รัฐบาลไทย

รัฐบาลไทย
รัฐบาลกลาง
ตราแผ่นดินของไทย
ภาพรวม
ก่อตั้ง	24 มิถุนายน พ.ศ. 2475 (2475-06-24)
รัฐ	ประเทศไทย
ผู้นำ	นายกรัฐมนตรี (อนุทิน ชาญวีรกูล)
แต่งตั้งโดย	พระมหากษัตริย์ (พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว)
หน่วยงานหลัก	คณะรัฐมนตรีไทย
กระทรวง	19 กระทรวง และ สำนักนายกรัฐมนตรี
รับผิดชอบต่อ	รัฐสภาแห่งราชอาณาจักรไทย
งบประมาณประจำปี	3.78 ล้านล้านบาท (ปีงบประมาณ พ.ศ. 2569)
สำนักงานใหญ่	เลขที่ 1 ถนนพิษณุโลก แขวงดุสิต เขตดุสิต กรุงเทพมหานคร
เว็บไซต์	thaigov.go.th

รัฐบาลไทย คือองค์กรที่ใช้อำนาจบริหารในการปกครองราชอาณาจักรไทยภายใต้ระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุข โครงสร้างและกลไกการทำงานของรัฐบาลไทยในทางกฎหมายและการบริหารรัฐกิจนั้น ไม่ได้หมายความถึงเพียงฝ่ายบริหารระดับนโยบายเท่านั้น แต่เป็นการประกอบเข้าด้วยกันของสองส่วนหลัก ได้แก่ คณะรัฐมนตรี และฝ่ายปกครองที่สังกัดกระทรวงต่าง ๆ ซึ่งต้องทำงานเชื่อมโยงและประสานกันเพื่อขับเคลื่อนประเทศ

ในส่วนของฝ่ายบริหารระดับสูงหรือคณะรัฐมนตรี ประกอบด้วยนายกรัฐมนตรีหนึ่งคนในฐานะหัวหน้ารัฐบาล และรัฐมนตรีอื่นอีกไม่เกิน 35 คน บุคคลเหล่านี้เข้าสู่อำนาจผ่านกระบวนการให้ความเห็นชอบของรัฐสภา ทำหน้าที่เป็นผู้กำหนดนโยบายสาธารณะ ยุทธศาสตร์ชาติ และทิศทางการบริหารราชการแผ่นดิน คณะรัฐมนตรีจะทำงานภายใต้หลักความรับผิดชอบร่วมกัน โดยจะต้องแถลงนโยบายต่อรัฐสภาและพร้อมรับการตรวจสอบจากฝ่ายนิติบัญญัติ

องค์ประกอบที่สำคัญอีกส่วนหนึ่งของรัฐบาลไทยคือฝ่ายปกครอง ซึ่งครอบคลุมถึงข้าราชการประจำและเจ้าหน้าที่ของรัฐที่สังกัดกระทรวง ทบวง กรม และหน่วยงานราชการทั่วประเทศ ฝ่ายปกครองทำหน้าที่เป็นกลไกหลักในการนำนโยบายจากคณะรัฐมนตรีไปบังคับใช้และปฏิบัติจริงในพื้นที่ โครงสร้างการใช้อำนาจของรัฐบาลไทยจึงมีความสมบูรณ์เมื่อรัฐมนตรีว่าการกระทรวงใช้อำนาจตามกฎหมายในการบังคับบัญชา สั่งการ และกำกับดูแลเจ้าหน้าที่ฝ่ายปกครองในกระทรวงที่ตนรับผิดชอบ

นิยาม

รัฐบาล ตามนิยามในพจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554 หมายถึง องค์กรปกครองประเทศ หรือคณะบุคคลที่ใช้อำนาจบริหารในการปกครองประเทศ ในทางปฏิบัติ บุคคลทั่วไปมักมีความเข้าใจว่ารัฐบาลหมายถึง “ฝ่ายบริหาร” ซึ่งเป็นองค์กรที่ทำหน้าที่ในการบริหารราชการแผ่นดินแต่เพียงอย่างเดียว ทว่าในทางกฎหมายมหาชนและการบริหารรัฐกิจ ความเข้าใจดังกล่าวยังถือว่าไม่ครบถ้วนสมบูรณ์นัก เนื่องจากขอบเขตความหมายของรัฐบาลนั้นมีความกว้างและครอบคลุมไปถึง “ฝ่ายปกครอง” ด้วยเช่นกัน

พระราชบัญญัติจัดตั้งศาลปกครองและวิธีพิจารณาคดีปกครอง พ.ศ. 2542 ได้ให้นิยาม “หน่วยงานทางปกครอง” หมายความว่า กระทรวง ทบวง กรม ส่วนราชการที่เรียกชื่ออย่างอื่นและมีฐานะเป็นกรม ราชการส่วนภูมิภาค ราชการส่วนท้องถิ่น รัฐวิสาหกิจที่ตั้งขึ้นโดยพระราชบัญญัติหรือพระราชกฤษฎีกา หรือหน่วยงานอื่นของรัฐ และให้ความหมายรวมถึงหน่วยงาน ที่ได้รับมอบหมายให้ใช้อำนาจทางปกครองหรือให้ดำเนินกิจการทางปกครอง

นายกรัฐมนตรี

บทความหลัก: นายกรัฐมนตรีไทย

ธงประจำตำแหน่งนายกรัฐมนตรีไทย ตามพระราชบัญญัติธง พ.ศ. 2522

นายกรัฐมนตรี คือผู้นำของรัฐบาล ประธานของคณะรัฐมนตรี และประธานแห่งอำนาจฝ่ายบริหาร ในระบบเดิมเคยมาจากการลงมติของสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร จากนั้นจึงมีการโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งจากพระมหากษัตริย์ไทย โดยผู้ดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรีคนปัจจุบัน คือ อนุทิน ชาญวีรกูล

นายกรัฐมนตรีมีหน้าที่รับผิดชอบการบริหารราชการแผ่นดิน และตามรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2550 ซึ่งถูกล้มล้างไป เคยมีอำนาจเสนอต่อพระมหากษัตริย์ให้มีการยุบสภาผู้แทนราษฎร การกราบบังคมทูลเสนอชื่อหรือปลดรัฐมนตรี และเป็นตัวแทนของประเทศในการเดินทางไปยังต่างประเทศ และเป็นผู้แถลงการณ์หลักของรัฐบาล นายกรัฐมนตรีสามารถพ้นจากตำแหน่งได้จากการอภิปรายไม่ไว้วางใจโดยการเข้าชื่อขอเปิดอภิปรายจำนวนไม่น้อยกว่า 1 ใน 5 ของจำนวนสมาชิกทั้งหมด ปัจจุบัน อำนาจหน้าที่ของนายกรัฐมนตรีเป็นไปตามรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560

คณะรัฐมนตรี

บทความหลัก: คณะรัฐมนตรีไทย

คณะรัฐมนตรีประกอบด้วยนายกรัฐมนตรี 1 คน และรัฐมนตรีอื่นอีกไม่เกิน 35 คน มีหน้าที่รับผิดชอบในการบริหารราชการแผ่นดิน ว่าการกระทรวงในประเทศไทยทั้ง 19 กระทรวงและสำนักนายกรัฐมนตรี ซึ่งมีฐานะเทียบเท่ากระทรวง ตลอดจนร่างและดำเนินการตามนโยบายที่ได้แถลงไว้ต่อรัฐสภา มีสถานที่ทำงานอยู่ที่ทำเนียบรัฐบาล รัฐมนตรีเป็นหรือไม่เป็นสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรก็ได้ รัฐธรรมนูญฉบับปัจจุบันไม่ได้กำหนดห้าม

รัฐมนตรีอย่างน้อยหนึ่งคนต้องลงนามรับสนองพระบรมราชโองการในบทกฎหมาย พระราชหัตถเลขา และพระบรมราชโองการอันเกี่ยวกับราชการแผ่นดิน ในกรณีที่มีความจำเป็นเร่งด่วนเพื่อประโยชน์ในอันที่จะรักษาความปลอดภัยของประเทศ ความปลอดภัยสาธารณะ ความมั่นคงในทางเศรษฐกิจของประเทศ หรือป้องปัดภัยพิบัติสาธารณะ คณะรัฐมนตรีสามารถนำกฎหมายขึ้นกราบทูลให้ตราเป็นพระราชกำหนดเช่นเดียวกับพระราชบัญญัติได้ เช่นเดียวกับกรณีกฎหมายเกี่ยวกับภาษีอากรหรือเงินตราซึ่งต้องได้รับการพิจารณาโดยด่วนหรือโดยลับ

ฝ่ายปกครองและการบริหารราชการแผ่นดิน

ข้อมูลเพิ่มเติม: ราชการส่วนกลาง (ประเทศไทย)

ฝ่ายปกครองคือองค์ประกอบที่ทำให้กลไกของรัฐบาลมีความสมบูรณ์ในทางปฏิบัติ ประกอบด้วยข้าราชการประจำและเจ้าหน้าที่ของรัฐ ทำหน้าที่เป็นผู้รับนโยบายจากฝ่ายบริหารระดับสูงไปดำเนินการและบังคับใช้กฎหมายให้เกิดผลสัมฤทธิ์ในพื้นที่ โครงสร้างอำนาจนี้จะเชื่อมโยงกันโดยมีรัฐมนตรีว่าการกระทรวงใช้อำนาจตามกฎหมายในการบังคับบัญชา สั่งการ และกำกับดูแลเจ้าหน้าที่ฝ่ายปกครองในสังกัดกระทรวงที่ตนรับผิดชอบ

หน่วยงานทางปกครองสามารถจำแนกเป็น 4 ประเภท ดังต่อไปนี้

• หน่วยงานตามกฎหมายว่าด้วยระเบียบบริหารราชการแผ่นดิน
• รัฐวิสาหกิจที่ตั้งขึ้นโดยพระราชบัญญัติหรือพระราชกฤษฎีกา
  • รัฐวิสาหกิจที่จัดตั้งขึ้นโดยพระราชบัญญัติเป็นการเฉพาะ
  • รัฐวิสาหกิจที่จัดตั้งขึ้นโดยพระราชกฤษฎีกา มีสถานะเป็นนิติบุคคลตามมาตรา 4 แห่งพระราชบัญญัติว่าด้วยการจัดตั้งองค์การของรัฐบาล พ.ศ. 2496
• หน่วยงานอื่นของรัฐ
  • องค์การมหาชน
  • หน่วยงานอิสระของรัฐ (ไม่อยู่ภายใต้กำกับของคณะรัฐมนตรี)
  • กองทุนที่เป็นนิติบุคคล
• หน่วยงานที่ได้รับมอบหมายให้ใช้อำนาจทางปกครองหรือให้ดำเนินกิจการทางปกครอง
  • องค์กรวิชาชีพ
  • องค์การเอกชนที่ได้รับมอบหมายให้ใช้อำนาจทางปกครองหรือให้ดำเนินกิจการทางปกครอง

ที่ตั้ง

บทความหลัก: ทำเนียบรัฐบาลไทย

สถานที่ทำการของรัฐบาลไทย ตั้งที่ ณ ทำเนียบรัฐบาล ที่เลขที่ 1 ถนนพิษณุโลก แขวงดุสิต เขตดุสิต กรุงเทพมหานคร

องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น

ข้อมูลเพิ่มเติม: การแบ่งเขตการปกครองของประเทศไทย และ ราชการส่วนท้องถิ่น (ประเทศไทย)

การปกครองส่วนภูมิภาคของไทยแบ่งออกเป็น 76 จังหวัด (ไม่รวมกรุงเทพมหานคร) 896 อำเภอ

ในการปกครองส่วนท้องถิ่น มีสองประเภท คือ ท้องที่เทศบาลและท้องที่ตำบล

• ท้องที่เทศบาล มักมีความเป็นเมือง คือ มีประชากรอาศัยอยู่อย่างหนาแน่น อยู่ภายใต้การบริหารขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นเรียกว่า "เทศบาล" โดยมีองค์กรบริหารอำนาจนิติบัญญัติ บริหาร และตุลาการ แบ่งออกเป็นเทศบาลนคร เทศบาลเมือง และเทศบาลตำบล
• ท้องที่ตำบล มักเป็นท้องที่ชนบท ประชากรอาศัยอยู่ไม่มากเมื่อเทียบกับท้องที่เทศบาล แต่อาจจะมีประชากรหนาแน่นกว่าจุดอื่นในพื้นที่เดียวกัน

อ้างอิง

ข้อมูล

• Kittisak Prokati (2006). Thai Legal Reform under European Influence (PDF). Bangkok: Winyuchon. ISBN 9789742884727.
• Manit Jumpa (2007). A Comment on Reform of Thai Constitution in 2007 (PDF). Bangkok: Chulalongkorn University Press. ISBN 9789740319078.
• Noranit Setabutr (2007). Constitutions and Thai Politics (PDF). Bangkok: Thammasat University Press. ISBN 9789745719996.
• Noranit Setabutr (2000). The 'Royal Tutors' Group in Thai Politics (PDF) (พิมพ์ครั้งที่ 2nd). Bangkok: Thammasat University Press. ISBN 9745717266. ข้อมูลเก่าจากต้นฉบับ (PDF) เมื่อ 2021-08-31. สืบค้นเมื่อ 2021-07-05.
• René Guyon (2007). The Work of Codification in Siam (PDF). Bangkok: Winyuchon. ISBN 9789742885403.
• Sirindhorn (2006). Thai Government during Ayutthaya Period and Early Rattanakosin Period (PDF). Bangkok: Chulalongkorn University. ISBN 9749940083. ข้อมูลเก่าจากต้นฉบับ (PDF) เมื่อ 2021-08-31. สืบค้นเมื่อ 2021-07-05.
• Tej Bunnag (2005). Intendancy System of Government in Siam: 1892–1915 (PDF) (พิมพ์ครั้งที่ 2nd). Bangkok: Thammasat University Press. ISBN 9745719374. ข้อมูลเก่าจากต้นฉบับ (PDF) เมื่อ 2021-08-31. สืบค้นเมื่อ 2021-07-05.
• Yut Saeng-uthai (2008). A Legal Treatise on the Provisions of the Constitution governing the King (PDF). Bangkok: Winyuchon. ISBN 9789742886332.

ดูเพิ่ม

• คณะรัฐมนตรีไทย
• ราชการส่วนกลาง (ประเทศไทย)

แหล่งข้อมูลอื่น

• หน้าหลักของรัฐบาลไทย (ในภาษาอังกฤษและไทย)
• Gov Channel (18,806 handbooks on how to apply for state services and links to all government agencies) เก็บถาวร 2018-06-28 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน