แม่น้ำเจ้าพระยา
| แม่น้ำเจ้าพระยา | |
|---|---|
 มุมมองแม่น้ำเจ้าพระยาจากสะพานสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชมองไปทางทิศเหนือ ฝั่งซ้าย ได้แก่ โรงแรมเพนนินซูลา, ศูนย์การค้าไอคอนสยาม, โรงแรมมิลเลนเนียมฮิลตัน ฝั่งขวา ได้แก่ โรงแรมแชงกรี-ลา กรุงเทพมหานคร และอาคารโทรคมนาคมแห่งชาติ (บางรัก) | |
 แผนที่แสดงที่ตั้งลุ่มน้ำเจ้าพระยา รวมทั้งลุ่มน้ำสาขาสำคัญ | |
| ที่มาของชื่อ | ชื่อ "เจ้าพระยา" เป็นราชทินนามในระบบศักดินาของไทย |
| ที่ตั้ง | |
| ประเทศ | ประเทศไทย |
| จังหวัดที่ไหลผ่าน | นครสวรรค์, อุทัยธานี, ชัยนาท, สิงห์บุรี, อ่างทอง, พระนครศรีอยุธยา, ปทุมธานี, นนทบุรี, กรุงเทพมหานคร, สมุทรปราการ |
| ลักษณะทางกายภาพ | |
| ต้นน้ำ | จุดบรรจบของแม่น้ำปิงและแม่น้ำน่าน |
| • ตำแหน่ง | ตำบลปากน้ำโพ อำเภอเมืองนครสวรรค์ จังหวัดนครสวรรค์ |
| • พิกัด | 15°42′02.0″N 100°08′28.4″E / 15.700556°N 100.141222°E |
| • ระดับความสูง | 25 m (82 ft) |
| ปากน้ำ | อ่าวไทย |
• ตำแหน่ง | ตำบลท้ายบ้าน อำเภอเมืองสมุทรปราการ และตำบลแหลมฟ้าผ่า อำเภอพระสมุทรเจดีย์ จังหวัดสมุทรปราการ |
• พิกัด | 13°32′37.9″N 100°35′28.8″E / 13.543861°N 100.591333°E |
• ระดับความสูง | 0 m (0 ft) |
| ความยาว | 372 km (231 mi) |
| พื้นที่ลุ่มน้ำ | 20,125 km2 (7,770 sq mi) |
| ลุ่มน้ำ | |
| ระบบแม่น้ำ | ลุ่มน้ำเจ้าพระยา |
| ลำน้ำสาขา | |
| • ซ้าย | แม่น้ำน่าน, แม่น้ำลพบุรี, คลองบางแก้ว, คลองเมือง, แม่น้ำป่าสัก, คลองบ้านพร้าว, คลองบางหลวงเชียงราก, แม่น้ำลัดเกร็ด |
| • ขวา | แม่น้ำปิง, แม่น้ำสะแกกรัง, แม่น้ำท่าจีน, แม่น้ำน้อย, คลองบางบาล, คลองอ้อมนนท์, คลองบางกรวย, คลองบางกอกน้อย, คลองบางกอกใหญ่ |
แม่น้ำเจ้าพระยา เป็นแม่น้ำสายหลักของประเทศไทย โดยถือเป็นแม่น้ำสายสำคัญที่สุดสายหนึ่งของประเทศ มีความยาวโดยประมาณกว่า 372 กิโลเมตร เริ่มต้นจากจุดบรรจบของแม่น้ำสายหลักสองสายจากภาคเหนือ ได้แก่ แม่น้ำปิงและแม่น้ำน่าน ณ บริเวณปากน้ำโพ อำเภอเมืองนครสวรรค์ จังหวัดนครสวรรค์ ลักษณะของแม่น้ำทั้งสองสายแตกต่างกันอย่างชัดเจน กล่าวคือ แม่น้ำน่านจะมีน้ำที่มีสีออกแดงจากตะกอนดินและแร่ธาตุจากลุ่มน้ำทางทิศตะวันออก ขณะที่แม่น้ำปิงมีสีเขียวอมฟ้าใสสะอาด ไหลมาจากแถบเทือกเขาในจังหวัดเชียงใหม่และจังหวัดตาก เมื่อน้ำทั้งสองสายไหลมาบรรจบกันจึงก่อกำเนิดแม่น้ำสายใหญ่ที่เรียกว่า "เจ้าพระยา" ซึ่งเปรียบเสมือนเส้นเลือดใหญ่ที่หล่อเลี้ยงแผ่นดินภาคกลางมาตั้งแต่ยุคโบราณ[1]
หลังจากการก่อกำเนิด แม่น้ำเจ้าพระยาไหลลงทางทิศใต้ ผ่านพื้นที่ลุ่มภาคกลางที่อุดมสมบูรณ์ โดยพาดผ่านจังหวัดอุทัยธานี ชัยนาท สิงห์บุรี อ่างทอง และพระนครศรีอยุธยา ซึ่งพื้นที่เหล่านี้มีความสำคัญทางประวัติศาสตร์และเป็นศูนย์กลางของอารยธรรมลุ่มน้ำมาตั้งแต่สมัยอาณาจักรสุโขทัย อยุธยา จนถึงรัตนโกสินทร์ แม่น้ำเจ้าพระยาทำหน้าที่เป็นเส้นทางคมนาคม การค้าขาย และการขนส่งทางน้ำที่สำคัญที่สุดของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ นอกจากนี้ยังเป็นแหล่งน้ำหล่อเลี้ยงพื้นที่เกษตรกรรมขนาดใหญ่ โดยเฉพาะนาข้าวที่เป็นฐานเศรษฐกิจสำคัญของประเทศ แม่น้ำสายนี้ยังเชื่อมโยงกับระบบคลองชลประทานหลากหลายสายที่แตกแขนงออกไป เพื่อกระจายทรัพยากรน้ำสู่พื้นที่รอบนอกอย่างทั่วถึง
เมื่อเข้าสู่พื้นที่เมืองหลวง แม่น้ำเจ้าพระยาไหลผ่านจังหวัดปทุมธานี นนทบุรี และเข้าสู่กรุงเทพมหานคร ซึ่งถือเป็นช่วงที่แม่น้ำมีบทบาทสูงสุดทั้งในด้านเศรษฐกิจ สังคม และการวางผังเมือง โดยมีการพัฒนาเมืองอย่างหนาแน่นตลอดสองฟากฝั่ง อันเป็นที่ตั้งของท่าเรือ ตลาด ชุมชนดั้งเดิม วัดวาอาราม และสถานที่ราชการสำคัญ แม่น้ำเจ้าพระยาเปรียบเสมือนหัวใจของกรุงเทพมหานคร และยังคงเป็นเส้นทางคมนาคมทางน้ำที่มีบทบาทในปัจจุบัน ทั้งในรูปแบบของเรือด่วนเจ้าพระยา เรือข้ามฟาก และเรือท่องเที่ยว ก่อนจะไหลออกสู่อ่าวไทยบริเวณอำเภอเมืองสมุทรปราการและอำเภอพระสมุทรเจดีย์ จังหวัดสมุทรปราการ โดยปากแม่น้ำเจ้าพระยานี้ยังเป็นจุดเชื่อมโยงการเดินเรือระหว่างภูมิภาคภายในประเทศและการขนส่งระหว่างประเทศ แม่น้ำเจ้าพระยาจึงเป็นทั้งแหล่งชีวิต พื้นที่วัฒนธรรม และโครงสร้างพื้นฐานที่หล่อเลี้ยงประเทศสืบเนื่องมาแต่โบราณจนถึงปัจจุบัน[2]
ข้อมูลทางภูมิศาสตร์
[แก้]จุดเริ่มของแม่น้ำเจ้าพระยาอยู่ที่บริเวณปากน้ำโพ อำเภอเมืองนครสวรรค์ จังหวัดนครสวรรค์ โดยการรวมของแม่น้ำปิงและแม่น้ำน่าน แม่น้ำทั้งสองรับน้ำมาจากทิวเขาถนนธงชัยและทิวเขาผีปันน้ำ ที่ราบลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยามีพื้นที่ 20,125 ตารางกิโลเมตร (ไม่รวมลุ่มน้ำปิง วัง ยม น่าน สะแกกรัง ป่าสัก และท่าจีน) และมีความยาวถึง 372 กิโลเมตร โดยแยกออกเป็นแม่น้ำท่าจีน (คลองมะขามเฒ่า) ที่จังหวัดชัยนาท
ที่มาของชื่อ
[แก้]พระราชพงศาวดาร ฉบับพระราชหัตถเลขา ระบุว่า เมื่อ พ.ศ. 2041 ในสมัยสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 ได้มีการขุดลอกคลองสำโรงเนื่องจากคลองตื้นเขิน เรือใหญ่เดินทางไปมาผ่านคลองสำโรงไม่สะดวก และมีการขุดพบรูปเทพารักษ์ 2 องค์ได้แก่ พระยาแสนตาและพระยาบาทสังขกร จึงเรียกชุมชนบริเวณนี้ว่า บางเจ้าพระยา ซึ่งต่อมาได้นำชื่อชุมชนบริเวณปากน้ำนี้มาตั้งเป็นชื่อแม่น้ำ[3]
ธรณีกาล
[แก้]แม่น้ำเจ้าพระยาเป็นแม่น้ำเก่าในยุคไพลสโตซีน เป็นหนึ่งในแควหลักของแม่น้ำซุนดาเหนือ ร่วมสมัยกับแม่น้ำแม่กลอง แม่น้ำพุมดวง–ตาปี ต่อมาช่วงต้นยุคโฮโลซีน น้ำทะเลเพิ่มสูงขึ้นจากการละลายของน้ำแข็ง ทำให้ขอบเขตแม่น้ำเจ้าพระยาหายไป เนื่องจากพื้นที่ลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาจมอยู่ใต้อ่าวไทยโบราณ จากนั้นเริ่มมีการทับถมของดินตะกอนใหม่อีกครั้ง จนเป็นแม่น้ำเจ้าพระยาในปัจจุบัน[4]
ลำน้ำสาขา
[แก้]ด้วยความที่แม่น้ำเจ้าพระยามีความสำคัญเปรียบเสมือนเส้นเลือดใหญ่ของภาคกลาง ทั้งในด้านการเดินทางและวิถีชีวิต นอกจากจะมีการสร้างสะพานและท่าน้ำจำนวนมากแล้ว ยังมีลำน้ำสาขา คลองธรรมชาติ และคลองขุด ซึ่งเชื่อมโยงแม่น้ำเจ้าพระยากับพื้นที่ภายในให้สามารถติดต่อถึงกันได้ โดยลำน้ำสาขาและคลองมีจำนวนมาก แบ่งออกเป็นกลุ่มใหญ่ ๆ เช่นต้นน้ำได้แก่
การขุดลัดแม่น้ำ
[แก้]
การขุดลัดแม่น้ำเจ้าพระยาในบริเวณกรุงเทพมหานคร ทั้ง 3 ครั้งในสมัยอยุธยา ประกอบด้วยคลองลัดบางกอก พ.ศ. 2065[5] รัชสมัยสมเด็จพระไชยราชาธิราช, คลองลัดบางกรวย พ.ศ. 2081 รัชสมัยสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ, คลองลัดนนทบุรี พ.ศ. 2179 รัชสมัยสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง และในสมัยรัตนโกสินทร์มีการขุดลอกคลองลัดโพธิ์ บริเวณตำบลทรงคะนองและตำบลบางยอ อำเภอพระประแดง จังหวัดสมุทรปราการ เพื่อช่วยในการระบายน้ำและผลิตกระแสไฟฟ้า[ต้องการอ้างอิง]
การขนส่ง
[แก้]
แม่น้ำเจ้าพระยาไหลผ่านพื้นที่เมืองใหญ่อย่างกรุงเทพมหานครและปริมณฑลซึ่งมีซึ่งมีประชากรเกินสิบล้านคน หนาแน่นทั้งสองฝั่งแม่น้ำทำให้มีผู้ต้องการเดินทางจำนวนมาก แม่น้ำเจ้าพระยาเป็นหนึ่งในเส้นทางจราจรอีกเส้นทางหนึ่งของกรุงเทพฯ เกิดท่าเรือและบริการขนส่งสาธารณะอย่างเรือด่วนเจ้าพระยา และบริการเรือในคลองแสนแสบ คลองพระโขนง และคลองภาษีเจริญ โดยเฉพาะเรือด่วนเจ้าพระยามีผู้ใช้บริการเฉลี่ย 20,000 คนต่อวัน จากข้อมูลตลอดทั้งปี 2567[6] รวมทั้งปีมี 51,394 เที่ยวทั้งขึ้นทั้งล่อง โดยเฉพาะท่าไอคอนสยามมีผู้ใช้บริการถึงวันละ 4,700 คนต่อวัน นอกจากบริการขนส่งมวลชน ธุรกิจเรือท่องเที่ยวและร้านอาหารแบบแพที่เกิดขึ้นในแม่น้ำเจ้าพระยามาจากปัจจัยสนับสนุนการท่องเที่ยวของรัฐบาลไทย[7] และด้วยแม่น้ำเจ้าพระยาที่ไหลผ่านเมืองสำคัญอย่างกรุงเทพมหานครและพระนครศรีอยุธยาซึ่งเป็นเมืองที่มีแหล่งท่องเที่ยวเชิงประวัติศาสตร์และวัฒนธรรม สถิติการท่องเที่ยวด้วยเรือในแม่น้ำเจ้าพระยาในช่วงเทศกาลวันหยุดมีเรือภัตตาคารบริการถึงวันละ 46 เที่ยว[8]
นอกจากขนส่งมวลชนแม่น้ำเจ้าพระยายังเป็นเส้นทางการขนส่งสินค้าทางเรือเนื่องจากผู้คนบริเวณนี้มีวิถีชีวิตอยู่กับแม่น้ำโดยเฉพาะจังหวัดพระนครศรีอยุธยาที่เป็นจุดรวมแม่น้ำสี่สายได้แก่เจ้าพระยา ป่าสัก แม่น้ำน้อย และแม่น้ำลพบุรี[9] ซึ่งสามารถเดินทางออกไปถึงปทุมธานี อ่างทอง นครหลวง ท่าเรือ และสระบุรีได้ ทำให้พบเห็นการขนส่งสินค้าผ่านเรือโยงและเรือโป๊ะในแม่น้ำเจ้าพระยา สินค้าที่ถูกขนล่องตามแม่น้ำเจ้าพระยาได้แก่ ข้าว และทราย รวมถึงยังเป็นทางผ่านการขนปูนซีเมนต์จากแม่น้ำป่าสักผ่านแม่น้ำเจ้าพระยาทางเรือ และใช้เป็นทางผ่านขนปุ๋ยสู่ลุ่มน้ำเจ้าพระยาตอนบนและแร่เชื้อเพลิงจากภาคตะวันออกสู่ลุ่มแม่น้ำป่าสัก[10] นอกจากนี้บันทึกในอดีตยังเล่าถึงการแล่นเรือสินค้าจากอ่าวไทยสู่อยุธยา[ต้องการอ้างอิง] แม่น้ำเจ้าพระยาจึงมีความสำคัญทางเศรษฐกิจมาหลายร้อยปี
ท่าน้ำ
[แก้]แม่น้ำเจ้าพระยาเป็นเส้นทางคมนาคมอีกเส้นทางสำหรับคนกรุงเทพมหานครและปริมณฑล จึงทำให้มีการสร้างท่าน้ำจำนวนมากเพื่อรองรับการขนส่งทางน้ำ โดยท่าน้ำในการเดินเรือโดยสารในเขตกรุงเทพมหานครและปริมณฑล มีดังนี้[11]
|
|
การผลิตน้ำประปา
[แก้]แม่น้ำเจ้าพระยาเป็นแหล่งผลิตน้ำประปาสำคัญของการประปาส่วนภูมิภาคในพื้นที่ภาคกลาง ส่วนเขตจังหวัดนนทบุรี กรุงเทพมหานครและจังหวัดสมุทรปราการ รับผิดชอบโดยการประปานครหลวง โดยมีสถานีสูบน้ำดิบสำแล ตั้งอยู่ที่ตำบลบ้านกระแชง อำเภอเมืองปทุมธานี จังหวัดปทุมธานี
สัตว์น้ำหายากที่พบ
[แก้]- วาฬบรูด้า[13]
- ปลาทรงเครื่อง มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Epalzeorhynchos bicolor อยู่ในวงศ์ปลาตะเพียน (Cyprinidae) มีรูปร่างคล้ายปลากา (Labeo chrysophekadion) ซึ่งเป็นปลาในวงศ์เดียวกัน แต่มีรูปร่างที่เพรียวยาว มีขนาดเล็กกว่ามาก สีลำตัวสีแดงอ่อน ครีบหางสีแดงเข้ม มีขนาดโตเต็มที่ไม่เกิน 12 เซนติเมตร และยังเป็นปลาน้ำจืดเฉพาะถิ่นของไทย และพบได้ในแม่น้ำเจ้าพระยาตอนบนเท่านั้น[14]
ดูเพิ่ม
[แก้]อ้างอิง
[แก้]- ↑ สถานที่ท่องเที่ยวแนะนำ
- ↑ สถานที่ท่องเที่ยวแนะนำ
- ↑ สุจิตต์ วงษ์เทศ. "แม่น้ำเจ้าพระยา ได้ชื่อ "เจ้าพระยา" จากเทวรูป พบที่คลองสำโรง สมุทรปราการ". มติชน.
- ↑ "คลองเก่าเล่าประวัติเมือง". สำนักวัฒนธรรม กีฬา และการท่องเที่ยว กรุงเทพมหานคร. p. 120.[ลิงก์เสีย]
- ↑ การบันทึกน่าจะคลาดเคลื่อน เพราะในปีนั้น สมเด็จพระไชยราชาธิราชยังไม่ขึ้นครองราชย์
- ↑ รายงานความหนาแน่นผู้โดยสารเรือด่วนเจ้าพระยา 2567 (PDF) (Report). กรมเจ้าท่า. กุมภาพันธ์ 2568. สืบค้นเมื่อ 26 กันยายน 2025.
- ↑ "ธุรกิจเรือล่องเจ้าพระยา...คึกคัก". ศูนย์วิจัยกสิกรไทย. 21 กรกฎาคม 2549. สืบค้นเมื่อ 26 กันยายน 2025.
- ↑ "เจ้าท่าฯ เผยสถิติวันสิ้นปี มีผู้โดยสารทางน้ำทั่วประเทศกว่า 2.6 แสนคน". ผู้จัดการออนไลน์. 1 ม.ค. 2567. สืบค้นเมื่อ 26 กันยายน 2025.
- ↑ "ย้อนสถิติอุบัติเหตุเรือล่มเจ้าพระยา ลำน้ำเศรษฐกิจสำคัญอยุธยา". ไทยพีบีเอส. 30 ก.ย. 2564. สืบค้นเมื่อ 26 กันยายน 2025.
- ↑ การขนส่งสินค้าทางนํ้าบริเวณแม่นํ้าเจ้าพระยาและป่าสัก 2567 (PDF) (Report). กรมเจ้าท่า. พฤษภาคม 2568. สืบค้นเมื่อ 26 กันยายน 2025.
- ↑ "ข้อมูลท่าเทียบเรือ (สผง.)". คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2019-08-05. สืบค้นเมื่อ 2019-08-05.
- ↑ "สถานที่ท่าสำคัญ" (PDF). คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม (PDF)เมื่อ 2019-08-05. สืบค้นเมื่อ 2019-08-05.
- ↑ “ดร.ธรณ์” ฝากคนกรุงเทพฯ รักษาภาพ “วาฬบรูด้า” โผล่แม่น้ำเจ้าพระยา ด้วยการลดใช้ถุงพลาสติก
- ↑ “ปลาทรงเครื่อง” ไม่ใช่อาหาร แต่เป็นปลาสวยงามสัญชาติไทย
- จารุภัทร วิมุตเศรษฐ์. สะพานข้ามเจ้าพระยา. กรุงเทพมหานคร. 2553.
แหล่งข้อมูลอื่น
[แก้]
|  | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
ตัวเอียง: กำลังก่อสร้าง/ยังไม่เปิดใช้งาน 1เชื่อมระหว่างจังหวัดอุทัยธานีกับจังหวัดชัยนาท; 2เชื่อมระหว่างจังหวัดปทุมธานีกับจังหวัดพระนครศรีอยุธยา; 3เชื่อมระหว่างจังหวัดปทุมธานีกับจังหวัดนนทบุรี; 4เชื่อมระหว่างจังหวัดนนทบุรีกับกรุงเทพมหานคร; 5เชื่อมระหว่างกรุงเทพมหานครกับจังหวัดสมุทรปราการ | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
