มณฑลเทศาภิบาล

จากวิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี
ThaiHistory Placide CarteDuRoyaumeDeSiam.png
ThaiHistory SiamPlacide.jpg
ยุคก่อนประวัติศาสตร์
บ้านเชียง ประมาณ 2500 ปีก่อน พ.ศ.
บ้านเก่า ประมาณ 2000 ปีก่อน พ.ศ.
ยุคอาณาจักร
สุวรรณภูมิ
ก่อนพุทธศตวรรษที่ 3- พุทธศตวรรษที่ 5
โจฬะ
พุทธศตวรรษที่ 2-17
สุวรรณโคมคำ
พุทธศตวรรษที่ 4-5
ทวารวดี-นครชัยศรี-ศรีจนาศะ
ประมาณ พุทธศตวรรษที่ 5-15
โยนกนาคพันธุ์
พ.ศ. 638-1088
คันธุลี
พ.ศ. 994-1202
  เวียงปรึกษา
1090-1181
ศรีวิชัย
พ.ศ. 1202-1758
  ละโว้
1191 -1470
หิรัญเงินยางฯ
1181 - 1805
  หริภุญชัย
1206-1835
 
สงครามสามนคร พ.ศ. 1467-1470
  สุพรรณภูมิ
ละโว้
ตามพรลิงค์
ลังกาสุกะ
 
พริบพรี
นครศรีธรรมราช
  สุโขทัย
1792-1981
พะเยา
1190-2011
เชียงราย
1805-1835
ล้านนา
1835-2101
อยุธยา (1)
พ.ศ. 1893-2112  
  สค.ตะเบ็งชเวตี้  
  สค.ช้างเผือก
  เสียกรุงครั้งที่ 1
   พ.ศ. 2112
พิษณุโลก
2106-2112
ล้านนาของพม่า
2101-2317
  แคว้นล้านนา
  แคว้นเชียงใหม่
กรุงศรีอยุธยา (2)
พ.ศ. 2112-2310
เสียกรุงครั้งที่ 2
สภาพจลาจล
กรุงธนบุรี
พ.ศ. 2310-2325
ล้านนาของสยาม
2317-2442
  นครเชียงใหม่
  
  
กรุงรัตนโกสินทร์
พ.ศ. 2325-ปัจจุบัน
  สงครามเก้าทัพ
  อานามสยามยุทธ
  การเสียดินแดน
  มณฑลเทศาภิบาล
  สงครามโลก: ครั้งที่ 1 - ครั้งที่ 2
 
ยุครัฐประชาชาติ
ประเทศไทย
  ปฏิวัติ พ.ศ. 2475
  เปลี่ยนแปลงชื่อประเทศ
  พ.ศ. 2475–2516
  พ.ศ. 2516–ปัจจุบัน
สหรัฐไทยเดิม
พ.ศ. 2485-2489
 
จัดการ: แม่แบบ  พูดคุย  แก้ไข

มณฑลเทศาภิบาล คือ ระบบแบ่งเขตการปกครองส่วนภูมิภาคในรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ที่มีการใช้มาจนถึงสมัยช่วงก่อนสงครามโลกครั้งที่สอง ประมาณ 7 ปี เป็นการเลียนแบบการปกครองของอังกฤษในพม่าและมาเลเซีย เริ่มขึ้นในปี พ.ศ. 2440 โดยพระราชดำริของสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ มณฑลมีข้าหลวงเทศาภิบาลเป็นผู้ปกครอง เจ้าเมืองไม่มีอำนาจที่จะปกครอง หน่วยการปกครองเรียงจากใหญ่ไปเล็กได้ดังนี้

มณฑลเมือง (จังหวัด) → อำเภอตำบลบ้าน (หมู่บ้าน)

ในปี พ.ศ. 2458 ดินแดนสยามมีมณฑลอยู่ 19 แห่งครอบคลุมพื้นที่ 72 เมือง (เปลี่ยนเป็น จังหวัด ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว) อย่างไรก็ตาม เนื่องจากสภาพเศรษฐกิจตกต่ำจึงทำให้หลายมณฑลถูกยุบรวมกันตั้งแต่ปี พ.ศ. 2468 (มณฑลเพชรบูรณ์ถูกยุบลงไปก่อนหน้านั้นแล้ว) ภายหลังจึงคงเหลืออยู่เพียง 14 มณฑล ได้แก่ กรุงเทพพระมหานคร มณฑลจันทบุรี มณฑลนครชัยศรี มณฑลนครสวรรค์ มณฑลนครศรีธรรมราช มณฑลนครราชสีมา มณฑลปราจีนบุรี มณฑลปัตตานี มณฑลพายัพ มณฑลพิษณุโลก มณฑลภูเก็ต มณฑลราชบุรี มณฑลอยุธยา และมณฑลอุดรธานี ทั้งหมดถูกล้มเลิกไปในปี พ.ศ. 2476 ภายหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง เมื่อมีการตราพระราชบัญญัติการบริหารราชการส่วนภูมิภาค พุทธศักราช 2476 ขึ้น และนับจากนั้น จังหวัดก็ได้กลายเป็นเขตการปกครองย่อยของประเทศไทยที่มีระดับสูงที่สุด

รายชื่อมณฑลเทศาภิบาล[แก้]

แผนที่มณฑลเทศาภิบาล พ.ศ. 2458 (หนึ่งสีที่อยู่ติดกันคือหนึ่งมณฑล)

ภาคเหนือ[แก้]

  1. มณฑลพายัพ หรือ มณฑลลาวเฉียง หรือมณฑลลาวพุงดำ ในปี พ.ศ. 2442 มณฑลนี้ได้ถูกเรียกว่า "มณฑลฝ่ายตะวันตกเฉียงเหนือ" ต่อมาในปี พ.ศ. 2443 จีงได้เปลี่ยนชื่อให้สั้นลงเป็นมณฑลพายัพ ซึ่งเป็นภาษาสันสกฤต แปลว่า ตะวันตกเฉียงเหนือ[1] ครอบคลุมอาณาเขตของอดีตอาณาจักรล้านนา ได่แก่ ประกอบด้วย 6 หัวเมือง ได้แก่ เมืองนครเชียงใหม่ (ครอบคลุมพื้นที่เชียงใหม่ แม่ฮ่องสอน และเชียงราย) เมืองนครลำปาง เมืองนครลำพูน เมืองน่าน เมืองแพร่ และเมืองเถิน (ต่อมา พ.ศ. 2446 ยุบลงรวมเข้ากับลำปาง)
  2. มณฑลมหาราษฎร์ เป็นมณฑลที่แยกออกมาจากมณฑลพายัพในปี พ.ศ. 2458 ครอบคลุมพื้นที่ทางตะวันออกของมณฑลพายัพเดิม ประกอบด้วย 3 หัวเมือง เมืองนครลำปาง เมืองนครแพร่ และเมืองนครน่าน ต่อมา พ.ศ. 2469 พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดให้ยุบมณฑลมหาราษฎร์ รวมกันมณฑลพายัพตามเดิม
  3. มณฑลนครสวรรค์ ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2438 ซึ่งเป็นมณฑลแรก ๆ ที่จัดตั้งขึ้นมา มีพื้นที่ครอบคลุม เมืองนครสวรรค์ เมืองชัยนาท เมืองกำแพงเพชร เมืองมโนรมย์ เมืองพยุหะคีรี เมืองสรรคบุรี เมืองตาก และเมืองอุทัยธานี
  4. มณฑลพิษณุโลก ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2437 มีพื้นที่ครอบคลุม เมืองพิษณุโลก เมืองพิจิตร เมืองสุโขทัย เมืองพิชัย (จังหวัดอุตรดิตถ์) และเมืองสวรรคโลก
  5. มณฑลเพชรบูรณ์ เป็นมณฑลที่แยกออกมาจากมณฑลนครราชสีมาเมื่อปี พ.ศ. 2442 ตอนแรกประกอบด้วย 2 เมือง คือ เมืองหล่มสักและเมืองเพชรบูรณ์ ภายหลังเมืองหล่มสักก็ถูกยุบลงเป็นอำเภอหนึ่งของเมืองเพชรบูรณ์ จึงทำให้มณฑลนี้มีอยู่เมือง (จังหวัด) เดียว ซึ่งต่อมามณฑลเพชรบูรณ์ก็ได้ถูกรวมเข้ากับมณฑลพิษณุโลกในช่วงระหว่างปี พ.ศ. 2446-2450 ก่อนที่จะถูกยุบลงเป็นหัวเมืองในมณฑลพิษณุโลกอย่างถาวรในปี พ.ศ. 2458

ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ[แก้]

  1. มณฑลนครราชสีมา ก่อตั้งขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2436 เป็นมณฑลแรกของประเทศสยาม มีพื้นที่ครอบคลุม เมืองนครราชสีมา เมืองชัยภูมิ และเมืองบุรีรัมย์ ในช่วงแรกมีเมืองเพชรบูรณ์และเมืองหล่มสักรวมอยู่ด้วย แต่ได้แยกออกไปเป็นมณฑลเพชรบูรณ์ในปี พ.ศ. 2442
  2. มณฑลอีสาน ก่อตั้งขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2443 แต่ภายหลังได้แยกออกเป็น 2 มณฑล ได้แก่ มณฑลร้อยเอ็ดและมณฑลอุบล เมื่อเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2455 ซึ่งตรงกับรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว
  3. มณฑลร้อยเอ็ด แยกออกมาจากมณฑลอีสานเมื่อปี พ.ศ. 2455 ประกอบด้วย เมืองร้อยเอ็ด เมืองมหาสารคาม และเมืองกาฬสินธุ์
  4. มณฑลอุบล หรือ มณฑลลาวกาว แยกออกมาจากมณฑลอีสานเมื่อปี พ.ศ. 2455 ประกอบด้วยเมืองอุบลราชธานี เมืองขุขันธ์ เมืองศรีสะเกษ และเมืองสุรินทร์
  5. มณฑลอุดร หรือ มณฑลลาวพวน ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2442 เมืองที่ขึ้นกับมณฑลนี้ประกอบด้วย เมืองอุดรธานี เมืองขอนแก่น เมืองเลย เมืองนครพนม เมืองหนองคาย และเมืองสกลนคร

ภาคใต้[แก้]

  1. มณฑลภูเก็ต ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2441 เมืองในมณฑลนี้ประกอบด้วย เมืองภูเก็ต เมืองถลาง เมืองระนอง เมืองพังงา เมืองตะกั่วป่า เมืองกระบี่ เมืองตรัง และเมืองสตูล ซึ่งเมืองสตูลเดิมเป็นส่วนหนึ่งของมณฑลไทรบุรีทางทิศใต้ ได้มารวมอยู่กับมณฑลนี้ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2451 หลังจากที่ยกพื้นที่ส่วนใหญ่ของมณฑลไทรบุรีให้อังกฤษ
  2. มณฑลชุมพร ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2439 เมืองในมณฑลนี้ได้แก่ เมืองชุมพร เมืองไชยา เมืองกาญจนดิษฐ์ เมืองหลังสวน และเมืองบ้านดอน ภายหลังเมืองไชยาและเมืองกาญจนดิษฐ์ ถูกรวมเข้าเป็นเมืองไชยา ต่อมาเมื่อปี พ.ศ. 2448 เมืองไชยากับเมืองบ้านดอนถูกรวมเข้าเป็นเมืองสุราษฎร์ธานี จากนั้นได้เปลี่ยนชื่อเป็นมณฑลสุราษฎร์ ต่อมาในปี พ.ศ. 2468 จึงได้ถูกยุบรวมกับมณฑลนครศรีธรรมราช
  3. มณฑลนครศรีธรรมราช ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2439 ประกอบด้วย เมืองนครศรีธรรมราช เมืองพัทลุง เมืองสงขลา
  4. มณฑลปัตตานี ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2449 มีอาณาเขตครอบคลุมบริเวณ มลายูเจ็ดหัวเมืองได้แก่ เมืองปัตตานี (ตานี) เมืองยะลา เมืองสายบุรี เมืองยะหริ่ง เมืองหนองจิก เมืองรามัน เมืองระแงะ (จังหวัดนราธิวาส)
  5. มณฑลไทรบุรี หรือ มณฑลเกดะห์ ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2440 มีพื้นที่ครอบคลุมเมืองไทรบุรี เมืองปลิศ และเมืองสตูล แต่ภายหลังเสียดินแดนส่วนนี้ไปเป็นส่วนหนึ่งของสหพันธรัฐมลายูในเครือจักรภพอังกฤษเมื่อวันที่ 10 มีนาคม พ.ศ. 2451 จึงเหลือเมืองสตูลซึ่งเป็นส่วนที่เหลือของมณฑลไทรบุรีในอาณาเขตสยาม และเมืองนี้จึงถูกรวมเข้ากับมณฑลภูเก็ต

ภาคกลาง[แก้]

  1. มณฑลกรุงเทพ ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2440 โดยตอนแรกเป็นส่วนหนึ่งของกระทรวงนครบาล ประกอบด้วยจังหวัดในเขตปริมณฑล ได้แก่ เมืองพระนคร เมืองธนบุรี เมืองมีนบุรี เมืองนนทบุรี เมืองพระประแดง (เมืองนครเขื่อนขันธ์) และเมืองสมุทรปราการ โดยในปี พ.ศ. 2458 มณฑลนี้ได้เปลี่ยนชื่อเป็น "กรุงเทพพระมหานคร" และเมื่อมีการรวมกระทรวงนครบาลเข้ากับกระทรวงมหาดไทยในปี พ.ศ. 2465 กรุงเทพพระมหานครจึงมาอยู่ในความดูแลของกระทรวงมหาดไทยเหมือนกับมณฑลอื่น ๆ
  2. มณฑลอยุธยา หรือ มณฑลกรุงเก่า ก่อตั้งขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2436 เมืองในมณฑลนี้ได้แก่ กรุงเก่า เมืองอ่างทอง เมืองสิงห์บุรี เมืองอินทร์บุรี เมืองพรหมบุรี เมืองลพบุรี เมืองสระบุรี เมืองปทุมธานี และเมืองธัญบุรี
  3. มณฑลราชบุรี ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2438 เมืองในมณฑลนี้ได้แก่ เมืองราชบุรี เมืองกาญจนบุรี เมืองสมุทรสงคราม เมืองเพชรบุรี และเมืองปราณบุรี[2](เมืองประจวบคีรีขันธ์)[3]
  4. มณฑลนครชัยศรี ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2438 เมืองในมณฑลนี้ได้แก่ เมืองนครชัยศรี เมืองสุพรรณบุรี และเมืองสมุทรสาคร

ภาคตะวันออก[แก้]

  1. มณฑลปราจีนบุรี ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2436 เมืองในมณฑลนี้ได้แก่ เมืองปราจีนบุรี เมืองชลบุรี เมืองนครนายก เมืองฉะเชิงเทรา เมืองบางละมุง เมืองพนัสนิคม และเมืองพนมสารคาม
  2. มณฑลบูรพา ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2446 มณฑลนี้ประกอบด้วย เมืองเสียมราฐ เมืองพระตะบอง เมืองพนมศก และเมืองศรีโสภณ ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของประเทศกัมพูชาในปัจจุบัน ดินแดนส่วนนี้เสียไปเมื่อ 23 มีนาคม พ.ศ. 2449 เพื่อแลกกับเมืองตราดและเมืองด่านซ้าย
  3. มณฑลจันทบุรี ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2449 หลังจากที่สยามเสียมณฑลบูรพาไปให้กับฝรั่งเศส และฝรั่งเศสคืนดินแดนเมืองตราดและเกาะต่าง ๆ กลับมาสู่อำนาจอธิปไตยของสยาม เมืองในมณฑลนี้ได้แก่ เมืองจันทบุรี เมืองระยอง เมืองตราด

บริเวณ[แก้]

มณฑลที่ใหญ่ ๆ ได่แก่ มณฑลพายัพ มณฑลอุดรธานี และมณฑลอีสาน มีเขตการปกครองพิเศษที่มีระดับอยู่ระหว่างมณฑลกับเมือง (จังหวัด) เรียกว่า "บริเวณ" มีข้าหลวงประจำบริเวณเป็นผู้ปกครอง ได้แก่

  • มณฑลพายัพ (มณฑลลาวเฉียงหรือลาวพุงดำ)
    • บริเวณเชียงใหม่เหนือ: เชียงราย เชียงแสน ป่าเป้า (เวียงป่าเป้า) เชียงขวาง และฝาง
    • บริเวณเชียงใหม่ตะวันตก: แม่ฮ่องสอน ยาว ขุนยวม และปาย
    • บริเวณน่านเหนือ: เชียงของ เทิง เชียงคำ เชียงแลง เชียงลม และเชียงฮ่อน
  • มณฑลอุดรธานี (มณฑลลาวพวน)
    • บริเวณหมากแข้ง: บ้านหมากแข้ง (อุดรธานี) หนองคาย หนองหาน กุมภวาปี กมุทธาไสย (หนองบัวลำภู) โพนพิสัย และรัตนวาปี
    • บริเวณพาชี: ขอนแก่น ชนบท และภูเวียง
    • บริเวณธาตุพนม: นครพนม ไชยบุรี (บึงกาฬ) ท่าอุเทน กุสุมาลย์มณฑล อากาศอำนวย เรณูนคร หนองสูงและมุกดาหาร
    • บริเวณสกล: สกลนคร พรรณานิคม วาริชภูมิ
    • บริเวณน้ำเหือง: เลย แก่นท้าว (ประเทศลาว) และบ่อท่า
  • มณฑลอีสาน (มณฑลลาวกาว)
    • บริเวณอุบล: อุบลราชธานี เขมราฐ และยโสธร
    • บริเวณจำปาศักดิ์: จำปาศักดิ์ (ประเทศลาว)
    • บริเวณขุขันธ์: ขุขันธ์ ศรีสะเกษ กันทรลักษ์ อุทุมพรพิไสย และเดชอุดม
    • บริเวณสุรินทร์: สุรินทร์และสังขะ
    • บริเวณร้อยเอ็ด: ร้อยเอ็ด มหาสารคาม กาฬสินธุ์ กมลาไสย และสุวรรณภูมิ

ลำดับเวลา[แก้]

พ.ศ. 2443[แก้]

เมื่อวันที่ 30 มิถุนายน พ.ศ. 2443[4] ได้มีการรวมเมืองเชียงใหม่ น่าน ลำปาง ลำพูน และแพร่ เป็นมณฑลตวันตกเฉียงเหนือ

พ.ศ. 2444[แก้]

เมื่อวันที่ 21 มกราคม พ.ศ. 2444 (พ.ศ. 2443 เดิม) ได้เปลี่ยนชื่อมณฑล 4 มณฑลดังต่อไปนี้[5]

พ.ศ. 2469[แก้]

เมื่อวันที่ 31 มีนาคม พ.ศ. 2469 (พ.ศ. 2468 เดิม):[6]

พ.ศ. 2475[แก้]

เมื่อวันที่ 1 เมษายน พ.ศ. 2475:[7]

  • ยุบเลิกมณฑลปัตตานี รวมจังหวัดต่าง ๆ ของมณฑลปัตตานีเข้าไว้ในปกครองของมณฑลนครศรีธรรมราช
  • ยุบเลิกมณฑลจันทบุรี รวมจังหวัดต่าง ๆ ของมณฑลจันทบุรีเข้าไว่ในปกครองของมณฑลปราจีน
  • ยุบเลิกมณฑลนครชัยศรี รวมจังหวัดต่าง ๆ ของมณฑลนครชัยศรีเข้าไว่ในปกครองของมณฑลราชบุรี
  • ยุบเลิกมณฑลนครสวรรค์ รวมจังหวัดต่าง ๆ ของมณฑลนครสวรรค์เข้าไว่ในปกครองของมณฑลอยุธยา เว้นแต่จังหวัดตาก และจังหวัดกำแพงเพชรให้ยกไปขึ้นอยู่ในปกครองของมณฑลพิษณุโลก

ลำดับพระนามและนามท่านผู้บัญชาการมณฑลเทศาภิบาล[แก้]

ลำดับ ชื่อ[8] เริ่มต้น สิ้นสุด รวมระยะเวลา
กรุงเทพมหานคร
1 พระยาเพชรปาณี (ดั่น รักตะประจิตร) 2464 2467 3 ปี
2 พระยาเพชรลดา (สอาด ณ ป้อมเพช็ร) 2467 2468 1 ปี
3 เจ้าพระยาสุรบดินทร์สุรินทร์ฦาชัย (พร จารุจินดา) 2468 2471 3 ปี
4 เจ้าพระยามุขมนตรี (อวบ เปาโรหิตย์) 2471 2474 3 ปี
5 พระยาจ่าแสนยบดีศรีบริบาล (ชิต สุนทรวร) 2474 2476 2 ปี
จันทบุรี
1 พระยาวิชยาธิบดี (แบน บุนนาค) 2449 2452 3 ปี
2 พระยารณชัยชาญยุทธ (ถนอม บุณยเกตุ) 2452 2457 5 ปี
3 หม่อมเจ้าธำรงศิริ ศรีธวัช 2457 2458 1 ปี
4 หม่อมเจ้าประดิพัทธเกษมศรี เกษมศรี 2458 2459 1 ปี
5 หม่อมเจ้าสฤษดิเดช ชยางกูร 2459 2466 7 ปี
6 พระยาไกรเพชรรัตนสงคราม (ชม โชติกะพุกกณะ) 2466 2471 5 ปี
7 พระยาอินทราธิบดีสีหราชรองเมือง (ทองน้อย เศวตศิลา) 2471 2472 1 ปี
8 พระยาศรีเสนา (ฮะ สมบัติศิริ) 2472 2473 1 ปี
9 พระยากัลยาณวัฒนวิศิษฐ์ (เชียร กัลยาณมิตร) 2473 2475 2 ปี
มณฑลไทรบุรี
1 เจ้าพระยาฤทธิสงครามภักดี (อับดุล ฮามิด) 2440 2450 10 ปี
มณฑลนครชัยศรี
1 พระยามหาเทพ (บุตร บุณยรัตพันธุ์) 2438 2441 3 ปี
2 เจ้าพระยาศรีวิชัยชนินทร (ชม สุนทรารชุน) 2441 2458 17 ปี
3 พระยามหาอำมาตรยาธิบดี (เสง วิริยศิริ) 2458 2460 2 ปี
4 พระยามหินทรเดชานุวัตร (ใหญ่ สยามมานนท์) 2460 2466 6 ปี
5 พระยาสุนทรบุรีศรีพิชัยสงคราม (อี้ กรรณสูตร) 2466 2468 2 ปี
6 หม่อมเจ้าธำรงศิริ ศรีธวัช 2468 2475 7 ปี
มณฑลนครราชสีมา
1 พระยาพิเรนทรเทพ (ทองคำ สีหอุไร) 2435 2436 1 ปี
2 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงสรรพสิทธิประสงค์ 2436 2436
3 พระยาสิงหเสนี (สอาด สิงหเสนี) 2436 2444 8 ปี
4 พระยานครราชเสนี (กาจ สิงหเสนี) 2444 ปลาย พ.ศ. 2444
5 พระยากำแหงสงครามรามภักดี (จัน อินทรกำแหง) 2444 2450 6 ปี
6 เจ้าพระยามุขมนตรี (อวบ เปาโณหิตย์) 2450 2456 6 ปี
7 พระยาพหลโยธิน (นพ พหลโยธิน) 2456 2466 10 ปี
8 พระยาเพชรลดา (สอาด ณ ป้อมเพชร) 2466 2467 1 ปี
9 พระยาเพชรปาณี (ดั่น รักตะประจิตร) 2467 2468 1 ปี
(8) พระยาเพชรลดา (สอาด ณ ป้อมเพชร) 2468 2476 8 ปี
มณฑลนครศรีธรรมราช
1 เจ้าพระยายมราช (ปั้น สุขุม) 2439 2449 10 ปี
2 พระยาศรีธรรมาโศกราช (เจริญ จารุจินดา) 2449 2453 4 ปี
3 สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงลพบุรีราเมศวร์ 2453 2468 15 ปี
4 พระยาสุรินทรราชา (นกยูง วิเศษกุล) 2468 2469 1 ปี
5 พระยาศรีธรรมราช (ทองคำ กาญจนโชติ) 2469 2476 7 ปี
มณฑลนครสวรรค์
1 พระยาดัสกรปลาศ (ทองอยู่ โรหิตเสถียร) 2438 2439 1 ปี
2 พระยาไกรเพชรรัตนสงคราม (แฉ่ บุนนาค) 2439 2445 6 ปี
3 พระยาอมรินทรฦาชัย (จำรัส รัตนกุล) 2445 2453 8 ปี
4 พระยารณชัยชาญยุทธ (ศุข โชติกเสถียร) 2453 2459 6 ปี
5 พระยาไกรเพชรรัตนสงคราม (ชม โชติกพุกกณะ) 2459 2462 3 ปี
6 พระยาเทพหัสดิน (ผาด เทพหัสดิน) 2462 2466 4 ปี
7 พระยามหินทรเดชานุวัตร (ใหญ่ สยามานนท์) 2466 2472 6 ปี
8 พระยาอรรถกระวีสุนทร (สงวน ศตะรัต) 2472 2475 3 ปี
มณฑลบูรพา
1 พระยามหาอำมาตยาธิบดี (หรุ่น ศรีเพ็ญ) 2434 2436 2 ปี
2 พระยาศักดาภิเดชวรฤทธิ์ (ดัน อามารานนท์) 2436 2446 10 ปี
3 เจ้าพระยาอภัยภูเบศร์ (ชุ่ม อภัยวงศ์) 2446 2449 3 ปี
มณฑลปราจีน
1 พระยาฤทธิรงค์รณเฉท (ศุข ชูโต) 2436 2440 4 ปี
2 พระยาเทพอรชุน (เจ๊ก จารุจินดา) 2440 2442 2 ปี
3 พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอลังการ 2442 2446 4 ปี
4 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมขุนรุพงศ์ 2446 2458 12 ปี
5 หม่อมเจ้าธำรงศิริ ศรีธวัช 2458 2468 10 ปี
6 หม่อมเจ้าอุปพัทธพงศ์ ศรีธวัช 2468 2472 4 ปี
7 พระอินทราธิบดีสีหราชรองเมือง (ทองย้อย เศวตศิลา) 2472 2474 2 ปี
8 พระยากัลยาณวัฒนวิศิษฐ์ (เชียร กัลยาณมิตร) 2474 ปลาย พ.ศ. 2474
9 พระยาอรรถกระวีสุนทร (สงวน ศตะรัต) ปลาย พ.ศ. 2474 2476
มณฑลปัตตานี
1 พระยาเดชานุชิต (หนา บุนนาค) 2449 2466 17 ปี
2 หม่อมเจ้าสฤษดิเดช ชยางกูร 2466 2469 3 ปี
3 พระยาอุดมพงศ์เพ็ญสวัสดิ์ (หม่อมราชวงศ์ประยูร อิศรศักดิ์) 2469 2475 6 ปี
มณฑลพายัพ
1 เจ้าพระยารัตนาธิเบศร์ (พุ่ม ศรีไชยันต์) ก่อน พ.ศ. 2435 ก่อน พ.ศ. 2435
2 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมขุนพิทยลาภพฤฒิธาดา ก่อน พ.ศ. 2435 ก่อน พ.ศ. 2435
3 พระยาทรงสุรเดช (อั้น บุนนาค) ก่อน พ.ศ. 2435 2442
4 พระยาวิสูตรสาครดิฐ (สาย โชติกเสถียร) 2442 2445 3 ปี
5 เจ้าพระยาสุรสีห์วิศิษฐศักดิ์ (เชย กัลยาณมิตร) 2445 2458 13 ปี
6 พระวรวงศ์เธอพระองค์เจ้าบวรเดช 2458 2465 7 ปี
7 เจ้าพระยาสุรบดินทร์สุรินทรฦาชัย (พร จารุจินดา) 2465 2468 3 ปี
8 เจ้าพระยามุขมนตรี (อวบ เปาโรหิตย์) 2468 2471 3 ปี
9 พระวรวงศ์เธอพระองค์เจ้าทศศิริวงศ์ 2471 2475 4 ปี
10 พระยากัลยาณวัฒนวิศิษฐ์ (เชียร กัลยาณมิตร) 2475 2476 1 ปี
มณฑลพิษณุโลก
1 เจ้าพระยาสุรสีห์วิศิษฐศักดิ์ (เชย กัลยาณมิตร) 2437 2445 8 ปี
2 พระยาภักดีณรงค์ (สิน ไกรฤกษ์) 2445 2446 1 ปี
3 พระยาศรีสุริยราชวรานุวัตร (โพ เนติโพธิ์) 2446 2449 3 ปี
4 พระยาชลบุรานุรักษ์ (เจริญ จารุจินดา) 2449 2449
5 พระยาเทพาธิบดี (อิ่ม เทพานนท์) 2449 2449
6 เจ้าพระยาสุรบดินทร์ฯ (เจริญ จารุจินดา) 2449 2465 16 ปี
7 พระยาศรีสุริยราชวรานุวัตร (ศุข ดิษยบุตร) 2465 2468 3 ปี
8 พระยาเพชรปาณี (ดั่น รักตประจิตร) 2468 2471 3 ปี
9 พระยานครพระราม (สวัสดิ์ มหากายี) 2471 2476 5 ปี
มณฑลเพชรบูรณ์
1 พระยาเพชรรัตนสงคราม (เฟื่อง เฟื่องเพชร) 2442 2450 8 ปี
2 พระยาเทพธิบดี (อิ่ม เทพานนท์) 2450 2454 4 ปี
3 พระยาเพชรรัตนราชสงคราม (เลื่อง ภูมิรัตน์) 2454 2458 4 ปี
มณฑลภูเก็ต
1 พระยาทิพโกษา (โต โชติกเสถียร) ก่อน พ.ศ. 2435 2441
2 พระยาวิสูตรสาครดิฐ 2441 2442 1 ปี
3 พระยาวรสิทธิเสวีรัตน (ใต้ฮัก ภัทรนาวิก) 2442 2443 1 ปี
4 พระยารัษฎานุประดิษฐ์มหิศรภักดี (คอซิมบี้ ณ ระนอง) 2443 2456 13 ปี
5 พระยาวิชิตวงศ์วุฒิไกร (หม่อมราชวงศ์สิทธิ์ สุทัศน์) 2456 2463 7 ปี
6 พระยาสุรินทรราชา (นกยูง วิเศษกุล) 2463 2468 5 ปี
7 หม่อมเจ้าสฤษดิเดช ชยางกูร 2468 2473 5 ปี
8 พระยาศรีเสนา (ฮะ สมบัติศิริ) 2473 2476 3 ปี
มณฑลมหาราษฎร์
1 พระยาเพชรรัตนราชสงคราม (เลื่อง ภูมิรัตน์) 2458 2465 7 ปี
2 พระยาไกรเพชรรัตนสงคราม (ชม โชติกระพุกกณะ) 2465 2466 1 ปี
3 พระยาเดชานุชิต (หนา บุนนาค) 2466 2468 2 ปี
มณฑลราชบุรี
1 เจ้าพระยาสุรพันธ์พิสุทธิ์ (เทศ บุนนาค) 2437 2442 5 ปี
2 พระยาเทพอรชุน (เจ๊ก จารุจินดา) 2442 2444 2 ปี
3 พระยารัตนกุล (จำรัส รัตนกุล) 2444 2457 13 ปี
4 พระยาไกรเพชรรัตนสงคราม 2457 2458 1 ปี
5 หม่อมเจ้าสฤษดิเดช ชยางกูร 2458 2459 1 ปี
6 หม่อมเจ้าประติพัทธ์เกษมศรี เกษมศรี 2459 2460 1 ปี
7 พระยามนตรีสุริยวงศ์ (ฉี่ บุนนาค) 2460 2465 5 ปี
8 พระยาคฑาธรบดี (เทียบ อัศวนนท์) 2465 2469 4 ปี
9 พระยาอรรถการยบดี (ชุ่ม อรรถจินดา) 2469 2472 3 ปี
10 พระยาสุรพันธ์เสนี (อิ้น บุนนาค) 2472 2476 4 ปี
มณฑลร้อยเอ็ด
1 หม่อมเจ้าธำรงศิริ ศรีธวัช 2455 245x
2 พระยารณชัยชาญยุทธ (ถนอม บุณยเกตุ) 245x 2468
มณฑลสุราษฎร์ธานี
1 พระยาดำรงสุจริตมหิศวรภักดี (คอซิมก๊อง ณ ระนอง) 2439 2444 5 ปี
2 พระยาวรสิทธิเสวีวัตร (ใต้ฮัก ภัทรนาวิก) 2444 2448 4 ปี
3 พระยามหิบาลบริรักษ์ (สวัสดิ์ ภูมิรัตน์) 2448 2456 8 ปี
4 พระยาคงคาทราธิบดี (พลอย ณ นคร) 2456 2468 12 ปี
มณฑลอยุธยา
1 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมขุนรุพงศ์ศิริพัฒน์ 2438 2446 8 ปี
2 พระยาโบราณราชธานินทร์ (พร เดชะคุปต์) 2446 2472 26 ปี
3 หม่อมเจ้าอุปพัทธพงศ์ ศรีธวัช 2472 2474 2 ปี
4 พระยากัลยาณวัฒนวิศิษฐ์ (เชียร กัลยาณมิตร) 2474 2476 2 ปี
มณฑลอุดร
1 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม ก่อน พ.ศ. 2435 2442 7 ปี
2 พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวัฒนา 2442 244x
3 พระยาศรีสุริยาราชวรานุวัตร (โพ เนติโพธิ์) 244x 245x
4 พระยาศรีสุริยราชวรานุวัตร (ศุข ดิษยบุตร) 245x 2465
5 เจ้าพรยามุขมนตรี (อวบ เปาโรหิตย์) 2465 2470 5 ปี
6 พระยาอดุลยเดชสยาเมศรภักดี (อุ้ย นาครธรรพ) 2470 2472 2 ปี
7 พระยาตรังคภูบาล (เจิม ปันยารชุน) 2472 2476 4 ปี
มณฑลอุบล
1 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพิชิตปรีชากร ก่อน พ.ศ. 2435 2453 18 ปี
2 พระยาศรีธรรมศกราช (เจริญ จารุจินดา) 2453 2456 3 ปี
3 พระยาศรีธณรมศกราช (ปิ๋ว บุนนาค) 2456 2468 12 ปี
มณฑลลาวกาว
1 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงสรรพสิทธิประสงค์

ดูเพิ่ม[แก้]

อ้างอิง[แก้]

  1. Glenn Slayden, ed. (29 September 2013). "พายัพ" (Dictionary). Royal Institute Dictionary - 1982. Thai-language.com. สืบค้นเมื่อ 2013-09-29. "Royal Institute - 1982 พายัพ /พา-ยับ/ {Sanskrit: วายวฺย ว่า ของวายุ} [นาม] ชื่อทิศตะวันตกเฉียงเหนือ." 
  2. ประกาศ ตั้งเมืองปราณบุรี ราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ ๒๓ ตอนที่ ๔๑ ประกาศ ณ วันที่ ๖ มกราคม พ.ศ. ๒๔๔๙ หน้าที่ ๑๐๖๒
  3. ประกาศ เปลี่ยนนามเมืองปราณบุรี เป็นเมืองประจวบคีรีขันธ์ ราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ ๓๒ ตอนที่ ๐ ก ประกาศ ณ วันที่ ๒๒ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๕๘ หน้าที่ ๑๗๖
  4. "ข้อบังคับสำหรับปกครองมณฑลตวันตกเฉียงเหนือ ร,ศ, ๑๑๙" (ใน ภาษาไทย). ราชกิจจานุเบกษา. 22 กรกฎาคม พ.ศ. 2443. สืบค้นเมื่อ 15 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2559. 
  5. "กฎข้อบังคับ เรื่องเปลี่ยนชื่อมณฑล ๔ มณฑล" (ใน ภาษาไทย). ราชกิจจานุเบกษา. 27 มกราคม ๑๑๙. สืบค้นเมื่อ 15 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2559. 
  6. "ประกาศ เรื่องยุบแลรวมการปกครองมณฑลต่าง ๆ" (ใน ภาษาไทย). ราชกิจจานุเบกษา. 31 มีนาคม พ.ศ. 2468. สืบค้นเมื่อ 15 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2559. 
  7. "ประกาศ เรื่องยุบรวมท้องที่บางมณฑลและบางจังหวัด" (ใน ภาษาไทย). ราชกิจจานุเบกษา. 21 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2474. สืบค้นเมื่อ 15 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2559. 
  8. ขรรค์ชัย บุนปาน. (2545). เทศาภิบาล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมพระยาดำรงราชานุภาพ. กรุงเทพฯ: ศิลปวัฒนธรรม.

หนังสืออ่านเพิ่ม[แก้]