิกรมเกรียงไกร
หม่อมเจ้าทรงวุฒิภาพ.JPG 5. หม่อมเจ้าทรงวุฒิภาพ (ท่านชายเล็ก) ที่ 3 ในหม่อมเฉื่อย 13 กรกฎาคม 2432 11 พฤษภาคม 2469 หม่อมราชวงศ์หญิงสอิ้ง (สนิทวงศ์)
หม่อมราชวงศ์หญิงสุทธิสอาด (สนิทวงศ์)
Emblem of the House of Chakri.svg 6. หม่อมเจ้าหญิง (แฝด) ที่ 4 ในหม่อมเฉื่อย ไม่ทราบปี ราว 3 ชั่วโมงหลังประสูติ[27]
Emblem of the House of Chakri.svg 7. หม่อมเจ้าหญิง (แฝด) ที่ 5 ในหม่อมเฉื่อย ไม่ทราบปี ราว 3 ชั่วโมงหลังประสูติ
Emblem of the House of Chakri.svg 8. หม่อมเจ้ารัชลาภจิรธิษฐ ที่ 6 ในหม่อมเฉื่อย มิถุนายน 2436 21 สิงหาคม 2443
หม่อมเจ้าสรรพสมบูรณ์.JPG 9. หม่อมเจ้าหญิงสรรพสมบูรณ์ (ท่านหญิงกลัด) ที่ 3 ในหม่อมนวม 4 ตุลาคม 2436 15 มกราคม 2463
Emblem of the House of Chakri.svg 10. หม่อมเจ้าหญิง (ไม่ปรากฏพระนาม) 23 พฤศจิกายน 2437 ในวันประสูติ
Poon Pismai Diskul.jpg 11. หม่อมเจ้าหญิงพูนพิศมัย (ท่านหญิงพูน) ที่ 7 ในหม่อมเฉื่อย 17 กุมภาพันธ์ 2438 11 สิงหาคม 2533
หม่อมเจ้าพิไลยเลขา.JPG 12. หม่อมเจ้าหญิงพิไลยเลขา (ท่านหญิงพิไลย) ที่ 8 ในหม่อมเฉื่อย 8 สิงหาคม 2440 11 ธันวาคม 2528
Emblem of the House of Chakri.svg 13. หม่อมเจ้าหญิง (แฝด) ที่ 1 ในหม่อมลำดวน 8 มกราคม 2440 22 เมษายน 2455
หม่อมเจ้าพัฒนายุ.JPG 14. หม่อมเจ้าหญิงพัฒนายุ หรือ หม่อมเจ้าหญิงพัฒนายุคุณวรรณ
(แฝด) (ท่านหญิงเหลือ)
ที่ 2 ในหม่อมลำดวน 8 มกราคม 2440 3 ธันวาคม 2516
หม่อมเจ้าบันลุสิริสานต์.JPG 15. หม่อมเจ้าหญิงบันลุศิริศานต์ (ท่านหญิงเภา) ที่ 1 ในหม่อมเจิม กันยายน 2441 22 เมษายน 2455
หม่อมเจ้าบันดาลสวัสดี.JPG 16. หม่อมเจ้าหญิงบันดาลสวัสดี (ท่านหญิงน้อย) ที่ 9 ในหม่อมเฉื่อย 25 กรกฎาคม 2442 8 กุมภาพันธ์ 2469 หม่อมเจ้าไตรทิพเทพสุต เทวกุล
หม่อมเจ้าสีวลีวิลาส.JPG 17. หม่อมเจ้าหญิงสิวลีวิลาศ (ท่านหญิงแดง) ที่ 3 ในหม่อมลำดวน 11 มกราคม 2443 16 กุมภาพันธ์ 2535
หม่อมเจ้ามารยาตรกัญญา ดิศกุล.jpg 18. หม่อมเจ้าหญิงมารยาตรกัญญา (ท่านหญิงแย้ม) ที่ 1 ในหม่อมแสง 8 เมษายน 2445 11 ธันวาคม 2549
หม่อมเจ้าดิศานุวัติ.JPG 19. หม่อมเจ้าดิศศานุวัติ (ท่านชายน้อย) ที่ 10 ในหม่อมเฉื่อย 4 สิงหาคม 2445 13 พฤศจิกายน 2510 หม่อมเจ้าหญิงลุอิสาณ์ (จักรพันธุ์)
หม่อมเจ้าอัปภัศราภา.JPG 20. หม่อมเจ้าหญิงอัปภัศราภา (ท่านหญิงแก้ว) ที่ 2 ในหม่อมเจิม 4 มิถุนายน 2447 18 กุมภาพันธ์ 2524 หม่อมเจ้าอนันตนรชัย เทวกุล
หม่อมเจ้าทักษิณาธร.JPG 21. หม่อมเจ้าหญิงทักษิณาธร (ท่านหญิงโหล) ที่ 4 ในหม่อมลำดวน 10 สิงหาคม 2446 17 เมษายน 2515
หม่อมเจ้าพรพิลาศ.JPG 22. หม่อมเจ้าหญิงพรพิลาศ
(ลาออกจากฐานันดรศักดิ์) (ท่านหญิงพร)
ที่ 2 ในหม่อมแสง 10 ธันวาคม 2447 10 ธันวาคม 2519 ชวน บุนนาค
หม่อมเจ้านิพัทธ์พันธุดิศ.JPG 23. หม่อมเจ้านิพัทธ์พันธุ์ดิศ (ท่านชายนิพัทธ์หรือท่านชายเจ็ด) ที่ 3 ในหม่อมเจิม 24 กรกฎาคม 2448 4 เมษายน 2514 หม่อมรำไพ (กันตามระ)
หม่อมเจ้าพิสิษฐดิศพงศ์.JPG 24. หม่อมเจ้าพิสิษฐดิศพงศ์ (ท่านชายแอ๊ว) ที่ 5 ในหม่อมลำดวน 9 สิงหาคม 2448 31 มีนาคม 2509 หม่อมสวาสดิ์ (เกตุทัต)
หม่อมเจ้าพวงมาศผกา.JPG 25. หม่อมเจ้าหญิงพวงมาศผกา ที่ 3 ในหม่อมแสง 3 กันยายน 2450 12 มิถุนายน 2526
หม่อมเจ้ารัชมาลินี.JPG 26. หม่อมเจ้าหญิงรัชมาลินี (ท่านหญิงนิด) ที่ 4 ในหม่อมเจิม 11 ตุลาคม 2451 30 มกราคม 2528 หม่อมเจ้าธัญญลักษณ์ ศุขสวัสดิ์
สุมณีนงเยาว์ วินิจฉัยกุล.JPG 27. หม่อมเจ้าหญิงสุมณีนงเยาว์
(ลาออกจากฐานันดรศักดิ์) (ท่านหญิงโสฬส)
ที่ 6 ในหม่อมลำดวน 16 มีนาคม 2451 ประมาณ พ.ศ. 2546 พันเอกสุวัฒน์ วินิจฉัยกุล
ศุกรวรรณดิศ ดิศกุล.jpg 28. หม่อมเจ้าศุกรวรรณดิศ (ท่านชายขาว) ที่ 4 ในหม่อมแสง 14 มกราคม 2452 26 กุมภาพันธ์ 2519 หม่อมลดา (อินทรกำแหง)
หม่อมเจ้ากาฬวรรณดิศ.JPG 29. หม่อมเจ้ากาฬวรรณดิศ (ท่านชายดำ) หม่อมอบ 5 มีนาคม 2453 25 มกราคม 2527 หม่อมฉวีทิพย์ (หงสนันท์)
Emblem of the House of Chakri.svg 30. หม่อมเจ้าวีรดิศ ที่ 1 ในหม่อมหลวงใหญ่ 23 มีนาคม 2454 1 ตุลาตม 2489
หม่อมเจ้าเราหิณาวดี.JPG 31. หม่อมเจ้าหญิงเราหิณาวดี
(ลาออกจากฐานันดรศักดิ์) (ท่านหญิงเป้า)
ที่ 5 ในหม่อมแสง 12 พฤศจิกายน 2455 1 มีนาคม 2527 หม่อมหลวงฉายชื่น กำภู
หม่อมเจ้าอาชวดิศ ดิศกุล.jpg 32. หม่อมเจ้าอาชวดิศ (ท่านชายใหม่) ที่ 5 ในหม่อมเจิม 23 มีนาคม 2456 4 ธันวาคม 2518 พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าหญิงศิริรัตนบุษบง
หม่อมเจ้ากุมารีเฉลิมลักษณ์.JPG 33. หม่อมเจ้าหญิงกุมารีเฉลิมลักษณ์ ที่ 6 ในหม่อมเจิม 3 มกราคม 2458 4 พฤศจิกายน 2544 หม่อมเจ้าเพลารถ จิตรพงศ์
หม่อมเจ้ากฤษณาพักตรพิมล.JPG 34. หม่อมเจ้าหญิงกฤษณาพักตรพิมล (ท่านหญิงเพียน) ที่ 6 ในหม่อมแสง 24 ธันวาคม 2460 2 ตุลาคม 2561 หม่อมเจ้าประสพสุข ศุขสวัสดิ์
หม่อมเจ้าพิริยดิศ ดิศกุล.jpg 35. หม่อมเจ้าพิริยดิศ ที่ 2 ในหม่อมหลวงใหญ่ 28 พฤษภาคม 2464 14 สิงหาคม 2543 หม่อมเจ้าหญิงภัทรลดา (ฉัตรชัย)
หม่อมเจ้าสุภัทรดิศ ดิศกุล.jpg 36. หม่อมเจ้าสุภัทรดิศ (ท่านชายปาน) ที่ 7 ในหม่อมเจิม 23 พฤศจิกายน 2466 6 พฤศจิกายน 2546 หม่อมอรพินทร์ (อินทรทูต)
หม่อมเจ้ากุมารดิศ.JPG 37. หม่อมเจ้ากุมารดิศ (ท่านชายหยด) หม่อมหยาด 15 เมษายน 2471 20 มิถุนายน 2532 หม่อมอุบลวรรณ (เก่งธัญการ)

พระอิสริยยศ[แก้]

ธรรมเนียมพระยศของ
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ
กรมพระยาดำรงราชานุภาพ
Male Royalty's Standard of Thailand.svg
ธงประจำพระอิสริยยศ
Damrong Rajanubhab Seal.jpg
ตราประจำพระองค์
การทูลใต้ฝ่าพระบาท
การแทนตนข้าพระพุทธเจ้า
การขานรับพ่ะย่ะค่ะ/เพคะ
  • พ.ศ. 2405 พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าดิศวรกุมาร
  • พ.ศ. 2411 พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าดิศวรกุมาร
  • พ.ศ. 2429 พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ (ทรงศักดินา 15000)[28]
    • เจ้ากรม-หมื่นดำรงราชานุภาพ (ศักดินา 600)
    • ปลัดกรม-หมื่นปราบบรพล (ศักดินา 400)
    • สมุห์บาญชี-หมื่นสกลคณารักษ์ (ศักดินา 300)
  • พ.ศ. 2442 พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงดำรงราชานุภาพ (ทรงศักดินา 15000)
    • เจ้ากรม-หลวงดำรงราชานุภาพ (ศักดินา 600)
    • ปลัดกรม-ขุนปราบบรพล (ศักดินา 400)
    • สมุห์บาญชี-หมื่นสกลคณารักษ์ (ศักดินา 300)
  • พ.ศ. 2454 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระดำรงราชานุภาพ อิสสริยลาภบดินทร์ สยามพิชิตินทรวโรปการ มโหฬารราชกฤตยานุสร อาทรประพาสการสวัสดิ์ วรรัตนปัญญาศึกษาพิเศษ นรินทราธิเบศบรมวงศ์อดิศัย ศรีรัตนตรัยคุณธาดา อุดมเดชานุภาพบพิตร (ทรงศักดินา 15000)[29]
    • เจ้ากรม-พระดำรงราชานุภาพ (ศักดินา 800)
    • ปลัดกรม-หลวงปราบบรพล (ศักดินา 600)
    • สมุห์บาญชี-ขุนสกลคณารักษ์ (ศักดินา 400)
  • พ.ศ. 2472 สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ อิสสริยลาภบดินทร สยามวิชิตินทรวโรปการ มโหฬารรัฐประศาสน์ ปิยมหาราชนรานุศิษย์ ไพศาลราชกฤตยการี โบราณคดีปวัติศาสตรโกศล คัมภีรพนธ์นิรุกติปฏิภาน ราชบัณฑิตวิธานนิติธรรมสมรรถ ศึกษาภิวัธปิยวาที ขันติสัตยตรีสุจริตธาดา วิมลรัตนปัญญาอาชวาศรัย พุทธาทิไตรสรณาทร พิเศษคุณาภรณ์ธรรมิกนาถบพิตร (ทรงศักดินา 35000)[30]
    • เจ้ากรม-พระยาดำรงราชานุภาพ (ศักดินา 1000)
    • ปลัดกรม-พระปราบบรพล (ศักดินา 800)
    • สมุห์บาญชี-หลวงสกลคณารักษ์ (ศักดินา 500)

เครื่องราชอิสริยาภรณ์[แก้]

เครื่องราชอิสริยาภรณ์ไทย[แก้]

พลเอก สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์[31] ดังนี้

เครื่องราชอิสริยาภรณ์ต่างประเทศ[แก้]

ประเทศ ปีที่ได้รับ เครื่องอิสริยาภรณ์ แพรแถบ อ้างอิง
 จักรวรรดิรัสเซีย พ.ศ. 2435 เครื่องราชอิสริยาภรณ์อเล็กซานเดอร์ เนฟสกี้ ชั้นที่ 1 Order of Alexander Nevsky 2010 ribbon.svg [55]
 จักรวรรดิรัสเซีย พ.ศ. 2435 เครื่องราชอิสริยาภรณ์เซนต์แอน ชั้นที่ 1 Order of Saint Anne Ribbon.png [55]
 ปรัสเซีย พ.ศ. 2435 เครื่องราชอิสริยาภรณ์นกอินทรีแดง ชั้นที่ 1 PRU Roter Adlerorden BAR.svg [55]
 จักรวรรดิออตโตมัน พ.ศ. 2435 เครื่องราชอิสริยาภรณ์ออสมานี ชั้นที่ 1 Order of the Osmanie lenta.png [55]
 ราชอาณาจักรอิตาลี พ.ศ. 2435 เครื่องราชอิสริยาภรณ์มอรีสแอนด์ลัสรัส ชั้นที่ 1 Cavaliere di gran Croce Regno SSML BAR.svg [55]
 ราชอาณาจักรกรีซ พ.ศ. 2435 เครื่องราชอิสริยาภรณ์เซนต์โอลก้าแอนด์โซเฟีย ชั้นที่ 1 Royal Order of Saints Olga and Sophia ribbon.png [55]
 เดนมาร์ก พ.ศ. 2435 เครื่องราชอิสริยาภรณ์แดนเนอโบร ชั้นที่ 1 DNK Order of Danebrog Grand Cross BAR.png [55]
 ฝรั่งเศส พ.ศ. 2435 เครื่องอิสริยาภรณ์เลฌียงดอเนอร์ ชั้นที่ 2 ทุติยาภรณ์ Legion Honneur GO ribbon.svg [55]
 จักรวรรดิญี่ปุ่น พ.ศ. 2438 เครื่องราชอิสริยาภรณ์อาทิตย์อุทัย ชั้นที่ 1 JPN Kyokujitsu-sho 1Class BAR.svg [56]
 ราชอาณาจักรอิตาลี พ.ศ. 2439 เครื่องราชอิสริยาภรณ์มงกุฏอิตาลี ชั้นที่ 1 Cavaliere di Gran Croce OCI Kingdom BAR.svg [57]

พระราชานุสรณ์[แก้]

พระราชานุสาวรีย์[แก้]

พระราชานุสาวรีย์ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ บริเวณหน้าศาลาว่าการกระทรวงมหาดไทย

กระทรวงมหาดไทย ได้จัดสร้างพระราชานุสาวรีย์สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ในลักษณะประทับนั่ง บริเวณด้านหน้าศาลาว่าการกระทรวงมหาดไทย ถนนอัษฎางค์ แขวงวัดราชบพิตร เขตพระนคร กรุงเทพมหานคร

วันดำรงราชานุภาพ[แก้]

วันดำรงราชานุภาพ ตรงกับวันที่ 1 ธันวาคม ของทุกปี ซึ่งเป็นวันคล้ายวันสิ้นพระชนม์ของพระองค์ กำหนดขึ้นเพื่อเป็นการระลึกถึงสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ สืบเนื่องจากการที่พระองค์เป็นบุคคลไทยพระองค์แรกที่ได้รับการยกย่องจากองค์การการศึกษา วิทยาศาสตร์ และวัฒนธรรมแห่งสหประชาชาติ (UNESCO) ให้เป็นบุคคลสำคัญของโลก เมื่อปี พ.ศ. 2505 และทรงได้รับการถวายพระนามเป็น "พระบิดาแห่งประวัติศาสตร์ไทย"

สถานที่เนื่องด้วยพระนาม[แก้]

  • สถาบันดำรงราชานุภาพ สำนักงานปลัดกระทรวงมหาดไทย
  • หอสมุดดำรงราชานุภาพ สำนักหอสมุดแห่งชาติ
  • อาคารดำรงราชานุภาพ โรงเรียนสวนกุหลาบวิทยาลัย
  • ห้องประชุมดำรงราชานุภาพ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร
  • ศูนย์ดำรงธรรม กระทรวงมหาดไทย
  • ค่ายสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ อำเภอเมือง จังหวัดอุบลราชธานี
  • โรงเรียนอนุบาลดำรงราชานุสรณ์ อำเภอกันทรลักษ์ จังหวัดศรีสะเกษ
  • ถนนดำรงสถิต อำเภอกันทรลักษ์ จังหวัดศรีสะเกษ

พระนิพนธ์[แก้]

ผลงานนิพนธ์ทั้งหมดของพระองค์ มีอาทิเช่น

  • พงศาวดาร 134 เรื่อง
  • โคลงกลอน 92 เรื่อง
  • ศาสนา 79 เรื่อง
  • อธิบายแทรก 19 เรื่อง
  • ประวัติ 160 เรื่อง
  • ตำนาน 130 เรื่อง
  • นิตยสารสยามสมาคม 10 เรื่อง

พงศาวดี[แก้]

อ้างอิง[แก้]

เชิงอรรถ
  1. ประกาศตั้งตำแหน่งเสนาบดี (หน้า ๒๗)
  2. "พระบรมราชโองการ ประกาศ ตั้งเสนาบดีที่ปรึกษา และผู้รั้งตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงมหาดไทย" (PDF). ราชกิจจานุเบกษา. 32 (0 ก): 143. 8 สิงหาคม 2458. สืบค้นเมื่อ 8 มีนาคม 2562.
  3. "พระบรมราชโองการ ประกาศ ตั้งผู้แทนเสนาบดีกระทรวงการต่างประเทศและเปลี่ยนตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงมุรธาธร" (PDF). ราชกิจจานุเบกษา. 40 (0 ก): 41. 1 กรกฎาคม 2466. สืบค้นเมื่อ 8 มีนาคม 2562.
  4. ประกาศ เรื่อง เลิกกระทรวงมุรธาธร
  5. "พระราชดำรัสทรงตั้งอภิรัฐมนตรีสภา" (PDF). ราชกิจจานุเบกษา. 42 (0 ง): 2618. 28 พฤศจิกายน 2468. สืบค้นเมื่อ 8 มีนาคม 2562.
  6. "พระบรมราชโองการ ประกาศ เลิกอภิรัฐมนตรีสภา" (PDF). ราชกิจจานุเบกษา. 49 (0 ก): 2618. 17 กรกฎาคม 2475. สืบค้นเมื่อ 8 มีนาคม 2562.
  7. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2430/006/45.PDF
  8. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2430/006/47.PDF
  9. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2453/D/2273_1.PDF
  10. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2468/D/2714.PDF
  11. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2475/A/200.PDF
  12. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2466/D/1268_1.PDF
  13. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2455/D/1397_1.PDF
  14. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2454/D/2591_1.PDF
  15. "ประกาศกรมราชเลขานุการ เรื่อง พระราชทานนามสกุล สำหรับสืบเชื้อพระวงศ์ พระเจ้าบรมวงศ์เธอชั้น ๔" (PDF). ราชกิจจานุเบกษา. 32 (0 ง): 137. 18 เมษายน 2458. สืบค้นเมื่อ 7 มีนาคม 2562.
  16. UNESCO ยกย่อง "กรมพระยาดำรงราชานุภาพ" ให้เป็นบุคคลสำคัญของโลก [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก: [1], 2560. สืบค้น 8 มีนาคม 2562.
  17. ขอให้กำหนดวันที่ 1 ธันวาคมของทุกปีเป็น "วันดำรงราชานุภาพ" [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก: [http://www.cabinet.soc.go.th/soc/Program2-3.jsp?top_serl=175952&key_word=%C7%D1%B9%B4%D3%C3%A7%C3%D2%AA%D2%B9%D8%C0%D2%BE&owner_dep=&meet_date_dd=27&meet_date_mm=11&meet_date_yyyy=2544&doc_id1=&doc_id2=&meet_date_dd2=&meet_date_mm2=&meet_date_yyyy2=, 2544. สืบค้น 8 มีนาคม 2562.
  18. จอมเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาทสมเด็จพระ, คาถาพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระราชทานพระนามพระราชโอรสธิดา, โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร, พ.ศ. 2472
  19. สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ, หน้า 2-3
  20. ราชกิจจานุเบกษา, พระบรมราชโองการ ประกาศ คำนำพระนามพระบรมวงษานุวงษ์, เล่ม 27, ตอน ก, 30 ตุลาคม พ.ศ. 2453, หน้า 1
  21. ราชกิจจานุเบกษา, บัญชีพระนามและนามองคมนตรี ที่พระราชทานสัญญาบัตรแล้ว, เล่ม 27, ตอน 0 ง, 1 มกราคม ร.ศ. 129, หน้า 2274
  22. 22.0 22.1 "สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ : สนเทศน่ารู้". สำนักหอสมุดกลาง มหาวิทยาลัยรามคำแหง. 29 มีนาคม 2554. สืบค้นเมื่อ 21 เมษายน 2560.
  23. 23.0 23.1 H.R.H. Prince Damrong Rajanupab
  24. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2429/043/361.PDF
  25. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2430/006/45.PDF
  26. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2437/044/367.PDF
  27. หนังสือ สิ่งที่ข้าพเจ้าพบเห็น หน้า 249-250 โดย ม.จ.พูนพิศมัย ดิศกุล
  28. ราชกิจจานุเบกษา, พระบรมราชโองการ ประกาศ ตั้งกรม พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงค์ราชานุภาพ, เล่ม 3, ตอน 9, 22 มิถุนายน พ.ศ. 1886, หน้า 69
  29. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศ เลื่อน แลตั้งกรม แลตั้งเจ้าพระยา, เล่ม 28, ตอน 0 ง, 11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2454, หน้า 1735-1737
  30. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศ ตั้งกรม ตั้งพระองค์เจ้าและเจ้าพระยา, เล่ม 46, 10 พฤศจิกายน พ.ศ. 2472, หน้า 174-180
  31. https://www.rta.mi.th/rta_website/index.php/leaders/commanders-directory-1/113-2017-09-11-09-22-41/194-2017-10-28-05-00-43
  32. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2429/009/69.PDF
  33. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2444/046/873_1.PDF
  34. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2472/D/2929.PDF
  35. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2454/D/1165_1.PDF
  36. ราชกิจจานุเบกษา, ถวายบังคมพระบรมรูปและพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์, เล่ม ๑๐, ตอน ๓๔, ๑๙ พฤศจิกายน พ.ศ. ๑๘๙๓, หน้า ๓๖๗
  37. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2456/D/1961.PDF
  38. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2466/D/3419_1.PDF
  39. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2436/038/414_1.PDF
  40. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2431/021/171.PDF
  41. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2433/044/399.PDF
  42. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2429/009/69.PDF
  43. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2427/063/548.PDF
  44. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2427/062/541_1.PDF
  45. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2454/D/418.PDF
  46. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2436/037/403.PDF
  47. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2433/043/392.PDF
  48. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2441/044/468_2.PDF
  49. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2436/041/454.PDF
  50. ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ ๔, เล่ม ๒๑, ตอน ๓๒, ๖ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๔๗, หน้า ๕๖๔
  51. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2451/035/1012.PDF
  52. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2453/D/2409.PDF
  53. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2469/D/3120.PDF
  54. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2441/026/283.PDF
  55. 55.0 55.1 55.2 55.3 55.4 55.5 55.6 55.7 "พระราชทานพระบรมราชานุญาตเครื่องราชอิสริยาภรณ์ต่างประเทศ" (PDF). ราชกิจจานุเบกษา. เล่ม 9 (ตอน 2): หน้า 12. 10 เมษายน 2435. สืบค้นเมื่อ 23 มิถุนายน 2562.
  56. "พระราชทานพระบรมราชานุญาตเครื่องราชอิสริยาภรณ์ต่างประเทศ" (PDF). ราชกิจจานุเบกษา. เล่ม 11 (ตอน 35): หน้า 272. 25 พฤศจิกายน 2438. สืบค้นเมื่อ 23 มิถุนายน 2562.
  57. "พระราชทานพระบรมราชานุญาตเครื่องราชอิสริยาภรณ์ต่างประเทศ" (PDF). ราชกิจจานุเบกษา. เล่ม 12 (ตอน 36): หน้า 328. 8 ธันวาคม 2439. สืบค้นเมื่อ 23 มิถุนายน 2562.
  58. ข้อมูลโดยสังเขปหม่อมราชวงศ์ศุภดิศ ดิศกุล - ราชสกุลสายพระยาอัพภันตริกามาตย์ (ดิศ โรจนดิศ)
  59. ธงทอง จันทรางศุ. ในกำแพงแก้ว. กรุงเทพฯ : เอส.ซี.พริ้นท์แอนด์แพค, พิมพ์ครั้งที่ 2 พ.ศ. 2550, หน้า 113
บรรณานุกรม
  • Jeffy Finestone. 2542. สมุดพระรูป พระราชโอรส พระราชธิดา พระราชนัดดาใน พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว. ปรียนันทนา รังสิต,ม.ร.ว. โลมาโฮลดิ้ง
  • สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ และ หม่อมเจ้าหญิง จงจิตรถนอม ดิศกุล. จดหมายถึงหญิงใหญ่ (ฉบับชำระใหม่). กรุงเทพ : สถาพรบุ๊คส์, 2551. ISBN 978-974-16-6535-8
  • สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ, ความทรงจำ, สำนักพิมพ์สมาคมสังคมสงเคราะห์แห่งประเทศไทย, 12 พฤศจิกายน 2505
  • สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร. ราชสกุลวงศ์. กรุงเทพฯ : สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร, 2554. 296 หน้า. หน้า 70-71. ISBN 978-974-417-594-6

ดูเพิ่ม[แก้]

ก่อนหน้า สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ถัดไป
พระองค์แรก 2leftarrow.png Emblem of the Royal Thai Army.svg
เจ้าพนักงานใหญ่ ผู้ช่วยบัญชาการทหารบก
(8 เมษายน พ.ศ. 2430 - เมษายน พ.ศ. 2433)
2rightarrow.png เจ้าพระยาสุรศักดิ์มนตรี (เจิม แสง-ชูโต)


พระองค์แรก 2leftarrow.png 40x40px
เสนาบดีกระทรวงมหาดไทย
(1 เมษายน พ.ศ. 2435 - สิงหาคม พ.ศ. 2458)
2rightarrow.png เจ้าพระยาสุรสีห์วิสิษฐศักดิ์ (เชย กัลยาณมิตร)


พระองค์แรก 2leftarrow.png ROYIN-Logo transparent22.png
นายกราชบัณฑิตยสภา
(19 เมษายน พ.ศ. 2469 - 24 มิถุนายน พ.ศ. 2475)
2rightarrow.png พระยาอนุมานราชธน_(ยง_เสฐียรโกเศศ)