สมเด็จพระสัมพันธวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมขุนอิศรานุรักษ์

จากวิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี
ไปยังการนำทาง ไปยังการค้นหา
สมเด็จพระสัมพันธวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมขุนอิศรานุรักษ์
เจ้าฟ้าชั้นตรี
พระชายาหม่อมปัญจปาปี
พระบุตร82 องค์
ราชวงศ์จักรี
พระบิดาเงิน แซ่ตัน
พระมารดาสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากรมพระศรีสุดารักษ์
ประสูติ10 มีนาคม พ.ศ. 2316
สิ้นพระชนม์18 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2373 (56 ปี)

สมเด็จพระสัมพันธวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมขุนอิศรานุรักษ์[1] (9 มีนาคม พ.ศ. 2316 – 18 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2373) หรือพระนามเดิมว่า เกด เป็นพระโอรสในสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากรมพระศรีสุดารักษ์ กับเงิน แซ่ตัน เป็นต้นราชสกุลอิศรางกูร ณ อยุธยา[2][3]

พระประวัติ[แก้]

สมเด็จพระสัมพันธวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมขุนอิศรานุรักษ์ มีพระนามเดิมว่า เกด ประสูติเมื่อวันพุธ เดือน 4 แรม 12 ค่ำ ปีมะเส็งเบญจศก จ.ศ. 1135 ตรงกับวันที่ 9 มีนาคม พ.ศ. 2316 ในสมัยอาณาจักรธนบุรี เป็นพระโอรสในสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากรมพระศรีสุดารักษ์ กับเงิน แซ่ตัน

เมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชเริ่มประดิษฐานพระราชวงศ์ใน พ.ศ. 2325 จึงโปรดตั้งเป็นสมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้าเกด และในวันที่ 15 มีนาคม พ.ศ. 2349 (นับแบบปัจจุบันเป็น พ.ศ. 2350) จึงโปรดตั้งเป็นเป็นกรมขุนอิศรานุรักษ์[4]

ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย โปรดให้เจ้าฟ้ากรมขุนอิศรานุรักษ์สำเร็จราชการมหาดไทย[5] เป็นแม่ทัพยกไปรักษาเมืองพระตะบองเมื่อ พ.ศ. 2358 และทรงปฏิสังขรณ์วัดกษัตราธิราชวรวิหารทั้งพระอาราม[6] มีฝีพระหัตถ์ในทางช่าง เช่น ทรงจำแบบอย่างเรีอรบญวนมาดัดแปลงเป็นเรือสำหรับใช้เดินทางไกล ทรงแต่งเก๋ง แต่งแพ สร้างสวนขวา พระประธานวัดรังษีสุทธาวาสในวัดบวรนิเวศ ได้รับพระราชทานวังที่ท่าเตียน[7] ตั้งแต่รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช และประทับเรื่อยมาจนถืงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว

สมเด็จพระสัมพันธวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมขุนอิศรานุรักษ์ ประชวรพระยอดที่พระปฤษฎางค์ สิ้นพระชนม์เมื่อวันศุกร์ เดือน 4 ขึ้น 7 ค่ำ ปีขาลโทศก จ.ศ. 1192 ตรงกับวันที่ 18 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2373 สิริพระชันษา 58 ปี ได้รับพระราชทานพระโกศทองใหญ่ทรงพระศพ และพระราชทานเพลิงพระศพที่พระเมรุท้องสนามหลวง

พระโอรส-ธิดา[แก้]

สมเด็จพระสัมพันธวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมขุนอิศรานุรักษ์ เสกสมรสกับหม่อมปัญจปาปี พระราชธิดาในสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีกับกรมบริจาภักดีศรีสุดารักษ์ มีพระโอรส-ธิดาด้วยกันห้าองค์ ได้แก่

  • หม่อมเจ้าใหญ่
  • หม่อมเจ้ากลาง
  • หม่อมเจ้าศรีฟ้า บางแห่งเขียนว่าสีฟ้า
  • หม่อมเจ้าสุนทรา
  • หม่อมเจ้ารสสุคนธ์

นอกจากนี้ยังมีหม่อมคนอื่น ๆ อีกจำนวนมาก รวมมีพระโอรส-ธิดาทั้งสิ้น 82 องค์[8] ได้แก่[7]

พระโอรส

  • พระวงศ์เธอ กรมหมื่นเทวานุรักษ์ (เดิม หม่อมเจ้าชอุ่ม; 12 เมษายน พ.ศ. 2337 – 5 สิงหาคม พ.ศ. 2406) มีพระโอรส คือ
  • หม่อมเจ้าเพชรหึง (สิ้นชีพิตักษัยเมื่อ 24 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2358)
  • หม่อมเจ้าหนูใหญ่
  • หม่อมเจ้าวัตถา (พ.ศ. 2364 – 24 มิถุนายน พ.ศ. 2401; พระราชทานเพลิงศพ ณ วัดสระเกศ เมื่อ พ.ศ. 2410)
  • หม่อมเจ้าสนิท (พ.ศ. 2371 – 1 มกราคม พ.ศ. 2462; พระราชทานเพลิงศพ ณ วัดกลาง เมื่อ 22 มกราคม พ.ศ. 2462)
  • หม่อมเจ้านิล (พระราชทานเพลิงศพ ณ วัดนาคกลาง เมื่อ พ.ศ. 2407)
  • หม่อมเจ้ามณฑป (พระราชทานเพลิงศพ ณ วัดสุวรรณาราม เมื่อ พ.ศ. 2410)
  • หม่อมเจ้าคันทอง
  • หม่อมเจ้าสุดชาติ บางครั้งออกพระนามว่าหม่อมเจ้าสุด
  • หม่อมเจ้าชุมสาย บางครั้งออกพระนามว่าหม่อมเจ้าชุมแสง (สิ้นชีพิตักษัย 27 มิถุนายน พ.ศ. 2441)
  • หม่อมเจ้าพรหมเมศร บางครั้งออกพระนามว่าหม่อมเจ้าถึก
  • หม่อมเจ้าตุ้ม มีธิดา คือ
    • หม่อมราชวงศ์เกษรสุมาลี อิศรางกูร
    • หม่อมราชวงศ์นารีนพรัตน์ อิศรางกูร
  • หม่อมเจ้าสนุ่น
  • หม่อมเจ้าโสภณ เสกสมรสกับหม่อมอิ่ม มีโอรสและธิดา 9 คน โดยโอรสและธิดาที่เป็นที่รู้จัก คือ
    • หม่อมราโชทัย (หม่อมราชวงศ์เนตร)
    • หม่อมราโชทัย (หม่อมราชวงศ์โต๊ะ อิศรางกูร) สมรสกับนางราโชทัย (พุก) และซ่วน มีบุตรและธิดา คือ
      • หม่อมหลวงเรณู อิศรางกูร
      • หม่อมหลวงประยงค์ อิศรางกูร
      • หม่อมหลวงอุทัย อิศรางกูร
      • หม่อมหลวงอุบล อิศรางกูร
      • หม่อมหลวงมณฑา อิศรางกูร
      • หม่อมหลวงไพบูลย์ อิศรางกูร
      • หม่อมหลวงโกสุมภ์ อิศรางกูร
      • หม่อมหลวงจินดา อิศรางกูร
      • หม่อมหลวงอาทิตย์ อิศรางกูร
    • เจ้าจอมมารดาหม่อมราชวงศ์ย้อย ในรัชกาลที่ 5
    • หม่อมราชวงศ์มณี อิศรางกูร
  • หม่อมเจ้าขจร อิศรางกูร
  • หม่อมเจ้าโต อิศรางกูร
  • หม่อมเจ้ากำพล อิศรางกูร
  • หม่อมเจ้ามุ้ย อิศรางกูร
  • หม่อมเจ้าน้อย อิศรางกูร มีโอรส คือ
  • หม่อมเจ้ารศสุคนธ์ อิศรางกูร
  • หม่อมเจ้าสุราไลย อิศรางกูร
  • หม่อมเจ้าพยอม อิศรางกูร

พระธิดา

  • หม่อมเจ้าปุก
  • หม่อมเจ้าป้อม (ประสูติ พ.ศ. 2336)
  • หม่อมเจ้าอำพัน (พ.ศ. 2341 – 7 มิถุนายน พ.ศ. 2401)
  • หม่อมเจ้าประไภย (พ.ศ. 2344 – 16 มิถุนายน พ.ศ. 2420)
  • หม่อมเจ้ามณฑา (พ.ศ. 2346 – 28 กรกฎาคม พ.ศ. 2428; พระราชทานเพลิงศพ ณ วัดสระเกศ เมื่อ 11 มีนาคม พ.ศ. 2428)
  • หม่อมเจ้าประภา (สิ้นชีพิตักษัย พ.ศ. 2400)
  • หม่อมเจ้าบัญชร
  • หม่อมเจ้าตลับ
  • หม่อมเจ้าจิตร (สิ้นชีพิตักษัย พ.ศ. 2400)
  • หม่อมเจ้ามุกดา (พ.ศ. 2354 – 7 พฤษภาคม พ.ศ. 2434; พระราชทานเพลิงศพ ณ วัดดุสิดาราม เมื่อ 8 ธันวาคม พ.ศ. 2435)
  • หม่อมเจ้าจีด
  • หม่อมเจ้าหนูหมี (พ.ศ. 2356 – เมื่อวันที่ 6 มีนาคม พ.ศ. 2430; พระราชทานเพลิงศพ ณ วัดระฆังโฆสิตาราม เมื่อ 9 มีนาคม พ.ศ. 2430)
  • หม่อมเจ้าอัมภร
  • หม่อมเจ้ากระจิบ (สิ้นชีพิตักษัยในสมัยรัชกาลที่ 3)
  • หม่อมเจ้ากลาง
  • หม่อมเจ้าประดับ (พ.ศ. 2358 – 13 กันยายน พ.ศ. 2421)
  • หม่อมเจ้ากำพร้า (สิ้นชีพิตักษัย 11 ธันวาคม พ.ศ. 2441)
  • หม่อมเจ้าไย
  • หม่อมเจ้าหนู (พ.ศ. 2364 – 21 มิถุนายน พ.ศ. 2438; พระราชทานเพลิงศพ ณ วัดระฆังโฆสิตาราม เมื่อ 3 พฤศจิกายน พ.ศ. 2438)
  • หม่อมเจ้าอุไร (พ.ศ. 2366 – 3 เมษายน พ.ศ. 2421)
  • หม่อมเจ้าหญิง อิศรางกูร (พ.ศ. 2370 – 5 มกราคม พ.ศ. 2461)
  • หม่อมเจ้าละม่อม (สิ้นชีพิตักษัย 21 กันยายน พ.ศ. 2444)
  • หม่อมเจ้าปี บางแห่งว่าหม่อมเจ้าหญิงปี่ (สิ้นชีพิตักษัย 14 ตุลาคม พ.ศ. 2444; พระราชทานเพลิงศพ ณ วัดจักรวรรดิราชาวาส เมื่อ 20 เมษายน พ.ศ. 2445)
  • หม่อมเจ้าเขียน (สิ้นชีพิตักษัย 9 มีนาคม พ.ศ. 2446; พระราชทานเพลิงศพ ณ วัดจักรวรรดิราชาวาส เมื่อ 5 ตุลาคม พ.ศ. 2448)
  • หม่อมเจ้ารัศมี (สิ้นชีพิตักษัย 25 กรกฎาคม พ.ศ. 2441; พระราชทานเพลิงศพ ณ วัดไตรมิตรวิทยาราม เมื่อ 15 กรกฎาคม พ.ศ. 2443)
  • หม่อมเจ้าถนอม (สิ้นชีพิตักษัย 20 มกราคม พ.ศ. 2443; พระราชทานเพลิงศพ ณ วัดระฆังโฆสิตาราม)
  • หม่อมเจ้าสวาสดิ์ (สิ้นชีพิตักษัย 8 สิงหาคม พ.ศ. 2450)
  • หม่อมเจ้าเรไร (สิ้นชีพิตักษัย พ.ศ. 2400)
  • หม่อมเจ้าแสง
  • หม่อมเจ้าสุวรรณ
  • หม่อมเจ้าลดาวัณ (สิ้นชีพิตักษัย 26 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2421)
  • หม่อมเจ้าสว่าง (พระราชทานเพลิงศพ ณ วัดสระเกศ เมื่อ 29 มีนาคม พ.ศ. 2433)
  • หม่อมเจ้าสุด
  • หม่อมเจ้าอำพา
  • หม่อมเจ้าอรชร
  • หม่อมเจ้ามาลี
  • หม่อมเจ้าเล็ก
  • หม่อมเจ้าคืบ
  • หม่อมเจ้าโมรา (พระราชทานเพลิงศพ เมื่อ พ.ศ. 2401)

อ้างอิง[แก้]

เชิงอรรถ
  1. "ราชสกุลวงศ์" (PDF). กรมศิลปากร, สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์. สืบค้นเมื่อ 24 กุมภาพันธ์ 2557.
  2. เล็ก พงษ์สมัครไทย. พระญาติ ราชสกุลกรุงรัตนโกสินทร์. กรุงเทพ : สำนักพิมพ์ข้าวฟ่าง, พ.ศ. 2549. 160 หน้า. หน้า หน้าที่. ISBN 974-9687-35-3
  3. ธำรงศักดิ์ อายุวัฒนะ. ราชสกุลจักรีวงศ์ และราชสกุลสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช. กรุงเทพ : สำนักพิมพ์บรรณกิจ, พิมพ์ครั้งที่ 3 พ.ศ. 2544. 490 หน้า. หน้า หน้าที่. ISBN 974-222-648-2
  4. พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ ๑ : ๑๒๔. ตั้งพระบัณฑูรน้อย และตั้งกรมเจ้านาย
  5. พระราชพงษาวดาร กรุงรัตนโกสินทร รัชกาลที่ ๒ : ๑๗. เรื่องให้เจ้านายกำกับราชการ
  6. พระราชพงษาวดาร กรุงรัตนโกสินทร รัชกาลที่ ๒ : ๘๔. เหตุการณ์เบ็ดเตล็ดในรัชกาลที่ ๒
  7. 7.0 7.1 "อิศรางกูร" ที่ระลึกงานพระราชทานเพลองศพ พลเรือตรี เอกไชย อิศรางกูร ณ อยุธยา. อังคารที่ 5 มีนาคม พ.ศ. 2534
  8. สมประสงค์ ทรัพย์พาลี. สายใยในราชวงศ์จักรี. กรุงเทพฯ : สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2560, หน้า 15
บรรณานุกรม
  • ดำรงราชานุภาพ, สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยา (2459). "พระราชพงษาวดาร กรุงรัตนโกสินทร รัชกาลที่ ๒". ห้องสมุดดิจิทัลวชิรญาณ. สืบค้นเมื่อ 13 สิงหาคม 2561.
  • ทิพากรวงศ์ (ขำ บุนนาค), เจ้าพระยา (11 สิงหาคม พ.ศ. 2531). "พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ ๑". ห้องสมุดดิจิทัลวชิรญาณ. สืบค้นเมื่อ 13 สิงหาคม พ.ศ. 2561.
  • ศุภวัฒย์ เกษมศรี, พลตรี หม่อมราชวงศ์, และรัชนี ทรัพย์วิจิตร. พระอนุวงศ์ชั้นหม่อมเจ้าในพระราชวงศ์จักรี. กรุงเทพ : สำนักพิมพ์บรรณกิจ, พิมพ์ครั้งที่ 3 พ.ศ. 2549. 360 หน้า. ISBN 974-221-818-8
  • สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร. ราชสกุลวงศ์. พิมพ์ครั้งที่ 14, กรุงเทพฯ : สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร, 2554. 296 หน้า. หน้า 57. ISBN 978-974-417-594-6