มณฑลพายัพ

จากวิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี
มณฑลพายัพ
(มณฑลลาวเฉียง)

พ.ศ. 24372476


ธงมณฑลพายัพ

แผนที่แสดง 6 หัวเมืองมณฑลพายัพ
  มณฑลพายัพเดิม
  ส่วนที่แยกไปเป็นมณฑลมหาราษฎร์ ต่อกลับมาเข้ากับมณฑลพายัพเช่นเดิม
เมืองหลวง นครเชียงใหม่
ภาษา คำเมือง
ศาสนา ศาสนาพุทธ (เถรวาท)
รัฐบาล ข้าหลวงใหญ่แห่งมณฑล
เจ้าผู้ครองนคร 1. เจ้านครเชียงใหม่
2. เจ้านครลำพูน
3. เจ้านครลำปาง
4. เจ้านครแพร่
5. เจ้านครน่าน
ข้าหลวงแห่งมณฑล
 -  2436 - 2442 พระยาทรงสุรเดช
 -  2442 - 2443 พระยานริศรราชกิจ
 -  2445 - 2458 พระยาสุรสีห์วิศิษฐ์ศักดิ์
ประวัติศาสตร์
 -  จัดตั้งมณฑลลาวเฉียง พ.ศ. 2437
 -  เปลี่ยนเป็นมณฑลพายัพ พ.ศ. 2442
 -  จัดตั้งมณฑลมหาราษฎร์ พ.ศ. 2458
 -  ยุบมณฑลมหาราษฎร์ พ.ศ. 2468
 -  ยุบมณฑลเทศาภิบาล พ.ศ. 2476 2476
ปัจจุบันเป็นส่วนหนึ่งของ ภาคเหนือของประเทศไทย

มณฑลพายัพ เป็นมณฑลหนึ่งในการปกครองส่วนภูมิภาคระบบมณฑลเทศาภิบาลของราชอาณาจักรสยาม ครอบคลุมพื้นที่ภาคเหนือตอนบน

ประวัติศาสตร์[แก้]

มณฑลลาวเฉียง

ในปี พ.ศ. 2437 จากการที่หัวเมืองประเทศราชล้านนาถูกอังกฤษและฝรั่งเศสขนาบโอบล้อม พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงทรงกระกรุณาโปรดฯให้ 5 หัวเมืองประเทศราชล้านนา จัดขึ้นเป็นมณฑลลาวเฉียง

มณฑลพายัพ

ในปี พ.ศ. 2442 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เปลี่ยนเป็นมณฑลตะวันตกเฉียงเหนือ แล้วจึงเปลี่ยนมาเป็นมณฑลพายัพ ในปลายปีเดียวกัน ซึ่งประกอบด้วย 6 หัวเมือง คือ

  1. นครเชียงใหม่ - ครอบคลุมพื้นที่เมืองเชียงใหม่ เมืองแม่ฮ่องสอน และเมืองเชียงราย
  2. นครลำปาง
  3. นครลำพูน
  4. นครน่าน
  5. นครแพร่
  6. เมืองเถิน (ต่อมา พ.ศ. 2446 ยุบลงรวมเข้ากับนครลำปาง)

ต่อมา ในปี พ.ศ. 2458 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดให้แยกนครลำปาง นครน่าน และนครแพร่ ออกเป็นมณฑลมหาราษฎร์ ตั้งสำนักข้าหลวงใหญ่มณฑลที่เมืองนครแพร่ และต่อมา พ.ศ. 2469 พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดให้ยุบมณฑลมหาราษฎร์ รวมกันมณฑลพายัพตามเดิม

รายพระนามและรายนามผู้ปกครอง[แก้]

เจ้าผู้ปกครองนครเชียงใหม่[แก้]

ลำดับ พระนาม/นาม ตำแหน่ง ราชวงศ์ ช่วงเวลา
7 พระเจ้าอินทวิชยานนท์ พระเจ้านครเชียงใหม่ ทิพย์จักร พ.ศ. 2416 - 2440[1]
8 เจ้าอินทวโรรสสุริยวงศ์ เจ้านครเชียงใหม่ ทิพย์จักร พ.ศ. 2444[2] - 2452[3]
9 พลตรี เจ้าแก้วนวรัฐ เจ้านครเชียงใหม่ ทิพย์จักร พ.ศ. 2454[4] - 2482

เจ้าผู้ครองนครลำพูน[แก้]

ลำดับ พระนาม/นาม ตำแหน่ง ราชวงศ์ ช่วงเวลา
8 เจ้าเหมพินธุไพจิตร เจ้านครลำพูน ทิพย์จักร พ.ศ. 2431 - 2439[5]
9 เจ้าอินทยงยศโชติ เจ้านครลำพูน ทิพย์จักร พ.ศ. 2439 - 2454[6]
10 พลตรี เจ้าจักรคำขจรศักดิ์ เจ้านครลำพูน ทิพย์จักร พ.ศ. 2454 - 2486

เจ้าผู้ปกครองนครลำปาง[แก้]

ลำดับ พระนาม/นาม ตำแหน่ง ราชวงศ์ ช่วงเวลา
12 เจ้านรนันทไชยชวลิต เจ้านครลำปาง ทิพย์จักร พ.ศ. 2430 - 2440[7]
13 พลตรี เจ้าบุญวาทย์วงศ์มานิต เจ้านครลำปาง ทิพย์จักร พ.ศ. 2440 - 2465
14 เจ้าน้อยแก้วเมืองพรวน ณ ลำปาง รั้งตำแหน่งเจ้านครลำปาง ทิพย์จักร พ.ศ. 2465[8] - 2468

เจ้าผู้ครองนครน่าน[แก้]

ลำดับ พระนาม/นาม ตำแหน่ง ราชวงศ์ ช่วงเวลา
8 พระเจ้าสุริยพงษ์ผริตเดช พระเจ้านครน่าน หลวงติ๋นมหาวงศ์ พ.ศ. 2436 - 2461
9 เจ้ามหาพรหมสุรธาดา เจ้านครน่าน หลวงติ๋นมหาวงศ์ พ.ศ. 2461 - 2474

เจ้าผู้ปกครองนครแพร่[แก้]

ลำดับ พระนาม/นาม ตำแหน่ง ราชวงศ์ ช่วงเวลา
4 เจ้าพิริยเทพวงษ์ เจ้านครแพร่ เทพวงศ์ พ.ศ. 2432 - 2445
- ยกเลิกตำแหน่งเจ้าผู้ครองนครแพร่ ผู้ว่าราชการฯ - พ.ศ. 2445

ข้าหลวง[แก้]

ลำดับ พระนาม/นาม ตำแหน่ง ราชวงศ์ ช่วงเวลา
1 พระยาทรงสุรเดช (อั้น บุนนาค) ข้าหลวงใหญ่มณฑลลาวเฉียง - พ.ศ. 2436 - 2442
1 พระยานริศรราชกิจ (สาย โชติกเสถียร) ข้าหลวงเทศาภิบาล - พ.ศ. 2442 - 2443
2 พระยาสุรสีห์วิศิษฐ์ศักดิ์ (เชย กัลยาณมิตร) ข้าหลวงเทศาภิบาล - พ.ศ. 2445 - 2458

โรงเรียนประจำมณฑลพายัพ[แก้]

อ้างอิง[แก้]