ชัยเกษม นิติสิริ

ศาสตราจารย์พิเศษ ชัยเกษม นิติสิริ ม.ป.ช., ม.ว.ม.
รัฐมนตรีว่าการกระทรวงยุติธรรม
ดำรงตำแหน่ง 30 มิถุนายน พ.ศ. 2556 – 22 พฤษภาคม พ.ศ. 2557 (10 เดือน 22 วัน)
นายกรัฐมนตรี	ยิ่งลักษณ์ ชินวัตร
ก่อนหน้า	ประชา พรหมนอก
ถัดไป	ไพบูลย์ คุ้มฉายา
อัยการสูงสุด
ดำรงตำแหน่ง 1 ตุลาคม พ.ศ. 2550 – 30 กันยายน พ.ศ. 2552 (1 ปี 11 เดือน 29 วัน)
ก่อนหน้า	พชร ยุติธรรมดำรง
ถัดไป	จุลสิงห์ วสันตสิงห์
สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรแบบบัญชีรายชื่อ
ดำรงตำแหน่ง 14 พฤษภาคม – 9 ตุลาคม พ.ศ. 2566 (4 เดือน 25 วัน)
ข้อมูลส่วนบุคคล
เกิด	26 สิงหาคม พ.ศ. 2491 อำเภอธนบุรี จังหวัดธนบุรี ประเทศไทย
พรรคการเมือง	เพื่อไทย (2554–ปัจจุบัน)
คู่สมรส	อัมพร นิติสิริ

ศาสตราจารย์พิเศษ ชัยเกษม นิติสิริ ม.ป.ช. ม.ว.ม. (เกิด 26 สิงหาคม พ.ศ. 2491) เป็นนักกฎหมายและนักการเมืองชาวไทย ปัจจุบันเป็นสมาชิกพรรคเพื่อไทย อดีตรัฐมนตรีว่าการกระทรวงยุติธรรม ในรัฐบาลยิ่งลักษณ์ ชินวัตร อดีตที่ปรึกษานายกรัฐมนตรีของแพทองธาร ชินวัตร อดีตสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรแบบบัญชีรายชื่อ อดีตบุคคลที่ได้รับเสนอชื่อเป็นนายกรัฐมนตรีจากพรรคเพื่อไทย ในการเลือกตั้ง พ.ศ. 2562 และการเลือกตั้ง พ.ศ. 2566

ประวัติ

ชัยเกษม เกิดวันที่ 26 สิงหาคม พ.ศ. 2491 เป็นบุตรชายของตระกูลนิติสิริ สำเร็จการศึกษาระดับประถมศึกษาและมัธยมศึกษาตอนต้นจาก โรงเรียนอัสสัมชัญ มัธยมปลายจาก โรงเรียนเตรียมอุดมศึกษา รุ่นที่ 28 และจบการศึกษาปริญญาตรีแผนกนิติศาสตร์ คณะรัฐศาสตร์ (เกียรตินิยมอันดับ 2) จากจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย (ปัจจุบัน คือ คณะนิติศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย) ด้วยทุนการศึกษา ประเภทเรียนดี จากมูลนิธิจอห์น เอฟ เคนเนดี้ ต่อมาศึกษาระดับปริญญาโท L.L.M. จากมหาวิทยาลัยโคลัมเบีย ประเทศสหรัฐอเมริกา ด้วยทุนรัฐบาลตามความต้องการของกรมอัยการ (สำนักงานอัยการสูงสุด) และทุนของมูลนิธิ Starr ประเทศสหรัฐอเมริกา) และจบการศึกษาเนติบัณฑิต ไทยจากสำนักอบรมศึกษากฎหมายแห่งเนติบัณฑิตยสภา

การทำงาน

ชัยเกษม เริ่มรับราชการเป็นอัยการผู้ช่วย จังหวัดสมุทรสาคร อัยการประจำกอง กองคดี และได้รับการเลื่อนตำแหน่งเรื่อยมา เขาเคยดำรงตำแหน่ง อัยการจังหวัดภูเก็ต เป็นอธิบดีอัยการฝ่ายคดีทรัพย์สินทางปัญญาและการค้าระหว่างประเทศ เป็นอธิบดีอัยการฝ่ายคดีอัยการสูงสุด เป็นอธิบดีอัยการฝ่ายปรึกษา พ.ศ. 2546 - 2550 ดำรงตำแหน่งรองอัยการสูงสุด สำนักงานอัยการสูงสุดและตำแหน่งสูงสุด คือ อัยการสูงสุด ในเดือนตุลาคม พ.ศ. 2550 ในขณะที่ดำรงตำแหน่งอัยการสูงสุด ได้รับตำแหน่งกรรมการและกรรมการตรวจสอบ บริษัท ปตท. จำกัด (มหาชน), กรรมการและประธานกรรมการตรวจสอบ บริษัท การบินไทย จำกัด (มหาชน) กรรมการบริษัท ท่าอากาศยานไทย จำกัด (มหาชน)

ชัยเกษม ได้รับพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งเป็นศาสตราจารย์พิเศษ ในสาขาวิชานิติศาสตร์ คณะนิติศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ตั้งแต่วันที่ 30 กรกฎาคม พ.ศ. 2552 ต่อมาในปี พ.ศ. 2554 และ พ.ศ. 2555 ในรัฐบาลยิ่งลักษณ์ ชินวัตร ชัยเกษมได้รับตำแหน่งหลายตำแแหน่ง เช่น ประธานคณะกรรมการกำกับหลักทรัพย์และตลาดหลักทรัพย์, คณะกรรมการคดีพิเศษ กรมสอบสวนคดีพิเศษ, กรรมการตรวจสอบ บริษัท ปตท.สำรวจและผลิตปิโตรเลียม จำกัด (มหาชน) และกรรมการคณะที่ 3 ของคณะกรรมการกฤษฎีกา เป็นต้น

ชัยเกษมยังได้รับหน้าที่เป็นประธานกรรมการและกรรมการอีกหลายตำแหน่ง อาทิ ประธานกรรมการ คณะกรรมการกำกับหลักทรัพย์และตลาดหลักทรัพย์ (กลต.) ประธานกรรมการในคณะกรรมการบริหารสถาบันเพื่อการยุติธรรมแห่งประเทศไทย (องค์การมหาชน) กรรมการและประธานกรรมการบริหารธนาคารอาคารสงเคราะห์ กรรมการสภามหาวิทยาลัยเนชั่น กรรมการสภามหาวิทยาลัยเซนต์จอห์น กรรมการสำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา กรรมการอิสระและกรรมการตรวจสอบ บริษัท ไทยออยล์ จำกัด (มหาชน) และกรรมการการรถไฟแห่งประเทศไทย

งานการเมือง

ในสมัยที่ชัยเกษมดำรงตำแหน่งอัยการสูงสุด ได้มีคำสั่งไม่ฟ้องคดีที่คณะกรรมการตรวจสอบการกระทำที่ก่อให้เกิดความเสียหายแก่รัฐ ฟ้องร้องทักษิณ ชินวัตร อดีตนายกรัฐมนตรีและยังเป็นหนึ่งในฐานะกรรมการกฤษฎีกาที่ได้ร่วมทำคำวินิจฉัยเรื่องเสร็จที่ 568-569/2549 เกี่ยวกับโครงการสลากพิเศษแบบเลขท้าย 2 ตัว 3 ตัว รวมทั้งสั่งไม่ฟ้องการทุจริตในโครงการท่าอากาศยานสุวรรณภูมิ จากกรณีดังกล่าวมีการวิจารณ์จากสื่อมวลชนว่ารัฐบาลยิ่งลักษณ์ ชินวัตร พยายามที่จะตอบแทนตำแหน่งให้ เขาได้รับการแต่งตั้งเป็นรัฐมนตรีว่าการกระทรวงยุติธรรม ในรัฐบาลยิ่งลักษณ์ ชินวัตร เมื่อวันที่ 30 มิถุนายน พ.ศ. 2556

ในการเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรไทยเป็นการทั่วไป พ.ศ. 2557 เขาลงสมัครรับเลือกตั้งในระบบบัญชีรายชื่อ สังกัดพรรคเพื่อไทย ลำดับที่ 5 แต่การเลือกตั้งครั้งนั้นเป็นโมฆะ ตามคำวินิจฉัยของศาลรัฐธรรมนูญ

ภายหลังจากการพ้นจากตำแหน่งของยิ่งลักษณ์ ชินวัตร นายกรัฐมนตรี ได้มีการประกาศกฏอัยการศึกทั่วราชอาณาจักร โดยผู้บัญชาการทหารบก และเขาได้รับมอบหมายให้ทำหน้าที่หัวหน้าคณะฝ่ายรัฐบาล ในการร่วมเจรจาหาทางออกวิกฤติการณ์ทางการเมือง เมื่อวันที่ 22 พฤษภาคม พ.ศ. 2557 แต่การเจรจาในครั้งนั้นไม่สามารถตกลงกันได้ เขายืนยันว่าคณะรัฐมนตรีรักษาการจะไม่ลาออกจากตำแหน่ง ทำให้ พลเอกประยุทธ์ จันทร์โอชา ตัดสินใจยึดอำนาจการปกครองประเทศ​ เมื่อเวลา 16.30 น. วันเดียวกัน

ต่อมาในการเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรไทยเป็นการทั่วไป พ.ศ. 2562 ชัยเกษมเป็นบุคคลที่ได้รับเสนอชื่อเป็นนายกรัฐมนตรี พร้อมกับคุณหญิง สุดารัตน์ เกยุราพันธุ์ และชัชชาติ สิทธิพันธุ์ และลงสมัครรับเลือกตั้งในระบบบัญชีรายชื่อ สังกัดพรรคเพื่อไทย ลำดับที่ 3 แต่ไม่ได้รับเลือกตั้ง เนื่องจากพรรคเพื่อไทยมีจำนวนสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรมากกว่าจำนวนสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรพึงมีตามที่กำหนดไว้ในรัฐธรรมนูญ และในการเลือกตั้ง พ.ศ. 2566 เขาเป็นบุคคลที่ได้รับเสนอชื่อเป็นนายกรัฐมนตรีอีกครั้ง พร้อมกับแพทองธาร ชินวัตร และเศรษฐา ทวีสิน และลงสมัครรับเลือกตั้งในระบบบัญชีรายชื่อสังกัดพรรคเดิม ในลำดับที่ 10 และได้รับเลือกตั้ง แต่ต่อมาได้ลาออกจากตำแหน่งเมื่อวันที่ 11 ตุลาคม จากนั้นเมื่อวันที่ 16 ตุลาคม ได้รับการแต่งตั้งให้เป็นที่ปรึกษานายกรัฐมนตรี (เศรษฐา ทวีสิน)

หลังเศรษฐาพ้นจากตำแหน่งตามคำวินิจฉัยของศาลรัฐธรรมนูญเมื่อวันที่ 14 สิงหาคม พ.ศ. 2567 เช้าวันถัดมาชัยเกษมเปิดเผยว่าเขาได้รับแจ้งจากพรรคเพื่อไทยว่าอาจมีการเสนอเขาในการลงมติเลือกนายกรัฐมนตรีในวันที่ 16 สิงหาคม เขากล่าวว่าแม้จะเคยมีปัญหาสุขภาพแต่ก็ได้รับการรักษาจนมีอาการเป็นปกติแล้ว และไม่เป็นอุปสรรคต่อการปฏิบัติหน้าที่แต่อย่างใด อย่างไรก็ตามในการประชุมของพรรคในวันถัดมาได้มีการเสนอชื่อแพทองธารแทนเขาตามข้อเสนอของที่ประชุมสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร

ต่อมาในรัฐบาล แพทองธาร ชินวัตร จึงได้รับการแต่งตั้งให้เป็นข้าราชการการเมือง ตําแหน่งที่ปรึกษานายกรัฐมนตรี ในวันที่ 8 ตุลาคม พ.ศ. 2567

หลังจากที่แพทองธาร ชินวัตร นายกรัฐมนตรี ได้พ้นจากตำแหน่งนายกรัฐมนตรีเมื่อวันที่ 29 สิงหาคม พ.ศ. 2568 พรรคเพื่อไทยจะสนับสนุนให้ชัยเกษมเป็นนายกรัฐมนตรีคนต่อไปของพรรคเพื่อไทย ขณะที่พรรคภูมิใจไทย สนับสนุนให้อนุทิน ชาญวีรกูล เป็นนายกรัฐมนตรีคนที่ 32 ต่อจากแพทองธาร แต่วันที่ 5 กันยายน พ.ศ. 2568 มีมติเห็นชอบให้อนุทินเป็นนายกรัฐมนตรี และชัยเกษมไม่ได้ผ่านการโหวตนายกรัฐมนตรีในครั้งนี้ แล้วกลายเป็นสมาชิกพรรค

เครื่องราชอิสริยาภรณ์

• พ.ศ. 2542 – เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นที่เชิดชูยิ่งช้างเผือก ชั้นสูงสุด มหาปรมาภรณ์ช้างเผือก (ม.ป.ช.)
• พ.ศ. 2537 – เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันมีเกียรติยศยิ่งมงกุฎไทย ชั้นสูงสุด มหาวชิรมงกุฎ (ม.ว.ม.)
• พ.ศ. 2542 – เหรียญจักรพรรดิมาลา (ร.จ.พ.)

อ้างอิง

• เปิดชีวิต ‘ชัยเกษม’ ลูกทหาร เด็กบ้านสวน แคนดิเดตนายกฯรอบ 2 ผู้เคยทวง ‘คำขอโทษ’ จากประยุทธ์