อาณาจักรหริภุญชัย

"หริภุญชัย" เปลี่ยนทางมาที่นี่ สำหรับความหมายอื่น ดูที่ ราชวงศ์หริภุญชัย

หริภุญชัย ᩉᩁᩥᨷᩩᨬᨩᩮᨿ᩠ᨿ Haripuñjaya (บาลี)
พุทธศตวรรษที่ 13–พ.ศ. 1835
พ.ศ. 1543–1643 เขียว: หริภุญไชย ฟ้าอ่อน: อาณาจักรละโว้ แดง: จักรวรรดิเขมร เหลือง: อาณาจักรจามปา ฟ้า: ได่เวียด ชมพู: อาณาจักรพุกาม มะนาว: อาณาจักรศรีวิชัย
เมืองหลวง	ลำพูน (พ.ศ. 1172-1835)
การปกครอง	ราชาธิปไตย
ยุคประวัติศาสตร์	ยุคกลาง
• ก่อตั้ง	ราว พ.ศ. 1172
• สิ้นสุด	ราว พ.ศ. 1743
ก่อนหน้า ถัดไป อาณาจักรละโว้ อาณาจักรล้านนา

อาณาจักรหริภุญชัย หรือ หริภุญไชย (ไทยถิ่นเหนือ: ᩉᩁᩥᨷᩩᨬᨩᩮᨿ᩠ᨿ) เป็นอาณาจักรมอญที่ตั้งอยู่บริเวณภาคเหนือของประเทศไทยปัจจุบัน

ศัพทมูลวิทยา

นามอาณาจักรของ หริภุญชัย ยังคงเป็นข้อสันนิษฐานอยู่ ว่าเขียนอย่างไร มีทั้งเขียนว่า หริภุญชัย และ หริภุญไชย สะกดว่า: หะริ (หริต)-ปุญ (ภุญ)-ไชย (ชัย) โดยจะพบการเรียกชื่ออาณาจักรแตกต่างกันไป ทั้งจารึก ตำนาน และเอกสาร โดยจารึกแต่ละอันอ่านง่าย และยากแตกต่างกัน เนื่องจากบางอันเป็นของพระสงฆ์ที่เขียนใว้อย่างไม่เป็นระเบียบ มีข้อสันนิษฐานว่า ณ ตอนแรกอาณาจักรมีนามว่า ภุญเชยฺย แล้วแปรเปลี่ยนเป็น หริภุญชัย ในภายหลัง หรือคำว่า หริ ถูกทำลายไปหรือเลือนลางจางหาย เนื่องจากบางจารึกมักเสียหายหรือเลือนลางบริเวณคำว่า ภุญเชยฺย

จารึก

ในส่วนของจารึก จารึกหริปุนไชย เลขทะเบียน ลพ.5 มีการกล่าวถึงนามอาณาจักรว่า ปุนเชญํ แต่ไม่มีคำนำหน้าว่า หริ และในจารึกตะจุ๊มหาเถร เลขทะเบียน ลพ.7 เขียนว่า ...(ปุ)ญฺเชยฺย... และ ...มหานครปุญไชย... และในจารึกวัดดอนแก้ว จารึกบ้านหลวย และจารึกจากเวียงเถาะ มีการกล่าวว่า ภุญเชยฺย เหมือนกัน จารึกสามารถแบ่งออกเป็น 2 กลุ่ม โดยกลุ่มแรกคือจารึกของราชกาล ประกอบด้วย จารึก ลพ.5 ลพ.1 (จารึกพระเจ้าสววาธิสิทธิวัด) ลพ.2 (จารึกพระเจ้าสววาธิสิทธิวัด กู่กุฏิ) ลพ.3 (จารึกวัดมหาวัน) และลพ.6 (จารึกวัดบ้านหลวย) นอกจากนี้ยังรวมไปถึงจารึกเวียงเถาะอีกด้วย ด้านกลุ่มที่สอง คือจารึกจากศาสนจักร เขียนโดยภิกษุ ลายมือไม่ระเบียบ และอ่านยากกว่า ประกอบด้วย ลพ.4 (จารึกวัดดอนแก้ว) ลพ.5 (จารึกอาณาจักรปูนชัย) ลพ.7 (ตะจุ๊มหาเถร)

ต่อมาในจารึกของล้านนาจึงเริ่มการกล่าวว่าคำนำหน้าว่า หริ อาทิเช่น หริบุญไชย, หริบูญชบุรี และ หะริพรูนใช และมีการใช้ตัว ภ เขียนคำว่า ภุญ (ในอักขระล้านนา ตัว ภ จะเขียนด้วย พฺร) มีการเขียนและสะกดแตกต่างกันไป แต่จะไม่มีการตัดคำว่า หริ ออกไปเลย

เอกสาร

หริบุญฺเชยฺยนามกํ และ หริปุญจปุระ ใน คัมภีร์จามเทวีวํส ต้นฉบับภาษาบาลีรจนาโดยพระโพธิรังสี พระเถระชาวเชียงใหม่ ปี พ.ศ.1953–60 หริภุญไชย ใน ตำนานมูลศาสนา ต้นฉบับภาษาพื้นเมืองโบราณรจนาพระพุทธญาณเถระ และพระพุทธพุกาม วัดสวนดอก ปี พ.ศ.1960–72 หริปุญเชยฺย ใน ชินกาลมาลีปกรณ์ พ.ศ. 2071 หริปุญไชย ใน ตำนานพระธาตุหริปุญไชย พ.ศ. 2108 หริปุญช์ ใน ตำนานเมืองลำพูน ต้นฉบับจากหลวงพระบาง พ.ศ. 2289 หริภุญชัย และ เวียงละพูน ใน ตำนานสิบห้าราชวงศ์ ฉบับวัดเมธังกราวาส จังหวัดแพร่ พ.ศ. 2432 หริภุญไชย ใน พงศาวดารโยนก พ.ศ. 2442–43 โดยพระยาประชากิจกรจักร์ (แช่ม บุนนาค) สมัยรัชกาลที่ 5 หริภุญช์ หริภูญช์ หริปุญช์ และ หริปุญชยะ ใน ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ ฉบับสมโภชเชียงใหม่ 700 ปี พ.ศ. 2538

หลักฐานทางศาสนา

ในหลักฐานทางศาสนามีทั้ง หริบุญไชย, หริปุญจปุระ หรือ หริภุญไชย และ หริภุญชัย แตกต่างกันไป

ประวัติ

ตามตำนานเรื่องจามเทวีวงศ์ ชินกาลมาลีปกรณ์ และสิงหนวัติ บันทึกไว้ว่าพระฤๅษีทั้งสี่ตนเป็นผู้สร้างเมืองหริภุญชัย (ลัมภูญนคร) ขึ้นเมื่อราวปี พ.ศ. 1200–6 (ยอร์ช เซเดส์ ระบุเจาะจงว่าเป็นปี ค.ศ. 661 หรือ พ.ศ. 1204) ปรากฏนามว่า ฤๅษีวาสุเทพ ฤๅษีสุกกทันตะ ฤๅษีตะปนานะ และจันทสิกตุงคฤาษี แล้วทูลเชิญพระนางจามเทวี ซึ่งเป็นเจ้าหญิงจากอาณาจักรละโว้ ขึ้นมาครองเมืองหริภุญชัย ในครั้งนั้นพระนางจามเทวีได้นำพระภิกษุ นักปราชญ์ และช่างศิลปะต่าง ๆ จากละโว้ขึ้นไปด้วยเป็นจำนวนมากราวหมื่นคน พระนางได้ทำนุบำรุงและก่อสร้างบ้านเมือง ทำให้เมืองหริภุญชัย (ลำพูน) นั้นเป็นแหล่งศิลปวัฒนธรรมที่เจริญรุ่งเรืองยิ่ง ต่อมาพระนางได้สร้างเขลางค์นคร (ลำปาง) ขึ้นอีกเมืองหนึ่งให้เป็นเมืองสำคัญ สมัยนั้นปรากฏมีการใช้ภาษามอญโบราณในศิลาจารึกของหริภุญชัย มีหนังสือหมานซูของจีนสมัยราชวงศ์ถัง กล่าวถึงนครหริภุญชัยไว้ว่าเป็น “อาณาจักรของสมเด็จพระราชินีนาถ” (女王國 หนี่ว์ หวัง กว๋อ)

ต่อมา พ.ศ. 1824 พญามังรายมหาราชผู้สถาปนาอาณาจักรล้านนา ได้ยกกองทัพเข้ายึดเอาเมืองหริภุญชัยจากพญาญี่บาได้ อาณาจักรหริภุญชัยจึงสิ้นสุดลงหลังจากรุ่งเรืองมา 618 ปี มีพระมหากษัตริย์ครองเมือง 47 พระองค์

ปัจจุบัน โบราณสถานสำคัญของอาณาจักรหริภุญชัยคือพระธาตุหริภุญไชยที่จังหวัดลำพูน ซึ่งเป็นบริเวณที่สันนิษฐานว่าเป็นราชธานีในสมัยนั้น และยังมีโบราณสถานอีกหลายแห่งที่จังหวัดเชียงใหม่เช่น เวียงมโน ตำบลหนองตอง อำเภอหางดง, เวียงเถาะ ตำบลบ้านสองแคว อำเภอดอยหล่อ และเวียงท่ากาน ตำบลบ้านกลาง อำเภอสันป่าตอง

ได้มีการพบจารึกอักษรมอญโบราณสมัยหริภุญไชย ราวพุทธศตวรรษที่ 17 จำนวน 7 หลัก ที่ลำพูน ปัจจุบันอยู่ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติหริภุญไชย จังหวัดลำพูน บางหมู่บ้านของจังหวัดลำพูนพบว่ายังมีคนพูดภาษามอญและอนุรักษ์วัฒนธรรมมอญอยู่

โครงสร้าง

พระธาตุหริภุญชัย มรดกทางวัฒนธรรมที่แสดงให้เห็นถึงพุทธศาสนาในอาณาจักรหริภุญชัย

พระนางจามเทวี หนึ่งในผู้ปกครองอาณาจักรหริภุญชัย

เศรษฐกิจ

หริภุญชัยตั้งอยู่ในที่ราบลุ่มแม่น้ำปิง (แม่น้ำระมิงค์) ซึ่งมีความอุดมสมบูรณ์มาก อาชีพหลักของประชาชนคือการทำนาและการเกษตร มีการติดต่อค้าขายกับอาณาจักรใกล้เคียง เช่น พุกาม และเมืองต่างๆ ในลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาตอนล่าง ทำให้เศรษฐกิจมีความมั่งคั่งพอที่จะสร้างปูชนียสถานขนาดใหญ่ได้ แม้ตำนานจะไม่ได้ระบุตัวเลขทางเศรษฐกิจ แต่ก็สะท้อนความมั่งคั่งมหาศาลผ่านการบูรณะ พระธาตุหริภุญชัย ซึ่งมีการใช้ทองคำ, เงิน, กระจก, แก้ว อัญมณี และแผ่นทองจังโกจำนวนมหาศาลในการประดับตกแต่ง

สังคม

ดูเพิ่ม: ศิลปะหริภุญชัย

อาณาจักรหริภุญชัยเป็นศูนย์กลางของพุทธศาสนานิกายเถรวาทในภาคเหนือตอนบน สังคมและวิถีชีวิตผูกพันกับศาสนาอย่างลึกซึ้ง พระสงฆ์มีบทบาทสำคัญทั้งในด้านความเชื่อและการศึกษา ประชากรหลักและชนชั้นปกครองในยุคแรกได้รับอิทธิพลอย่างสูงจากละโว้ (ลพบุรี) ตามตำนานที่ว่าพระนางจามเทวีนำเสด็จพร้อมด้วยนักปราชญ์ พระภิกษุ และช่างฝีมือจากละโว้ขึ้นมาด้วย ทำให้ศิลปวัฒนธรรม ภาษาวรรณกรรม และรูปแบบสังคมเป็นแบบมอญ-ทวารวดี มีการจัดผังเมืองอย่างเป็นระบบ มีการจัดการชลประทาน และมีกลุ่มช่างฝีมือชั้นสูง (เช่น ช่างปั้นสถาปัตยกรรม ช่างหล่อพระ) อาศัยอยู่เป็นจำนวนมาก ช่วงที่เจริญรุ่งเรืองทางศาสนา สังคมและวัฒนธรรม คือยุคพระเจ้าอาทิตตราชและพระเจ้าสววาสิทธิ

วิถีชีวิตของชาวเมืองผูกพันกับวัดและศาสนาอย่างลึกซึ้ง การสร้างบุญกุศล การฟังธรรม และการร่วมกันสร้างสถูปเจดีย์ ถือเป็นค่านิยมและเป้าหมายสูงสุดของทั้งชนชั้นปกครองและประชาชน นอกจากนี้ยังมีการกล่าวอ้างว่า สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้เสด็จมากระทำภัตกิจ (ฉันอาหาร) ณ สถานที่แห่งนี้ พระพุทธองค์ได้ทรงพยากรณ์เอาไว้ว่า สถานที่แห่งนี้ต่อไปจะเป็นที่ประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุ โดยจะเกิดปาฏิหาริย์ผุดขึ้นมาจากพื้นดิน และมีโคลงนิราศหริภุญชัย ที่สมเด็จฯกรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงสันนิษฐานว่าแต่งขึ้นในยุคของพระเจ้าปราสาททอง

ศิลปกรรมสมัยหริภุญชัยมีอัตลักษณ์พิเศษ โดยพบหลักฐานโบราณวัตถุมากมายที่ทำด้วยหินทราย ปูนปั้น ดินเผา และสำริด อาณาจักรหริภุญชัยมีความสัมพันธ์อันดีกับอาณาจักรละโว้ เห็นได้ชัดจากศิลปกรรมและวัฒนธรรมที่ได้รับอิทธิพลมาจากละโว้ และจะเห็นแทบไม่มีวัฒนธรรมของขอมในอาณาจักรหริภุญชัยเลย เนื่องจากขอมไม่สามารถขนายอำนาจขึ้นมาได้ และวัฒนธรรมของละโว้ที่มีความเป็นปึกแผ่น ทำให้การเข้ามาถึงของวัฒนธรรมขอมมีความเจือจางลง แม้ว่าละโว้ และมอญจะมีการรับวัฒนธรรมแบบขอมก็ตาม

การทหาร

อาณาจักรหริภุญชัย เป็นอาณาจักรที่รักสงบ มิได้มีการทำการศึกขยายอาณาเขตมากมายแต่อย่างใด โดยจะเน้นไปที่การสร้างกำแพงเมืองคูนํ้า ตั้งรับข้าศึกเสียมากกว่า แม้ว่าจะมีการทำสงครามกับละโว้ที่ยืดเยื้อหลายปีก็ตาม ในช่วงปลายอาณาจักร ความเข้มแข็งทางการทหารลดลง ประกอบกับความเจริญรุ่งเรืองที่ดึงดูดใจผู้รุกราน ในที่สุดหริภุญชัยก็เสียเมืองให้กับ พญามังราย แห่งอาณาจักรล้านนา ซึ่งพระองค์ได้ใช้กลอุบายส่ง "อ้ายฟ้า" เข้ามาเป็นไส้ศึกบั่นทอนความมั่นคงจากภายใน ก่อนจะยกทัพเข้ายึดครองได้สำเร็จ

ในช่วงพุทธศตวรรษที่ 15-16 อาณาจักรพุกาม ขยายอำนาจมากขึ้นลงไปทางทิศใต้เพื่อเข้าสู่ทะเล และอาณาจักรขอมก็เริ่มมีอิทธิพลในลุ่มแม่นํ้าเจ้าพระยาเช่นกัน ผ่านการเอาชนะทวารวดีและมอญ การเข้ายึดอาณาจักรละโว้ของอาณาจักรขอม ในช่วงปลายพุทธศตวรรษที่ 15 ก็ส่งผลกระทบต่อหริภุญชัย ทำให้มีข้อสันนิษฐานว่า หริภุญชัยได้ยกทัพไปตีเมืองละโว้เพื่อขับไล่พวกขอม แต่ไม่เป็นการสำเร็จ อย่างไรก็ตาม ขอมไม่สามารถขยายอำนาจขึ้นมายังบริเวณแอ่งเชียงใหม่-ลำพูนได้

การเมือง การปกครอง

อาณาจักรหริภุญชัยปกครองแบบธรรมราชา เริ่มต้นขึ้นจากการที่กลุ่มฤๅษีเป็นผู้สร้างเมือง แล้วอัญเชิญ พระนางจามเทวี จากเมืองละโว้ (ลพบุรี) ขึ้นมาเป็นปฐมกษัตริย์ ทำให้ระบบการปกครองรับอิทธิพลและรากฐานมาจากวัฒนธรรมทวารวดี กษัตริย์มีฐานะเป็น "ธรรมราชา" ผู้อุปถัมภ์ค้ำชูพระพุทธศาสนาเป็นหลัก ดังเช่นพระยาอาทิตตราช และพระยาสรรพสิทธิ์ ที่ทรงทุ่มเทอุทิศตนสร้างและบูรณะวัดวาอารามจำนวนมาก

ศูนย์กลางอำนาจอยู่ที่เมืองหริภุญชัย (ลำพูน) ซึ่งมีการพัฒนามาถึง 3 ระยะ ตั้งแต่พุทธศตวรรษที่ 13 จนถึงพุทธศตวรรษที่ 19 ก่อนจะล่มสลาย ในช่วงที่หริภุญชัยเจริญสูงสุด คือ ระยะที่ 3 ชุมชนได้ขยายตัวและส่งอิทธิพลไปยังเมืองโบราณใกล้เคียง เกิดเป็นเครือข่ายเมือง หรือ "เวียง" บริวารเพื่ออารักขาเมืองหลวงและจัดการลุ่มน้ำ เช่น เวียงมโน เวียงเถาะ และเวียงท่ากาน เมืองเหล่านี้มีเจ้าเมืองปกครองแต่ส่งส่วยหรือมีความสัมพันธ์เชิงเครือญาติกับกษัตริย์ที่ลำพูน

รายพระนามผู้ปกครอง

บทความหลัก: รายพระนามผู้ปกครองอาณาจักรหริภุญชัย

อ้างอิง

• 'Historic Lamphun: Capital of the Mon Kingdom of Haripunchai', in: Forbes, Andrew, and Henley, David, Ancient Chiang Mai Volume 4. Chiang Mai, Cognoscenti Books, 2012. ASIN: B006J541LE
• Swearer, Donald K. and Sommai Premchit. The Legend of Queen Cama: Bodhiramsi's Camadevivamsa, a Translation and Commentary. New York: State University of New York Press, 1998.