สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมี กรมพระจักรพรรดิพงษ์

จากวิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี
ไบยังการนำทาง ไปยังการค้นหา
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมี กรมพระจักรพรรดิพงษ์
Prince Chaturonrasmi.jpg

พระนามเต็ม สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมี ศรีสมมติเทวราชรวิวงศ์ วโรภัยพงศ์พิสุทธ มกุฎราชวรางกูร นไหสูรยารหราชกุมาร กรมพระจักรพรรดิพงษ์
พระอิสริยยศ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ ชั้น 4
ฐานันดรศักดิ์ เจ้าฟ้าชั้นโท
ราชวงศ์ ราชวงศ์จักรี
ข้อมูลส่วนพระองค์
ประสูติ 13 มกราคม พ.ศ. 2399
สิ้นพระชนม์ 11 เมษายน พ.ศ. 2443 (44 ปี)
พระราชวังเดิม กรุงเทพ,ไทย
พระบิดา พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
พระมารดา สมเด็จพระเทพศิรินทราบรมราชินี
ชายา หม่อมราชวงศ์สว่าง จักรพันธุ์
หม่อม หม่อมทับทิม จักรพันธุ์ ณ อยุธยา
หม่อมจีบ จักรพันธุ์ ณ อยุธยา
หม่อมเอม จักรพันธุ์ ณ อยุธยา
หม่อมพลัด จักรพันธุ์ ณ อยุธยา
หม่อมเลื่อม จักรพันธุ์ ณ อยุธยา
หม่อมเผื่อน จักรพันธุ์ ณ อยุธยา
หม่อมหลวงผาด จักรพันธุ์
หม่อมราชวงศ์ปุ้ย จักรพันธุ์
พระบุตร 17 พระองค์

สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจาตุรนค์รัศมี กรมพระจักรพรรดิพงษ์ มีพระนามเดิมว่า สมเด็จเจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมี เป็นพระราชโอรสพระองค์ที่ 28 ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และพระองค์ที่ 3 ใน สมเด็จพระเทพศิรินทราบรมราชินี เป็นพระราชอนุชาร่วมพระครรโภทรในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวตรัสเรียกว่า "ท่านกลาง"

พระประวัติ[แก้]

แสตมป์ที่ระลึก 150 ปี วันประสูติ เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมี 13 มกราคม 2549

สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมี กรมพระจักรพรรดิพงษ์ ประสูติเมื่อวันอังคาร เดือน 2 แรม 3 ค่ำ ปีมะโรง สัปตศก จุลศักราช 1218 ตรงกับวันที่ 13 มกราคม พ.ศ. 2399 เล่ากันมาว่ามีพระอุปนิสัยสงบเสงี่ยมและจริงจังเอาการเอางานเป็นอย่างยิ่ง ในคำกลอนสังเกตพระอัชฌาสัยเจ้านายเมื่อยังทรงพระเยาว์ ซึ่งคงจะแต่งกันล้อเล่นในหมู่เจ้านายโดยไม่ปรากฏนามคนแต่งเอ่ยถึงพระองค์ขณะพระชันษา 12 ว่า "พูดอะไรไม่เท็จ ท่านกลาง"

เมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จประพาสยุโรปครั้งแรก พ.ศ. 2439 ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้แต่งตั้งพระอัครราชเทวี เป็นสมเด็จพระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรี พระบรมราชินีนาถ ผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์พร้อมกันนั้นได้โปรดเกล้าฯ ให้ตั้งผู้ปรึกษาของผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ 4 พระองค์และ 1 ท่าน คือ

ระหว่างที่ทรงเป็นที่ปรึกษาผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์อยู่นั้น สมเด็จเจ้าฟ้า กรมพระจักรพรรดิพงศ์จะเสด็จตรวจราชการตามท้องถนนดูแลทุกข์สุขและความเป็นไปของราษฎรอยู่เสมอ ๆ จากบันทึกของนักข่าวสยามไมตรีสิริ ออบเซิร์ฟเวอร์ หนังสือพิมพ์ในสมัยนั้นรายงานข่าวลงในคอลัมน์ข่าวทั่วไปว่า

ได้พบร่างของใครคนหนึ่งออกมาเดินท่อม ๆ อยู่ตามลำพัง ในลักษณะสอดส่ายสายตามองเหตุการณ์ท้องถนนอย่างขะมักเขม้น ขณะนั้นเป็นเวลาราวสองยามของคืนวันที่ 31 กรกฎาคม พ.ศ. 2439 ท่ามกลางความมืดมิดของราตรีกาลในตอนค่อนคืนนี้ปรากฏว่าผู้นั้นได้เดินอยู่ตามลำพังโดยปราศจากความหวั่นเกรงต่ออันตรายจากเหตุร้ายที่อาจเกิดขึ้นได้ การปรากฏว่าท่านผู้นั้นคือสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมพระจักพรรดิพงศ์ เสด็จพระราชดำเนินอยู่ตรงสะพานหก มุมวัดราชประดิษฐสถิตมหาสีมาราม

สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมี กรมพระจักรพรรดิพงษ์ เป็นพระราชวงศ์พระองค์หนึ่งที่มีบทบาทสำคัญในการปฏิรูปการปกครองในช่วงต้นรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงได้รับพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ ให้ดำรงตำแหน่งเสนาบดีพระองค์แรกของกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ ทรงวางรากฐานการดำเนินงานของกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ และทรงกำหนดระเบียบวิธีการจัดเก็บภาษีอากรอย่างเป็นระบบ

สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมี กรมพระจักรพรรดิพงษ์ ประทับอยู่ ณ พระราชวังเดิม ซึ่งเป็นพระราชวังตั้งแต่ครั้งกรุงธนบุรี ตั้งแต่ พ.ศ. 2424 จนกระทั่งสิ้นพระชนม์ในวันพุธ เดือน 5 ขึ้น 12 ปีชวด โทศก จุลศักราช 1262 ตรงกับวันที่11 เมษายน พ.ศ. 2443 พระชันษาได้ 44 ปี

พระโอรสและพระธิดา[แก้]

สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมี กรมพระจักรพรรดิพงษ์ ทรงเป็นต้นราชสกุลจักรพันธุ์ ทรงอภิเษกสมรสกับ หม่อมราชวงศ์สว่าง จักรพันธุ์ ธิดาพระสัมพันธวงศ์เธอ พระองค์เจ้ามงคลเลิศ และมีหม่อมอีก 8 ท่าน ได้แก่

  1. หม่อมทับทิม (สกุลเดิม: ณ มหาชัย) ธิดาหลวงเรืองศักดิ์สาคร
  2. หม่อมจีบ
  3. หม่อมเอม
  4. หม่อมพลัด
  5. หม่อมเลื่อม
  6. หม่อมเผื่อน
  7. หม่อมหลวงผาด (ราชสกุลเดิม: ปาลกะวงศ์) ธิดาหม่อมราชวงศ์สุหร่าย ปาลกะวงศ์
  8. หม่อมราชวงศ์ปุ้ย (ราชสกุลเดิม: ไพฑูรย์) ธิดาหม่อมเจ้าจุ้ย ไพฑูรย์

โดยมีพระโอรสธิดารวมทั้งหมด 17 พระองค์ เป็นชาย 7 พระองค์ หญิง 9 พระองค์ และไม่ทราบว่าเป็นชายหรือหญิง 1 พระองค์

พระรูป พระนาม หม่อมมารดา ประสูติ สิ้นพระชนม์/สิ้นชีพิตักษัย คู่สมรส
Emblem of the House of Chakri.svg 1. หม่อมเจ้านิพันธพิศิษฐพงศ์
(พ.ศ. 2428: พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้านิพันธพิศิษฐพงศ์)
ที่ 1 ในหม่อมทับทิม ธันวาคม 2420 27 สิงหาคม 2435
Emblem of the House of Chakri.svg 2. หม่อมเจ้า (ไม่ปรากฏพระนาม)
(ไม่ทราบแน่ชัดว่าเป็นหญิงหรือชาย)
ไม่ทราบปี ไม่ทราบปี
Emblem of the House of Chakri.svg 3. หม่อมเจ้าสุพัฒประไภย
(พ.ศ. 2470: พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสุพัฒประไภย)
ตุลาคม 2420 10 กุมภาพันธ์ 2421
พระองค์เจ้าเสรฐวงศ์วราวัตร.jpg 4. หม่อมเจ้าเสรฐวงศ์วราวัตร
(พ.ศ. 2428: พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเสรฐวงศ์วราวัตร
พ.ศ. 2443: พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเสรฐวงศ์วราวัตร
พ.ศ. 2451: กรมหมื่นอนุพงศ์จักรพรรดิ์)
ที่ 1 ในหม่อมราชวงศ์สว่าง 6 กันยายน 2421 14 กรกฎาคม 2475 หม่อมราชวงศ์สุข (ไพฑูรย์)
หม่อมลิ้นจี่
หม่อมลำไย
หม่อมโป๊
หม่อมเชื้อ
หม่อมไหล
พระองค์เจ้าทรงศศิคุณ.JPG 5. หม่อมเจ้าทรงศะศิคุณ
(พ.ศ. 2470: พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าทรงศะศิคุณ)
ที่ 2 ในหม่อมทับทิม พ.ศ. 2422 13 มิถุนายน 2438
พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าดนัยวรนุช.JPG 6. หม่อมเจ้าดนัยวรนุช
(พ.ศ. 2470: พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าดนัยวรนุช)
หม่อมเอม พฤศจิกายน 2423 5 ธันวาคม 2455 หม่อมลิ้นจี่
พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าดรุณวัยวัฒน์.JPG 7. หม่อมเจ้าดรุณวัยวัฒน์
(พ.ศ. 2466: พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าดรุณวัยวัฒน์)
หม่อมจีบ 22 เมษายน 2423 24 กุมภาพันธ์ 2509 หม่อมสุด
หม่อมขาบ
หม่อมสำปั้น
หม่อมแหน
หม่อมสาหร่าย
หม่อมเล็ก
พระองค์เจ้าอรพัทธ์ประไพ.jpg 8. หม่อมเจ้าอรพัทธ์ประไพ
(พ.ศ. 2436: พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอรพัทธ์ประไพ
พ.ศ. 2443: พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอรพัทธ์ประไพ)
ที่ 2 ในหม่อมราชวงศ์สว่าง 30 พฤษภาคม 2423 16 กรกฎาคม 2473 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้ารพีพัฒนศักดิ์ กรมหลวงราชบุรีดิเรกฤทธิ์
พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสุทธวิไลยลักษณา.jpg 9. หม่อมเจ้าสุทธวิไลยลักษณา
(พ.ศ. 2436: พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสุทธวิไลยลักษณา
พ.ศ. 2443: พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสุทธวิไลยลักษณา)
ที่ 3 ในหม่อมราชวงศ์สว่าง 9 มิถุนายน 2425 11 มิถุนายน 2467
พระองค์เจ้าอ๊อศคาร์นุทิศ.jpg 10. หม่อมเจ้าออศคาร์นุทิศ
(พ.ศ. 2436: พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าออศคาร์นุทิศ
พ.ศ. 2443: พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าออศคาร์นุทิศ
พ.ศ. 2463 กรมหมื่นอนุวัตรจาตุรนต์)
ที่ 4 ในหม่อมราชวงศ์สว่าง 2 ธันวาคม 2426 12 สิงหาคม 2478 หม่อมจำรัส (ปิยะวัตร)
หม่อมหวน (บุนนาค)
พระองค์เจ้ามาลิศเสาวรส.jpg 11. หม่อมเจ้ามาลิศเสาวรส
(พ.ศ. 2470: พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้ามาลิศเสาวรส)
หม่อมพลัด 18 ธันวาคม 2426 23 พฤศจิกายน 2514
พระองค์เจ้าทศศิริวงศ์.JPG 12. หม่อมเจ้าทศศิริวงศ์
(พ.ศ. 2470: พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าทศศิริวงศ์)
หม่อมหลวงผาด 23 ตุลาคม 2427 20 มีนาคม 2493 หม่อมหลวงเลื่อน (สุทัศน์)
พระองค์เจ้าบรรจงมายาตร.JPG 13. หม่อมเจ้าบรรจงมารยาตร
(พ.ศ. 2470: พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าบรรจงมารยาตร
หม่อมเลื่อม พ.ศ. 2427 7 สิงหาคม 2461
Emblem of the House of Chakri.svg 14. หม่อมเจ้าบุบผชาติชลา
(พ.ศ. 2470: พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าบุบผชาติชลา)
หม่อมเผื่อน พ.ศ. 2428 26 กุมภาพันธ์ 2448
พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าประภาวสิทธิ์นฤมล.jpg 15. หม่อมเจ้าประภาวสิทธิ์นฤมล
(พ.ศ. 2436: พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าประภาวสิทธิ์นฤมล
พ.ศ. 2443: พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าประภาวสิทธิ์นฤมล)
ที่ 5 ในหม่อมราชวงศ์สว่าง 11 มิถุนายน 2428 15 กุมภาพันธ์ 2506 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าบุรฉัตรไชยากร กรมพระกำแพงเพ็ชรอัครโยธิน
พระองค์เจ้าปิยบุตร์.JPG 16. หม่อมเจ้าปิยบุตร์
(พ.ศ. 2470: พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าปิยบุตร)
หม่อมราชวงศ์ปุ้ย 6 ตุลาคม 2433 6 มกราคม 2464 หม่อมสุวรรณ
หม่อมสนม (ณ มหาชัย)
Emblem of the House of Chakri.svg 17. หม่อมเจ้าศศิพงศ์
(พ.ศ. 2470: พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศศิพงศ์)
พ.ศ. 2433 14 มกราคม 2520

พระเกียรติยศ[แก้]

พระอิสริยยศ[1][แก้]

  • พระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมี (13 มกราคม พ.ศ. 2399 - 3 มกราคม พ.ศ. 2411)
  • สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมี ศรีสมมติเทวราชรวิวงษ์ วโรภัยพงษพิสุทธ มกุฎราชวรางกูร มไหสูรยารหราชกุมาร (3 มกราคม พ.ศ. 2411 - 21 มกราคม พ.ศ. 2418)
  • สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมี ศรีสมมติเทวราชรวิวงษ์ วโรภัยพงษพิสุทธ มกุฎราชวรังกูร มไหสุริยารหราชนรินทรานุชาธิบดี กรมหลวงจักรพรรดิพงษ์ (21 มกราคม พ.ศ. 2418 - 14 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2428)
  • สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมี กรมพระจักรพรรดิพงษ์ ดำรงขัติยศักดิอรรควรยศ รัตนสมมติบุริสาชาไนย สีดลหฤไทยธรรมสุจริต อเนกราชกิจสิทธิวิจารณ์ มโหฬารคุณสมบัติ พุทธาทิรัตนสรณาคม อุดมเดชานุภาพบพิตร (15 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2428 - สิ้นพระชนม์)[2]
  • สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมี กรมพระจักรพรรดิพงษ์ (ปัจจุบัน)

เครื่องราชอิสริยาภรณ์[แก้]

สถานที่อันเนื่องด้วยพระนาม[แก้]

ถนนจักรพรรดิพงษ์

ตั้งอยู่ในเขตป้อมปราบศัตรูพ่าย กรุงเทพมหานคร โดยเริ่มตัดจากถนนบำรุงเมือง แยกแม้นศรี ไปจนบรรจบกับถนนราชดำเนิน โดยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯ ให้สร้างขึ้น และพระราชทานนามว่า "ถนนจักรพรรดิพงษ์" เพื่อเป็นเกียรติยศแก่ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมี กรมพระจักรพรรดิพงษ์

เหรียญที่ระลึก[แก้]

  • เหรียญกษาปณ์ที่ระลึกเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมีฯ กรมพระจักรพรรดิพงศ์ เนื่องในโอกาสวันประสูติครบ 150 ปี พ.ศ. 2549[3]

ด้านหน้า กลางเหรียญมีพระรูปสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมีฯ กรมพระจักรพรรดิพงศ์ ทรงฉลองพระองค์เครื่องแบบผู้บังคับการทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์ ทรงสายสะพายและประดับดาราเครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นโบราณมงคลนพรัตนราชวราภรณ์ และสายสร้อยจุลจอมเกล้าภายในวงขอบเหรียญเบื้องบนมีข้อความว่า "สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมีฯ กรมพระจักรพรรดิพงศ์" เบื้องล่างมีข้อความว่า "ประเทศไทย" โดยมีจุดกลมคั่นระหว่างข้อความเบื้องบนกับเบื้องล่างทั้งสองข้าง

ด้านหลัง กลางเหรียญมีตราพระนามสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมีฯ กรมพระจักรพรรดิพงศ์ ภายในวงขอบเหรียญเบื้องบนมีข้อความว่า "150 ปี แห่งวันประสูติองค์เสนาบดี กระทรวงพระคลังมหาสมบัติ 13 มกราคม 2549" เบื้องล่างมีข้อความบอกราคาว่า "10 บาท" โดยมีจุดกลมคั่นระหว่างข้อความเบื้องบนกับเบื้องล่างทั้งสองข้าง

ราชตระกูล[แก้]

อ้างอิง[แก้]

  1. ดูเพิ่ม กรมศิลปากร. ราชสกุลวงศ์ (กรุงเทพฯ: สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร, 2554), หน้า 59-60
  2. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศเลื่อนกรม, เล่ม ๑, ตอน ๕๗, ๑๕ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๒๗, หน้า ๔๙๙
  3. กรมธนารักษ์, http://ecatalog.treasury.go.th/ecatalog/index.php?myModuleKey=e-cat-bt&pid=12&ptypeid=12&ShowPage=3 บริการอิเล็กทรอนิกส์เหรียญและผลิตภัณฑ์เหรียญ

หนังสือ[แก้]

  • พีระเดช อนุพงษ์ จักรพันธุ์, ม.ร.ว.. ๑๕๐ ปี สมเด็จเจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมีฯ กรมพระจักรพรรดิพงษ์. กรุงเทพฯ : กระทรวงการคลัง, 2548. 278 หน้า.
  • Jeffy Finestone , แปลโดยชาคริต ชุ่มวัฒนะ. สมุดพระรูปพระราชโอรส พระราชธิดาและพระราชนัดดาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 4). กรุงเทพ : โลมาโฮลดิ้ง, พ.ศ. 2543. หน้า หน้าที่. ISBN 974-871-488-2
  • ศุภวัฒย์ เกษมศรี, พลตรี หม่อมราชวงศ์, และรัชนี ทรัพย์วิจิตร. พระอนุวงศ์ชั้นหม่อมเจ้าในพระราชวงศ์จักรี. กรุงเทพ : สำนักพิมพ์บรรณกิจ, พิมพ์ครั้งที่ 3 พ.ศ. 2549. 360 หน้า. หน้า หน้าที่. ISBN 974-221-818-8
  • บรรเจิด อินทุจันทร์ยง. ราชสกุลพระบรมราชวงศ์จักรี. กรุงเทพ : องค์การค้าของคุรุสภา, พิมพ์ครั้งที่ 1 พ.ศ. 2539. หน้า หน้าที่. ISBN 974-005-650-8
  • กนกวลี ชูชัยยะ. พจนานุกรมวิสามานยนามไทย : วัด วัง ถนน สะพาน ป้อม. กรุงเทพ : ราชบัณฑิตยสถาน, พิมพ์ครั้งที่ 2 พ.ศ. 2548. 488 หน้า. หน้า หน้าที่. ISBN 974-9588-38-3