พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงอดิศรอุดมเดช

จากวิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี
ไปยังการนำทาง ไปยังการค้นหา
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ
กรมหลวงอดิศรอุดมเดช
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ ชั้น 4
พระองค์เจ้าชั้นเอก
Prince Sukhasawasdee2.jpg
ผู้บัญชาการกรมคชบาล
ดำรงตำแหน่ง27 พฤศจิกายน พ.ศ. 2456
หม่อม11 คน
พระบุตร37 องค์
ราชวงศ์จักรี
พระบิดาพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
พระมารดาเจ้าจอมมารดาจันทร์ พระสนมเอก
ประสูติ15 มีนาคม พ.ศ. 2399
พระบรมมหาราชวัง ประเทศสยาม
สิ้นพระชนม์16 เมษายน พ.ศ. 2468 (69 ปี)
วังถนนพระอาทิตย์ ประเทศสยาม

นายพลโท พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงอดิศรอุดมเดช (15 มีนาคม พ.ศ. 2399 – 16 เมษายน พ.ศ. 2468) เมื่อประสูติมีพระนามว่า พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าศุขสวัสดี เป็นพระราชโอรสพระองค์ที่ 23 ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาจันทร์ พระสนมเอก เมื่อวันศุกร์ เดือน 4 ขึ้น 9 ค่ำ ปีเถาะ สัปตศก จ.ศ. 1217 ตรงกับวันที่ 15 มีนาคม พ.ศ. 2398 (ปัจจุบันคือ พ.ศ. 2399)

พระประวัติ[แก้]

ในตอนต้นแผ่นดินรัชกาลที่ 5 เมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระราชดำริที่จะจัดตั้งกรมทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์ขึ้น จึงโปรดเกล้าฯ ให้ พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าศุขสวัสดี ซึ่งในเวลานั้นทรงเจริญพระชันษาแล้ว ให้เข้ารับราชการในตำแหน่งคะเด็ตทหารมหาดเล็ก (Cadet- นักเรียนนายร้อย)

เมื่อถึงปี พ.ศ. 2414 จึงได้ทรงเป็นนายดาบในกองร้อยที่ 5 กรมทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์

พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าศุขสวัสดี เมื่อพระชันษา 15 ปี

ปี พ.ศ. 2416 ได้เลื่อนพระยศเป็นนายร้อยเอกในตำแหน่งผู้บังคับกองร้อยที่ 5 กรมทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์ และในปีนี้เอง พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงสถาปนาตำแหน่งราชองครักษ์ขึ้นเป็นปฐม ซึ่งสมัยนั้นเรียกว่า "ราชเอดเดอแกมป์" (Aid-de-Camp) จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าศุขสวัสดี เป็นราชองครักษ์พระองค์แรกก่อนบุคคลอื่น ดังนั้นเมื่อ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชดำเนินประพาสเมืองต่างประเทศมี มลายู ชวา และอินเดีย พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าศุขสวัสดี ก็ได้โดยเสด็จในหน้าที่ราชองครักษ์ทุกแห่งไป และในปีต่อมา ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็นผู้กำกับแตรวงในกรมทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์อีกตำแหน่งหนึ่งด้วย

ในปี พ.ศ. 2417 โปรดให้ตั้งองคมนตรีสภา(เดิมคือ ปรีวีเคาน์ซิล) ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าศุขสวัสดี (พระอิสริยยศในขณะนั้น) เป็นองคมนตรีในครั้งนั้น และทรงเป็นองคมนตรี[1]ในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว อีกด้วย

ปี พ.ศ. 2419 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สถาปนาเป็นพระองค์เจ้าต่างกรมและให้ออกวัง มีพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่า พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นอดิศรอุดมเดช ครุฑนาม ทรงศักดินา 15,000 ตามพระราชกำหนดอย่างพระองค์เจ้าต่างกรมในพระบรมมหาราชวัง แล้วให้ทรงตั้งเจ้ากรมเป็นหมื่นอดิศรอุดมเดช ถือศักดินา 600 ปลัดกรมเป็นหมื่นภูเบศรบริรักษ์ ถือศักดินา 400 และสมุห์บาญชีเป็นหมื่นประจักษ์พลขันธ์ ถือศักดินา 300 โดยในการออกวังให้ทรงย้ายจากพระตำหนักสวนกุหลาบในบริเวณพระบรมมหาราชวังและโปรดเกล้าฯ ให้สร้างวังท้ายวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามพระราชทาน แล้วเสด็จพระราชดำเนินพระราชทานพระสุพรรณบัฏที่วังตามประเพณีซึ่งใช้อยู่ในเวลานั้น

ปี พ.ศ. 2430 ได้ทรงเป็นผู้แทนผู้บังคับการทหารล้อมวัง ซึ่งปัจจุบันคือกรมทหารราบที่ 11 รักษาพระองค์

ปี พ.ศ. 2431 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็นนายพันเอกผู้บังคับการทหารราบในกรมทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์ พร้อมกับได้รับพระราชทานพระยศ พลจัตวา[2]ต่อมาได้เลื่อนเป็นนายพลตรี เมื่อวันที่ 21 กันยายน พ.ศ. 2441[3]

ปี พ.ศ. 2433 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้มาว่าการในหน้าที่ปลัดทหารบกใหญ่

ปี พ.ศ. 2435 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็นผู้บังคับการกรมทหารหน้า ซึ่งปัจจุบันคือกรมทหารราบที่ 4 พร้อมกับได้รับโปรดเกล้าให้เป็น ราชองครักษ์พิเศษ เมื่อวันที่ 14 พฤศจิกายน พ.ศ. 2435 [4]

ปี พ.ศ. 2455 ในรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ พลตรี พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นอดิศรอุดมเดช เป็นผู้บัญชาการกองพลทหารบกที่ 10

ปี พ.ศ. 2456 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ย้ายมาเป็นผู้บัญชาการกองพลทหารบกที่ 4 และในปีนี้เอง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ เลื่อนพระอิสริยยศเป็นกรมหลวง มีพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่า พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงอดิศรอุดมเดช ครุฑนาม ทรงศักดินา 15,000 ตามพระราชกำหนดอย่างพระองค์เจ้าต่างกรมในพระบรมมหาราชวัง แล้วให้ทรงเลื่อนเจ้ากรมเป็นหลวงอดิศรอุดมเดช ถือศักดินา 800 ปลัดกรมเป็นขุนภูเบศร์บริรักษ์ ถือศักดินา 600 สมุห์บาญชีคงเป็นหมื่นประจักษ์พลขันธ์ ถือศักดินา 400 แล้วทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ย้ายมาเป็นผู้บัญชาการกรมพระคชบาลแทน จอมพล เจ้าพระยาบดินทรเดชานุชิต (หม่อมราชวงศ์อรุณ ฉัตรกุล) ซึ่งขณะนั้นมียศเป็น พลเอก และโปรดเกล้าฯ ให้เป็นผู้ช่วยเสนาบดี กระทรวงกลาโหม เพียงตำแหน่งเดียวเมื่อวันที่ 27 พฤศจิกายน พ.ศ. 2456[5]

ปี พ.ศ. 2460 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ย้ายมาเป็นจเรสัตว์พาหนะทหารบกและการทหารม้า และดำรงตำแหน่งนี้จนตลอดพระชนมายุ และในปีนี้ได้ทรงดำรงตำแหน่งนายทหารพิเศษประจำกรมทหารราบที่ 11 รักษาพระองค์

ปี พ.ศ. 2462 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็นนายพลโท

ปี พ.ศ. 2463 มีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ ให้เป็นนายทหารพิเศษประจำกรมทหารบกม้ากรุงเทพฯ รักษาพระองค์ในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว

นอกจากการรับราชการทหารอันเป็นหน้าที่เฉพาะแล้ว พลโท พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงอดิศรอุดมเดช ยังเคยทรงทำหน้าที่พิเศษถวายพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว คือ เป็นช่างถ่ายรูป ผู้บัญชาการมหาดเล็กตั้งเครื่อง เป็นต้น

ในตอนปลายพระชนม์ชีพ พลโท พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงอดิศรอุดมเดช มีพระอาการประชวรพระปัปผาสะ ครั้นถึง ณ วันที่ 16 เมษายน พ.ศ. 2468 เวลา 19.20 น. ก็สิ้นพระชนม์โดยสงบ แวดล้อมด้วยพระโอรส พระธิดา หม่อม และพระประยูรญาติอันสนิท เป็นที่เศร้าโศกสลดเสียดายแก่ผู้ใกล้ชิดพระองค์ทั่วกัน สิริพระชันษาได้ 69 ปี 1 เดือน 13 วัน ได้รับพระราชทาน พระโกศทองน้อย บรรจุพระศพ ตั้งบำเพ็ญพระกุศล ณ วังถนนพระอาทิตย์[6] และ พระราชทานเพลิงพระศพเมื่อวันที่ 15 กรกฎาคม พ.ศ. 2468 ณ พระเมรุ ท้องสนามหลวง[7]

พระโอรสและพระธิดา[แก้]

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงอดิศรอุดมเดช ทรงเป็นต้นราชสกุลสุขสวัสดิ์[8] มีหม่อม 11 ท่าน ได้แก่

  1. หม่อมขาบ
  2. หม่อมแช่ม ธิดาพระนนทบุรี
  3. หม่อมสุ่น
  4. หม่อมนวล
  5. หม่อมราชวงศ์หญิงเพี้ยน (ราชสกุลเดิม: คเนจร)
  6. หม่อมชุ่ม
  7. หม่อมเขียน ธิดาพระนนทบุรี
  8. หม่อมเอียด
  9. หม่อมเปล่ง
  10. หม่อมเจริญ
  11. หม่อมตี่

โดยมีพระโอรสธิดารวมทั้งหมด 37 พระองค์ เป็นชาย 22 พระองค์ หญิง 14 พระองค์ และไม่ปรากฏว่าเป็นหญิงหรือชาย 1 พระองค์

พระรูป พระนาม หม่อมมารดา ประสูติ สิ้นพระชนม์/สิ้นชีพิตักษัย คู่สมรส
หม่อมเจ้าอนุชาติสุขสวัสดิ์.JPG 1. หม่อมเจ้าอนุชาติศุขสวัสดิ์ ที่ 1 ในหม่อมขาบ 28 เมษายน 2415 25 พฤษภาคม 2471 หม่อมเจ้าหญิงวรวิลาศรำไพ (เกษมศรี)

หม่อมเจ้าหญิงรำไพเยาวยุภา (เกษมศรี)
หม่อมละม่อม
หม่อมฮวย
หม่อมละมัย
หม่อมเทียบ
หม่อมแจ๋ว

Princess Manassawas2.jpg 2. หม่อมเจ้าหญิงมนัศสวาสดิ์
(พ.ศ. 2472: พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าหญิงมนัศวาสดิ์)
ที่ 1 ในหม่อมชุ่ม 19 พฤศจิกายน 2419 9 พฤศจิกายน 2495
Emblem of the House of Chakri.svg 3. หม่อมเจ้าหญิงสอาดองค์ ที่ 2 ในหม่อมขาบ พ.ศ. 2421 21 กุมภาพันธ์ 2438
Emblem of the House of Chakri.svg 4. หม่อมเจ้าหญิงด้วง พ.ศ. 2422 ไม่ทราบปี
Prince Alongkod 1.1.jpg 5. หม่อมเจ้าอลงกฎ
(พ.ศ. 2473: พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอลงกฎ
พ.ศ. 2495: กรมหมื่นอดิศรอุดมศักดิ์)
ที่ 3 ในหม่อมขาบ 24 ตุลาคม 2423 19 ธันวาคม 2495 หม่อมหลวงชุบ (สนิทวงศ์)
Emblem of the House of Chakri.svg 6. หม่อมเจ้าถูกถวิล ที่ 1 ในหม่อมสุ่น 29 มกราคม 2431 8 เมษายน 2472 หม่อมเลื่อน
หม่อมเหรียญ
Emblem of the House of Chakri.svg 7. หม่อมเจ้าหญิงศรีสุคนธ์ ที่ 1 ในหม่อมราชวงศ์หญิงเพี้ยน 14 มิถุนายน 2431 19 มกราคม 2506
Emblem of the House of Chakri.svg 8. หม่อมเจ้าอภิลักษณ์ ที่ 1 ในหม่อมนวล พ.ศ. 2432 23 สิงหาคม 2446
หม่อมเจ้าทินทัต.JPG 9. หม่อมเจ้าทินทัต ที่ 1 ในหม่อมแช่ม 10 กรกฎาคม 2433 27 พฤศจิกายน 2463 หม่อมผิว (วสุวัต)
Emblem of the House of Chakri.svg 10. หม่อมเจ้าพุฒิสวัสดิ์ ที่ 1 ในหม่อมเอียด 24 กันยายน 2433 พ.ศ. 2506 หม่อมเจ้าหญิงแจ่มจำรัส (กาญจนะวิชัย)
หม่อมกุหลาบ
Emblem of the House of Chakri.svg 11. หม่อมเจ้าชาย (ไม่ปรากฏพระนาม) 7 กุมภาพันธ์ 2434 29 เมษายน 2436
หม่อมเจ้ารัตจันทน์.JPG 12. หม่อมเจ้าหญิงรัตจันทร์ ที่ 2 ในหม่อมแช่ม 5 ตุลาคม 2434 24 ธันวาคม 2509
Emblem of the House of Chakri.svg 13. หม่อมเจ้าจัตุรัส

(ท่านชายตุ้ม)

ที่ 2 ในหม่อมนวล 20 ธันวาคม 2435 18 ตุลาคม 2518 หม่อมอารีย์ (อิศรางกูร ณ อยุธยา)
Emblem of the House of Chakri.svg 14. หม่อมเจ้าหญิง (ไม่ปรากฏพระนาม) 8 มีนาคม 2435 14 ธันวาคม 2436
Emblem of the House of Chakri.svg 15. หม่อมเจ้าประพัฒพงษ์ พ.ศ. 2436 14 มีนาคม 2449
หม่อมเจ้าสืบสุขสวัสดิ์.JPG 16. หม่อมเจ้าสืบสุขสวัสดิ์ (ท่านชายปุ่น) ที่ 2 ในหม่อมสุ่น 28 ธันวาคม 2437 19 มิถุนายน 2523 หม่อมเจ้าหญิงอุทัยพงษ์ (เกษมศรี)
หม่อมเจ้าหญิงวิไลวรรณ (เกษมศรี)
หม่อมเยื้อน
หม่อมสงบ
Emblem of the House of Chakri.svg 17. หม่อมเจ้าดำเล็ก ไม่ทราบปี ไม่ทราบปี
หม่อมเจ้าอุบลเกษร.JPG 18. หม่อมเจ้าหญิงอุบลเกษร ที่ 2 ในหม่อมราชวงศ์หญิงเพี้ยน 23 พฤศจิกายน 2438 พ.ศ. 2506 หม่อมเจ้าอุดมมงคล ชยางกูร
หม่อมเจ้าธัญญลักษณ์.JPG 19. หม่อมเจ้าธัญญลักษณ์ ที่ 1 ในหม่อมเขียน 15 มีนาคม 2439 31 มีนาคม 2519 หม่อมเจ้าหญิงรัชมาลินี (ดิศกุล)
Emblem of the House of Chakri.svg 20. หม่อมเจ้าหญิงสอาดศรี ไม่ทราบปี พ.ศ. 2457
Emblem of the House of Chakri.svg 21. หม่อมเจ้าหญิงแป๋ว ไม่ทราบปี พ.ศ. 2443
Emblem of the House of Chakri.svg 22. หม่อมเจ้าดวง (ไม่ทราบแน่ชัดว่าเป็นหญิงหรือชาย) ไม่ทราบปี ไม่ทราบปี
Emblem of the House of Chakri.svg 23. หม่อมเจ้าแต๋ว ไม่ทราบปี 14 มกราคม 2451
Emblem of the House of Chakri.svg 24. หม่อมเจ้านิต ไม่ทราบปี ไม่ทราบปี
หม่อมเจ้าวงศ์อดิศร.JPG 25. หม่อมเจ้าวงศ์อดิศร ที่ 3 ในหม่อมสุ่น 4 ตุลาคม 2442 พ.ศ. 2506 หม่อมนพรัตน์
Emblem of the House of Chakri.svg 26. หม่อมเจ้าหญิงภาธรมณี (ท่านหญิงปิ๋ว) ที่ 3 ในหม่อมาชวงศ์หญิงเพี้ยน 24 กันยายน 2444 30 มิถุนายน 2533
หม่อมเจ้ากิตติเดชขจร.JPG 27. หม่อมเจ้ากิตติเดชขจร ที่ 4 ในหม่อมสุ่น 4 เมษายน 2446 1 มีนาคม 2518 หม่อมจอน
หม่อมสมบุญ (เมระยาภรณ์)
หม่อมแส
หม่อมวิไล
หม่อมสมจิต
หม่อมบัวเงิน
หม่อมเทียมตา
หม่อมประยงค์ (ทองแท้)
หม่อมบัวเขียว
Emblem of the House of Chakri.svg 28. หม่อมเจ้าแป๊ะ 21 มกราคม 2446 ไม่ทราบปี
หม่อมเจ้าวรศักดิเดชอุดม.JPG 29. หม่อมเจ้าวรศักดิเดชอุดม ที่ 2 ในหม่อมเขียน 22 มิถุนายน 2447 10 กุมภาพันธ์ 2524 หม่อมราชวงส์หญิงสดถิ์ศรี (สวัสดิกุล)
หม่อมพัฒนา (คงสวัสดิ์)
หม่อมเจ้าประสมสวัสดิ์.JPG 30. หม่อมเจ้าประสมสวัสดิ์ (ท่านชายน้อย) ที่ 3 ในหม่อมเขียน 23 มีนาคม 2450 17 กุมภาพันธ์ 2529 หม่อมเจ้าหญิงกาญจนฉัตร (ฉัตรชัย)
หม่อมมาลินี (สีบุญเรือง)
Emblem of the House of Chakri.svg 31. หม่อมเจ้าพันธ์อดิศร (ท่านชายโต๊ะ) ที่ 2 ในหม่อมเอียด 23 ธันวาคม 2452 21 เมษายน 2529 หม่อมถนอม
หม่อมสมัคร
หม่อมสังเวียน
หม่อมสมบัติ
หม่อมยุพดี (ตันหยง)
หม่อมอูจานี
หม่อมตุ๊
Emblem of the House of Chakri.svg 32. หม่อมเจ้ามานิตสวัสดิ์ หม่อมเปล่ง พ.ศ. 2452 26 มกราคม 2500 หม่อมเล็ก (นิตย์เจริญ)
หม่อมเจ้าประสพสุข.JPG 33. หม่อมเจ้าประสพสุข หม่อมเจริญ 20 พฤศจิกายน 2454 12 สิงหาคม 2528 หม่อมเจ้าหญิงกฤษณาพักตรพิมล (ดิศกุล)
Emblem of the House of Chakri.svg 34. หม่อมเจ้าหญิงเล็ก ไม่ทราบปี ไม่ทราบปี
Emblem of the House of Chakri.svg 35. หม่อมเจ้าหญิง (ไม่ปรากฏพระนาม) ไม่ทราบปี ไม่ทราบปี
Emblem of the House of Chakri.svg 36. หม่อมเจ้าหญิง (ไม่ปรากฏพระนาม) ไม่ทราบปี ไม่ทราบปี
หม่อมเจ้าอดิศรานุวงศ์.JPG 37. หม่อมเจ้าอดิศรานุวงศ์ หม่อมตี่ 1 พฤศจิกายน 2457 17 มกราคม 2540 หม่อมทองลิ (อิศรเสนา ณ อยุธยา)

พระยศ[แก้]

นายพลโท นายกองโท
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงอดิศรอุดมเดช
รับใช้กองทัพบกสยาม
กองเสือป่า
ชั้นยศRTA OF-8 (Lieutenant General).svg พลโท
นายกองโท.jpg นายกองโท

พระยศทหาร[แก้]

  • นายพลตรี
  • นายพลโท[9]

พระยศเสือป่า[แก้]

  • นายกองตรี
  • นายกองโท[10]

พระเกียรติยศ[แก้]

พระอิสริยยศ[แก้]

  • พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าศุขสวัสดี (15 มีนาคม พ.ศ. 2399 - 1 ตุลาคม พ.ศ. 2411)
  • พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าศุขสวัสดี (1 ตุลาคม พ.ศ. 2411 - พ.ศ. 2419)
  • พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นอดิศรอุดมเดช (พ.ศ. 2419 - 23 ตุลาคม พ.ศ. 2453)
  • พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นอดิศรอุดมเดช (23 ตุลาคม พ.ศ. 2453 - 11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2456)
  • พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงอดิศรอุดมเดช (11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2456 - 16 เมษายน พ.ศ. 2468)
ธรรมเนียมพระยศของ
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ
กรมหลวงอดิศรอุดมเดช
Male Royalty's Standard of Thailand.svg
ธงประจำพระอิสริยยศ
Prince Sukhasawasdee3.jpg
ตราประจำพระองค์
การทูลใต้ฝ่าพระบาท
การแทนตนข้าพระพุทธเจ้า
การขานรับพ่ะย่ะค่ะ/เพคะ

เครื่องราชอิสริยาภรณ์[แก้]

เข็มพระราชทาน[แก้]

  • พ.ศ. 2459 - เข็มข้าหลวงเดิม[19]

อ้างอิง[แก้]

  1. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2453/D/2273_1.PDF
  2. พระราชทานสัญญาบัตรทหาร
  3. พระราชทานสัญญาบัตรทหาร
  4. แจ้งความกรมยุทธนาธิการ (หน้า ๒๙๖)
  5. แจ้งความกระทรวงกลาโหม เรื่อง ตั้งตำแหน่งหน้าที่ราชการ
  6. ราชกิจจานุเบกษา, ข่าวสิ้นพระชนม์ , เล่ม 42, ตอน 0 ง, 26 เมษายน พ.ศ. 2468, หน้า 194
  7. ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเพลิงพระศพพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงอดิศรอุดมเดช และพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพรหมวรานุรักษ์ ณ พระเมรุท้องสนามหลวง พ.ศ. ๒๔๖๘, เล่ม 42, ตอน 0 ง, 2 สิงหาคม พ.ศ. 2468, หน้า 1324
  8. "ประกาศกรมราชเลขานุการ เรื่อง พระราชทานนามสกุล สำหรับสืบเชื้อพระวงศ์ พระเจ้าบรมวงศ์เธอชั้น ๔" (PDF). ราชกิจจานุเบกษา. 32 (0 ง): 136. 18 เมษายน พ.ศ. 2458. สืบค้นเมื่อ 26 สิงหาคม พ.ศ. 2561. Check date values in: |accessdate=, |date= (help)
  9. ราชกิจจานุเบกษา,พระราชทานยศนายทหารบก, เล่ม 35, 28 เมษายน พ.ศ. 2461, หน้า 197
  10. พระราชทานยศนายเสือป่า
  11. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2457/D/1865.PDF
  12. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2456/D/1961.PDF
  13. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2458/D/1891.PDF
  14. ราชกิจจานุเบกษา, บัญชีพระราชทานตราเครื่องราชอิสริยยศ, เล่ม ๓, ตอน ๔๖, ๑๕ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๒๙, หน้า ๓๘๕
  15. ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ ๔, เล่ม 21, ตอน 32, 6 พฤศจิกายน พ.ศ. 2447, หน้า 564
  16. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2451/035/1012.PDF
  17. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2454/D/1798.PDF
  18. ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเหรียญจักรพรรดิมาลา, เล่ม 21, ตอน 27, 2 ตุลาคม พ.ศ. 2447, หน้า 464
  19. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2459/D/2871.PDF
  • กัลยาณิวัฒนา กรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์, สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้า. มหามกุฎราชสันตติวงศ์ พระนามพระราชโอรสธิดา พระราชนัดดา. กรุงเทพมหานคร : อมรินทร์พริ้นติ้ง-แอนด์พับลิชชิ่ง จำกัด (มหาชน) , 2547.
  • หอพระสมุดวชิรญาณ. จดหมายเหตุเสด็จประพาสต่างประเทศ ในรัชกาลที่ 5 เสด็จเมืองสิงคโปร์ แลเมืองปัตตาเวียครั้งแรก แลเสด็จประพาสอินเดีย. ฉบับพิมพ์ครั้งที่ 2. พระนคร : โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร, 2468. (เจ้าภาพพิมพ์ในงานพระศพ พลโท พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงอดิศรอุดมเดช).
  • Jeffy Finestone. 2542. สมุดพระรูป พระราชโอรส พระราชธิดา พระราชนัดดาใน พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว. ปรียนันทนา รังสิต, ม.ร.ว. โลมาโฮลดิ้ง

แหล่งข้อมูลอื่น[แก้]