หม่อมเทวาธิราช (หม่อมราชวงศ์แดง อิศรเสนา)

จากวิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี

ร้อยเอก หม่อมเทวาธิราช (ม.ร.ว.แดง อิศรเสนา) จ.ช., ร.จ.ม. เกิดในสมัยรัชกาลที่ ๓ ตรงกับวันอังคารที่ ๒๔ กันยายน พ.ศ. ๒๓๙๕ เป็นบุตรหม่อมเจ้าจันตรี อิศรเสนา และหม่อมสวน อิศรเสนา ณ อยุธยา มีน้องต่างมารดาเท่าที่ทราบอีกท่าน คือ หลวงราชดรุณรักษ์ (ม.ร.ว.สอาด อิศรเสนา) บิดาของ พระยาภะรตราชา (ม.ล.ทศทิศ อิศรเสนา)

หม่อมเทวาธิราชเป็นไทยผู้แรกที่เรียนรู้วิชาช่างโทรเลข โดยได้รับถ่ายทอดวิชาจากนายเฮนรี อาลาบาสเตอร์ (ต้นสกุล เศวตศิลา) เดิมรับราชการอยู่กรมทหารมหาดเล็ก ต่อมาท่านเป็นนายงานสร้างโทรเลขสายแรกของกรุงสยาม(สายปากน้ำ)และเมื่อดำเนินการสร้างโทรเลขสายปากน้ำลุล่วงแล้วจึงได้รับพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯให้เป็นนายงานสร้างโทรเลขสายอื่นๆทั่วพระราชอาณาเขตในเวลานั้นด้วย

กระทั่งปีวอก ๒๔๒๗ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯพระราชทานสัญญาบัตรตั้งเป็นหม่อมเทวาธิราช ราชนิกูล ครั้นการสร้างโทรเลขในสมัยนั้นสำเร็จได้ใช้การทุกสายแล้ว จึงลาพักงานราชการหันไปประกอบการค้าขายทางหัวเมืองเหนือ เที่ยวระหกระเหินอยู่หลายปีจึงกลับเข้ารับราชการทหารอยู่ในกรมยุทธนาธิการ ได้รับพระราชทานสัญญาบัตรเป็นนายร้อยเอก รับราชการในกรมสรรพยุทธ แล้วย้ายมากรมจเรทหารช่าง และกรมเกียกกายกองทัพบกเป็นที่สุด มาจนปีชวด ๒๔๕๕ หม่อมเทวาธิราชชรา อายุได้ ๖๓ ปี จึงออกจากตำแหน่งประจำราชการ ได้รับพระราชทานเบี้ยบำนาญต่อมา

หม่อมเทวาธิราชมีนิวาสถานอยู่บริเวณถนนรามบุตรีในปัจจุบัน (บริเวณโรงเรียนอัมพรไพศาลเดิม) มีภรรยาและบุตรเท่าที่ทราบดังนี้

๑. นางเลื่อม เทวาธิราช บุตรี หมื่นกษัตริย์ศรีศักดิเดช (สวน ถาวโรทยาน) และ นางเอี่ยม กษัตริย์ศรีศักดิเดช

  • ม.ล.พร้อม อิศรเสนา
  • ม.ล.หญิง เยื้อ อิศรเสนา
  • เสวกโท พระยาพิพิธไอสูรย์ (ม.ล.ยินดี อิศรเสนา) อดีตเจ้ากรมพัสดุ สมรสกับ คุณหญิงเนื่อง พิพิธไอสูรย์ (สุจริตกุล) บุตรีในเจ้าพระยาสิริรัตนมนตรี และ ท่านผู้หญิงจีบ สิริรัตนมนตรี
  • ม.ล.ดัด อิศรเสนา

๒. นางใย อิศรเสนา ณ อยุธยา บุตรี ท้าวอินทกัลยา (เพื่อน พวงนาก)และ นายดิศ ท้าวอินทกัลยา (เพื่อน) เป็นบุตรีท้าวมังสี (แสง ณ เวียงจันทน์) และ นายนาค พวงนาก

๓. นางบุญสม อิศรเสนา ณ อยุธยา บุตรี เจ้าพระยาคทาธรธรนินทร์ (เยีย อภัยวงศ์) และ ท่านผู้หญิงทิม คทาธรธรนินทร์

  • ม.ล.หญิง เจียม ทัพสวัสดิ์ (อิศรเสนา)

หม่อมเทวาธิราชออกจากราชการแล้วเป็นปกติอยู่ไม่กี่ปีก็เกิดโรคปัสสาวะพิการ เป็นเหตุให้ทุพพลภาพอยู่ช้านาน หม่อมเทวาธิราชถึงแก่กรรมที่บ้านข้างวัดชนะสงคราม เมื่อวันที่ ๙ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๖๑ คำนวณอายุได้ ๖๙ ปี