พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม

จากวิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม
Prince Prachaksinlapakhom.jpg

พระนาม พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม
พระอิสริยยศ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ ชั้น 4
ฐานันดรศักดิ์ พระองค์เจ้า
ราชวงศ์ ราชวงศ์จักรี
ข้อมูลส่วนพระองค์
ประสูติ 5 เมษายน พ.ศ. 2399
สิ้นพระชนม์ 25 มกราคม พ.ศ. 2467 (67 ปี)
พระบิดา พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
พระมารดา เจ้าจอมมารดาสังวาลย์
หม่อม หม่อมสุวรรณ ทองใหญ่ ณ อยุธยา
หม่อมพริ้ง ทองใหญ่ ณ อยุธยา
หม่อมแจ่ม ทองใหญ่ ณ อยุธยา
หม่อมจันทร์ ทองใหญ่ ณ อยุธยา
หม่อมนวม ทองใหญ่ ณ อยุธยา
หม่อมเปลี่ยน ทองใหญ่ ณ อยุธยา
หม่อมทองสุก ทองใหญ่ ณ อยุธยา
หม่อมเติม ทองใหญ่ ณ อยุธยา
หม่อมแก้ว ทองใหญ่ ณ อยุธยา
พระราชบุตร 22 พระองค์

พลตรี พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม มีพระนามเดิมว่า พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ เป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ที่ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาสังวาลย์ ธิดานายศัลยวิชัย (ทองคำ ณ ราชสีมา) เป็นพระเจ้าลูกยาเธอองค์ที่ 25 และเป็นพระราชโอรสพระองค์ที่ 13 ในรัชกาลที่ 4 ประสูติในพระบรมมหาราชวัง เมื่อวันเสาร์ เดือน 5 ขึ้น 1 ค่ำ ปีมะโรง จุลศักราช 1218 ตรงกับวันที่ 5 เมษายน พ.ศ. 2399 เมื่อสมโภชเดือนแล้ว พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระราชทานนามว่า พระเจ้าลูกยาเธอพระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ เพราะในวันประสูติมีผู้นำทองคำก้อนใหญ่ ซึ่งขุดได้ที่ตำบลบางสะพานในเวลานั้นได้เข้ามาทูลเกล้าฯ ถวาย ทรงถือว่าเป็นศุภนิมิตมงคลสำหรับพระเจ้าลูกเธอพระองค์นี้

พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ มีพระอนุชา พระขนิษฐาร่วมเจ้าจอมมารดาเดียวกันอีก 3 พระองค์คือ

  • พระองค์เจ้าชายทองแถมถวัลยวงศ์ (ภายหลังได้รับสถาปนาเป็นกรมหลวงสรรพสาตรศุภกิจ ต้นราชสกุลทองแถม)
  • พระองค์เจ้าชายเจริญรุ่งราษี
  • พระองค์เจ้าหญิงกาญจนากร

พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ ทรงเริ่มการศึกษาวิชาอักษรไทย และบาลี กับพระองค์เจ้ากฤษณา หม่อมเจ้าหญิงจอ และพระยาปริยัติธรรมธาดา (เปี่ยม) และทรงศึกษาภาษาต่างประเทศกับ นางเลียวโนเว็น และ นายแป็ตเตอสัน จนสามารถตรัส และเขียนภาษาอังกฤษได้ดี

ภาพวาดสุริยุปราคาเต็มดวง วันที่ 6 เมษายน พ.ศ. 2418

ผนวชเป็นสามเณรที่วัดพระศรีรัตนศาสดาราม เมื่อ พ.ศ. 2411 และเสด็จไปประทับ ณ วัดบวรนิเวศวิหาร ผนวชที่วัดพระศรีรัตนศาสดาราม เมื่อ พ.ศ. 2418 และประทับที่วัดราชประดิษฐ์สถิตมหาสีมาราม และได้ศึกษาพระธรรมวินัยกับสมเด็จพระสังฆราช (สา) เมื่อลาสิกขาแล้วทรงศึกษาวิชากฎหมายจากขุนหลวงไกรศรี (หนู) แล้วเข้ารับราชการเป็นนักเรียนศาลฎีกาในสมัยพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระเทเวศร์วัชรินทร์ เป็นอธิบดีศาลฎีกา

นายพลตรี พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม แม่ทัพฝ่ายใต้ (ฉายก่อนหน้าที่จะยกกองทัพไปปราบฮ่อวันหนึ่ง)

เมื่อวันที่ 6 เมษายน พ.ศ. 2418 ได้เกิดสุริยุปราคาเต็มดวง ขึ้นในประเทศไทยพระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ ได้ทรงคำนวณการเกิดสุริยุปราคาถวายพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว คณะนักดาราศาสตร์อังกฤษได้ตั้งค่ายสังเกตสุริยุปราคาที่แหลมเจ้าลาย จังหวัดเพชรบุรี นักดาราศาสตร์เหล่านี้ไม่สามารถถ่ายภาพสุริยุปราคาไว้ได้ คงมีแต่ภาพวาดฝีพระหัตถ์ของพระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ และถูกบันทึกอยู่ในตำราดาราศาสตร์ ในนามของ Prince Tong

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ทรงกรมเมื่อ พ.ศ. 2424 เป็นกรมหมื่นประจักษ์ศิลปาคม ทรงเป็นกำลังสำคัญของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวในการรักษาดินแดนไทยทางภาคตะวันออกเฉียงเหนือในกรณีพิพาทกับฝรั่งเศสครั้งวิกฤตการณ์ ร.ศ. 112 ทรงเป็นแม่ทัพใหญ่ฝ่ายใต้ปราบปรามกบฏจีนฮ่อในมณฑลลาวพวนจนสงบราบคาบ

ในเวลาต่อมาทรงดำรงตำแหน่งข้าหลวงต่างพระองค์สำเร็จราชการมณฑลฝ่ายเหนือ พ.ศ. 2436 ทรงตั้งกองบัญชาการมณฑลลาวพวนที่บ้านหมากแข้ง ทรงสร้างความเจริญจากหมู่บ้านชนบทจนเป็นเมืองอุดรซึ่งต่อมาได้ยกฐานะเป็นจังหวัดอุดรธานี

พ.ศ. 2442 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็นกรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม ทรงดำรงตำแหน่งเป็นผู้บัญชาการทหารเรือ

ภายหลังเกิดคดีพญาระกาขึ้นในปี พ.ศ. 2452 - พ.ศ. 2453 ในหลวงรัชกาลที่ 5 ทรงกระทำปัพพานิยกรรม ขับกรมหลวงประจักษ์ฯและพระโอรส-ธิดาออกจากพระราชสำนัก พระองค์เองทรงถูกห้ามมิให้เข้าเฝ้าในที่รโหฐาน ให้เฝ้าได้แต่ในท้องพระโรงหรือในที่มีผู้เฝ้าอยู่มากเท่านั้น ห้ามหม่อมเจ้าไศลทองโดยเฉพาะมิให้เข้าในเขตพระราชฐาน และห้ามหม่อมเจ้าหญิงชายอื่นๆในกรมหลวงประจักษ์ฯมิให้ขึ้นสู่พระราชมณเฑียร ตั้งแต่วันที่ 27 มิถุนายน พ.ศ. 2453 เป็นต้นมาจนตลอดรัชกาลก็มิได้พ้นพระราชอาญาจนพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว สวรรคต

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม สิ้นพระชนม์ ณ วังตรอกสาเก เมื่อวันที่ 25 มกราคม พ.ศ. 2467 จากโรคอันตะ (ไส้ใหญ่ ) พิการ สิริพระชันษาได้ 67 ปี

พระโอรสและพระธิดา[แก้]

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม ทรงเป็นต้นราชสกุลทองใหญ่ มีหม่อม 9 ท่าน ได้แก่

  1. หม่อมสุวรรณ (สกุลเดิม: นาครทรรพ) ธิดาหลวงปราณีประชาชน (แมลงทับ)
  2. หม่อมพริ้ง (สกุลเดิม: นาครทรรพ) ธิดาหลวงปราณีประชาชน (แมลงทับ)
  3. หม่อมแจ่ม (สกุลเดิม: นาครทรรพ) ธิดาหลวงพรหมศักดิ์ (ภู่)
  4. หม่อมจันทร์ (สกุลเดิม: นาครทรรพ) ธิดาหลวงพรหมศักดิ์ (ภู่)
  5. หม่อมนวม (สกุลเดิม: นาครทรรพ) ธิดาหลวงประจักษ์ศิลปาคม (เปลี่ยน)
  6. หม่อมเปลี่ยน
  7. หม่อมทองสุก หรือ ศุข (สกุลเดิม: สุริยวงศ์) ธิดาเจ้าคุณพระนครเขต
  8. หม่อมเติม (สกุลเดิม: นาครทรรพ) ธิดาหลวงประจักษ์ศิลปาคม (เปลี่ยน)
  9. หม่อมแก้ว (สกุลเดิม: นาครทรรพ) ธิดาหลวงประจักษ์ศิลปาคม (เปลี่ยน)

โดยมีพระโอรสธิดารวมทั้งหมด 22 พระองค์ เป็นชาย 10 พระองค์ และหญิง 12 พระองค์

พระรูป พระนาม หม่อมมารดา ประสูติ สิ้นชีพิตักษัย คู่สมรส
หม่อมเจ้าทองทีฆายุ.JPG 1. หม่อมเจ้าทองฑีฆายุ ที่ 1 ในหม่อมพริ้ง 4 มิถุนายน 2429 1 กรกฎาคม 2486 หม่อมลุดมิลา (เชอร์เกเยฟนา บารูคูชอฟ)
หม่อมเจ้าอุไรวรรณ.JPG 2. หม่อมเจ้าอุไรวรรณ ที่ 1 ในหม่อมจันทร์ 26 พฤศจิกายน 2431 10 เมษายน 2520
Emblem of the House of Chakri.svg 3. หม่อมเจ้าทองอนุวัติ ที่ 2 ในหม่อมพริ้ง 9 ธันวาคม 2431 9 เมษายน 2496 หม่อมเยื้อน (โรจนวิภาต)
หม่อมจรูญ (โรจนวิภาต)
หม่อมเจ้าพันธ์สิหิงค์.JPG 4. หม่อมเจ้าพันธ์สิหิงค์ ที่ 1 ในหม่อมนวม 18 ธันวาคม 2433 20 มกราคม 2475 หม่อมเจ้าทองเชื้อธรรมชาติ ทองแถม
หม่อมเจ้าสอิ้งมาศ.JPG 5. หม่อมเจ้าสอิ้งมาศ ที่ 2 ในหม่อมจันทร์ 16 กันยายน 2435 15 พฤศจิกายน 2515
Emblem of the House of Chakri.svg 6. หม่อมเจ้านาฏนพคุณ ที่ 2 ในหม่อมนวม พ.ศ. 2435 1 ตุลาคม 2456 หม่อมเจ้าพันธุคำนพคุณ ทองแถม
Emblem of the House of Chakri.svg 7. หม่อมเจ้าทองมุ่นใหญ่ ที่ 1 ในหม่อมเปลี่ยน 5 มกราคม 2436 พ.ศ. 2506
หม่อมเจ้าไศลทอง.JPG 8. หม่อมเจ้าไศลทอง ที่ 3 ในหม่อมนวม 9 มีนาคม 2436 30 ตุลาคม 2512 หม่อมฟ้อน (ภัณฑุกา)
หม่อมเจ้าก่องกาญจนา.JPG 9. หม่อมเจ้าก่องกาญจนา ที่ 1 ในหม่อมทองสุก 4 พฤษภาคม 2438 พ.ศ. 2506
หม่อมเจ้ามาลากนก.JPG 10. หม่อมเจ้ามาลากนก ที่ 3 ในหม่อมจันทร์ 5 มีนาคม 2438 1 เมษายน 2483
Emblem of the House of Chakri.svg 11. หม่อมเจ้ามาลกสุวรรณ ที่ 2 ในหม่อมเปลี่ยน มีนาคม 2438 พ.ศ. 2468
หม่อมเจ้ากรัณฑ์คำ.JPG 12. หม่อมเจ้ากรัณฑ์คำ ที่ 2 ในหม่อมทองสุก 13 สิงหาคม 2439 31 กรกฎาคม 2528
หม่อมเจ้าลำทองแร่.JPG 13. หม่อมเจ้าลำทองแร่
(ลาออกจากฐานันดรศักดิ์)
ที่ 4 ในหม่อมนวม 15 กุมภาพันธ์ 2439 15 มิถุนายน 2493 ไต๋ ปาณิกบุตร
หม่อมเจ้าแพร่ทองทราย.JPG 14. หม่อมเจ้าแพร่ทองทราย
(ลาออกจากฐานันดรศักดิ์)
ที่ 5 ในหม่อมนวม 22 มิถุนายน 2441 7 ตุลาคม 2527 พันเอกเภตรา ณ หนองคาย
หม่อมเจ้าข่ายทองถัก.JPG 15. หม่อมเจ้าข่ายทองถัก ที่ 3 ในหม่อมเปลี่ยน 10 สิงหาคม 2441 8 กุมภาพันธ์ 2531 หม่อมเจ้าทองเชื้อธรรมชาติ ทองแถม
หม่อมเจ้าสลักทองนูน.JPG 16. หม่อมเจ้าสลักทองนูน
(ลาออกจากฐานันดรศักดิ์)
ที่ 6 ในหม่อมนวม 25 กรกฎาคม 2443 26 สิงหาคม 2531 เรืออากาศเอกหลวงคัคณจรเสนีย์ (หม่อมหลวงอารี คเนจร)
หม่อมเจ้าลายฉลุทอง.JPG 17. หม่อมเจ้าลายฉลุทอง ที่ 4 ในหม่อมจันทร์ 19 กันยายน 2444 13 มีนาคม 2534 หม่อมเจ้านงลักษณ์ทัศนีย์ (สวัสดิวัตน์)
หม่อมพริ้ม (คำศรี)
หม่อมเจ้าทองทูลถวาย.JPG 18. หม่อมเจ้าทองทูลถวาย ที 7 ในหม่อมนวม 26 กุมภาพันธ์ 2445 26 กรกฎาคม 2530 หม่อมสำเนียง (โปษยะจินดา)
Emblem of the House of Chakri.svg 19. หม่อมเจ้าเถาทองตรา ที่ 5 ในหม่อมจันทร์ 17 มิถุนายน 2448 พ.ศ. 2506
หม่อมเจ้าทองประทาศรี ทองใหญ่.jpg 20. หม่อมเจ้าทองประทาศรี ที่ 8 ในหม่อมนวม 5 พฤษภาคม 2449 2 มกราคม 2526 หม่อมราชวงศ์วลี (รองทรง)
หม่อมคำนวณ (สุนทรศารทูล)
หม่อมเจ้าทองแกมแก้ว.JPG 21. หม่อมเจ้าทองแกมแก้ว หม่อมแก้ว 16 ตุลาคม 2449 15 เมษายน 2533 หม่อมประกายคำ (เจ้าประกายคำ ณ ลำพูน)
หม่อมเจ้าทองคำเปลว.JPG 22. หม่อมเจ้าทองคำเปลว ที่ 9 ในหม่อมนวม 1 เมษายน 2455 23 กรกฎาคม 2553 หม่อมอรพิน (เทศะวิบุล)

เครื่องราชอิสริยาภรณ์[แก้]

เครื่องราชอิสริยาภรณ์ไทย[แก้]

เครื่องราชอิสริยาภรณ์ต่างประเทศ[แก้]

แหล่งข้อมูลอื่น[แก้]

อ้างอิง[แก้]

  1. ราชกิจจานุเบกษา, พระราชพิธีฉัตรมงคล, เล่ม ๔, ตอน ๓๒, ๒๒ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๓๐, หน้า ๒๕๘
  2. ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ ๔, เล่ม ๒๑, ตอน ๓๒, ๖ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๔๗, หน้า ๕๖๔
  3. ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์, เล่ม ๑๔, ตอน ๑, ๔ เมษายน พ.ศ. ๒๔๔๐, หน้า ๒๔
  4. ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานพระบรมราชานุญาตเครื่องราชอิสริยาภรณ์รุสเซีย, เล่ม ๘, ตอน ๔๖, ๗ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๑๘๙๑, หน้า ๔๑๔
  • Jeffy Finestone. 2542. สมุดพระรูป พระราชโอรส พระราชธิดา พระราชนัดดาใน พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว. ปรียนันทนา รังสิต,ม.ร.ว. โลมาโฮลดิ้ง
ก่อนหน้า พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม ถัดไป
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้า
กรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์
2leftarrow.png รั้งตำแหน่งผู้บัญชาการกรมทหารเรือ
(2 กันยายน พ.ศ. 2442 - 15 มกราคม พ.ศ. 2443)
2rightarrow.png พระยาชลยุทธโยธินทร์
(อองเดร ดู เปลซี เดอ ริเชอลิเออ)


สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้า
กรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์
2leftarrow.png เสนาบดีกระทรวงกลาโหม
(พ.ศ. 2442 - พ.ศ. 2444)
2rightarrow.png สมเด็จพระราชปิตุลาบรมพงศาภิมุข เจ้าฟ้า
กรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช