พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวรวรรณากร กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์

จากวิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ
กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์
กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์.jpg

พระนาม พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวรวรรณากร กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์
พระอิสริยยศ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ ชั้น 4
ฐานันดรศักดิ์ พระองค์เจ้าชั้นเอก
ราชวงศ์ ราชวงศ์จักรี
ข้อมูลส่วนพระองค์
ประสูติ 20 พฤศจิกายน พ.ศ. 2404
สวรรคต 1 ตุลาคม พ.ศ. 2474 (70 ปี)
พระบิดา พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
พระมารดา เจ้าจอมมารดาเขียน
หม่อม หม่อมหลวงต่วนศรี วรวรรณ
หม่อมผัน วรวรรณ ณ อยุธยา
หม่อมอินทร์ วรวรรณ ณ อยุธยา
หม่อมบุญ วรวรรณ ณ อยุธยา
หม่อมหลวงตาด วรวรรณ
หม่อมแช่ม วรวรรณ ณ อยุธยา
หม่อมสุ่น วรวรรณ ณ อยุธยา
หม่อมแสร์ วรวรรณ ณ อยุธยา
หม่อมพร้อม วรวรรณ ณ อยุธยา
หม่อมเจียม วรวรรณ ณ อยุธยา
หม่อมเชื้อเล็ก วรวรรณ ณ อยุธยา
หม่อมต่วนใหญ่ วรวรรณ ณ อยุธยา
หม่อมแถม วรวรรณ ณ อยุธยา
พระบุตร 35 พระองค์

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ มีพระนามเดิมว่า พระองค์เจ้าวรวรรณากร เป็นพระบิดาแห่งการละครร้อง เป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว กับ เจ้าจอมมารดาเขียน ทรง เป็นกวีและนักประพันธ์ ทรงเข้ารับราชการในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงดำรงตำแหน่งรองเสนาบดี กระทรวงพระคลังมหาสมบัติ ทรงเป็นต้น

พระประวัติ[แก้]

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ มีพระนามเดิมว่า "พระองค์เจ้าวรวรรณากร" เป็นพระราชโอรสลำดับที่ 56 ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ที่ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาเขียน ประสูติเมื่อวันที่ 20 พฤศจิกายน พ.ศ. 2404

พระองค์เจ้าวรวรรณากร ทรงเริ่มรับราชการที่หอรัษฏากรพิพัฒ เป็นพนักงานการเงินที่ฝากแบงค์ต่างประเทศ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาขึ้นเป็นพระองค์เจ้าต่างกรมมีพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่า พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นนราธิปประพันธ์พงศ์ เมื่อปี พ.ศ. 2432[1] ดำรงตำแหน่งรองเสนาบดีกรมพระคลังมหาสมบัติ ต่อมา ในปี พ.ศ. 2464 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเลื่อนกรมขึ้นเป็น พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ มีพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่า[2]

"พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ มกุฏวงศ์นฤบดี มหากวีนิพันธนวิจิตร ราชโกษาธิกิจจิรุปการ บรมนฤบาลมหาสวามิภักดิ์ ขัตติยศักดิ์อดุลพหุลกัลยาณวัตร ศรีรัตนไตรย์คุณาลงกรณ์ นรินทรบพิตร"

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ ประชวรพระโรคพระอันตะ (ลำไส้ใหญ่) และสิ้นพระชนม์ เมื่อวันที่ 1 ตุลาคม พ.ศ. 2474 ในสมัยพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว พระชันษาได้ 70 ปี[3]

พระโอรสและพระธิดา[แก้]

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวรวรรณากร กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ ทรงเป็นต้นราชสกุลวรวรรณ มีหม่อม 13 ท่าน ได้แก่

  1. หม่อมต่วนใหญ่
  2. หม่อมผัน
  3. หม่อมเจียม
  4. หม่อมหลวงต่วนศรี (ราชสกุลเดิม: มนตรีกุล) ธิดาหม่อมราชวงศ์ตาบ มนตรีกุล
  5. หม่อมอินทร์
  6. หม่อมบุญ
  7. หม่อมหลวงตาด (ราชสกุลเดิม: มนตรีกุล) ธิดาหม่อมราชวงศ์ตาบ มนตรีกุล
  8. หม่อมแช่ม (สกุลเดิม: วงศาโรจน์)
  9. หม่อมแถม
  10. หม่อมสุ่น (สกุลเดิม: เพ็ญกุล) บุตรนายแสง หลานเจ้าพระยามหินทรศักดิ์ธำรง (เพ็ง เพ็ญกุล)
  11. หม่อมเชื้อเล็ก
  12. หม่อมพร้อม
  13. หม่อมแสร์

โดยมีพระโอรสธิดารวมทั้งหมด 35 พระองค์ เป็นชาย 21 พระองค์ และหญิง 14 พระองค์

พระรูป พระนาม หม่อมมารดา ประสูติ สิ้นพระชนม์/สิ้นชีพิตักษัย คู่สมรส
หม่อมเจ้าพรรณพิมล.JPG 1. หม่อมเจ้าพรรณพิมล ที่ 1 ในหม่อมต่วนใหญ่ 13 กันยายน 2423 1 พฤษภาคม 2443
หม่อมเจ้าสกลวรรณากร.JPG 2. หม่อมเจ้าสกลวรรณากร ที่ 1 ในหม่อมผัน 9 มิถุนายน 2431 19 มิถุนายน 2496 หม่อมโจฮันนา (เวเบอร์)
หม่อมสมรวย (มุกแจ้ง)
หม่อมเจ้าพรพิมลพรรณ.JPG 3. หม่อมเจ้าพรพิมลพรรณ ที่ 2 ในหม่อมผัน 1 พฤษภาคม 2433 18 พฤศจิกายน 2524 พระราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้ารัชนีแจ่มจรัส กรมหมื่นพิทยาลงกรณ์
Emblem of the House of Chakri.svg 4. หม่อมเจ้าชาย (ไม่ปรากฏพระนาม) พ.ศ. 2433 พ.ศ. 2433
Emblem of the House of Chakri.svg 5. หม่อมเจ้าสิริวันต์ (หญิง) หม่อมเจียม 13 สิงหาคม 2434 ในวันประสูติ
Prince Wan Waithayakon.jpg 6. หม่อมเจ้าวรรณไวทยากร
(พ.ศ. 2482 พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวรรณไวทยากร
พ.ศ. 2486: พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวรรณไวทยากร
พ.ศ. 2495: กรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์)
ที่ 1 ในหม่อมหลวงต่วนศรี 25 สิงหาคม 2434 5 กันยายน 2519 หม่อมเจ้าพิบูลย์เบ็ญจางค์ (กิติยากร)
หม่อมพร้อยสุพิณ (บุนนาค)
หม่อมเจ้าวัลภากร วรวรรณ.jpg 7. หม่อมเจ้าวัลภากร ที่ 3 ในหม่อมผัน 25 กุมภาพันธ์ 2434 1 กรกฎาคม 2522 หม่อมชั้น (บุนนาค)
หม่อมฟื้น (บุนนาค)
Vallabhadevi.jpg 8. หม่อมเจ้าวรรณวิมล
(พฤศจิกายน 2463: พระวรกัญญาปทาน พระองค์เจ้าวัลลภาเทวี
มีนาคม 2463: พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวัลลภาเทวี)
ที่ 1 ในหม่อมอินทร์ 25 ตุลาคม 2535 7 มีนาคม 2494
Emblem of the House of Chakri.svg 9. หม่อมเจ้าปริญญากร ที่ 1 ในหม่อมบุญ 2 เมษายน 2436 29 มีนาคม 2452
หม่อมเจ้านิตยากร.JPG 10. หม่อมเจ้านิตยากร ที่ 4 ในหม่อมผัน 5 เมษายน 2436 16 มีนาคม 2514 หม่อมแก้ว (เอี่ยมจำนงค์)
หม่อมเล็ก (เจริญจันทร์แดง)
หม่อมเจ้าวรรณีศรีสมร.JPG 11. หม่อมเจ้าวิมลวรรณ
(พ.ศ. 2463: หม่อมเจ้าวรรณีศรีสมร)
ที่ 2 ในหม่อมต่วนใหญ่ 1 มิถุนายน 2436 พ.ศ. 2487
Emblem of the House of Chakri.svg 12. หม่อมเจ้าเต๋า (ชาย) 12 กันยายน 2437 24 พฤษภาคม 2438
หม่อมเจ้าอรทิพย์ประพันธ์.JPG 13. หม่อมเจ้าอรทิพยประพันธ์ ที่ 5 ในหม่อมผัน 26 เมษายน 2438 19 กุมภาพันธ์ 2505 หม่อมเจ้าดำรัสดำรง เทวกุล
หม่อมเจ้าสุวิชชากร.JPG 14. หม่อมเจ้าศิลปากร
(หม่อมเจ้าสุวิชากร)
ที่ 2 ในหม่อมบุญ 8 กันยายน 2439 2 กุมภาพันธ์ 2511 หม่อมพริ้ม (เลาหเศรษฐี)
หม่อมเจ้านันทนามารศรี.JPG 15. หม่อมเจ้าพิมลวรรณ
(พ.ศ. 2463: หม่อมเจ้านันทนามารศรี)
ที่ 2 ในหม่อมอินทร์ 4 ธันวาคม 2439 29 กรกฎาคม 2503
หม่อมเจ้าศิวากร.JPG 16. หม่อมเจ้าศิวากร ที่ 2 ในหม่อมหลวงต่วนศรี 20 มีนาคม 2439 5 มีนาคม 2503
Emblem of the House of Chakri.svg 17. หม่อมเจ้าสิทธยากร ที่ 6 ในหม่อมผัน 13 เมษายน 2440 27 เมษายน 2508 หม่อมดำริห์ (บุนนาค)
Emblem of the House of Chakri.svg 18. หม่อมเจ้าไปรมากร ที่ 7 ในหม่อมผัน 16 มีนาคม 2441 25 มีนาคม 2519 หม่อมน้อย (สุวรรณศร)
หม่อมสมศรี (ประภาเพ็ชร)
หม่อมอรุณ
Lashamilavan.jpg 19. หม่อมเจ้าวรรณพิมล
(พ.ศ. 2463: หม่อมเจ้าลักษมีลาวัณ
พ.ศ. 2464: พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าลักษมีลาวัณ
พ.ศ. 2465: พระนางเธอลักษมีลาวัณ)
หม่อมหลวงตาด 3 กรกฎาคม 2442 31 สิงหาคม 2504 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว
Emblem of the House of Chakri.svg 20. หม่อมเจ้าวรวีรากร หม่อมแช่ม 8 กันยายน 2443 30 กรกฎาคม 2509 หม่อมแพร (ศรีวรรธนะ)
หม่อมเริ่มจิตต์ (พึ่งบารมี)
หม่อมเจ้าโวฒยากร.JPG 21. หม่อมเจ้าโวฒยากร ที่ 3 ในหม่อมบุญ 9 พฤศจิกายน 2443 27 สิงหาคม 2524 หม่อมสรรพางค์ (บุรณะปินท์)
หม่อมจิตรา (ปันยารชุน)
หม่อมเจ้าดุลภากร.JPG 22. หม่อมเจ้าดุลภากร ที่ 3 ในหม่อมอินทร์ 15 ธันวาคม 2443 30 พฤศจิกายน 2544 หม่อมสิรี (ตัณฑัยย์)
หม่อมเจ้าบรรเจิดวรรณวรางค์.JPG 23. หม่อมเจ้าบรรเจิดวรรณวรางค์
(ลาออกจากฐานันดรศักดิ์)
ที่ 8 ในหม่อมผัน 1 เมษายน 2445 26 พฤศจิกายน 2528 พลเอกมังกร พรหมโยธี
Emblem of the House of Chakri.svg 24. หม่อมเจ้าชาย (ไม่ปรากฏพระนาม) หม่อมแถม พ.ศ. 2445 ในวันประสูติ
หม่อมเจ้าหัชชากร.JPG 25. หม่อมเจ้าหัชชากร ที่ 4 ในหม่อมบุญ 21 สิงหาคม 2446 9 มีนาคม 2528 หม่อมสมหทัย (เสนีเศรษฐ)
หม่อมเจ้าสรรพางค์พิมล.JPG 26. หม่อมเจ้าสรรพางค์พิมล ที่ 9 ในหม่อมผัน 25 ตุลาคม 2446 28 สิงหาคม 2463
หม่อมเจ้าศรีสอางค์นฤมล.JPG 27. หม่อมเจ้าวัลลีวรินทร์
(พ.ศ. 2463: หม่อมเจ้าศรีสอางค์นฤมล)
ที่ 4 ในหม่อมอินทร์ 12 เมษายน 2448 1 กุมภาพันธ์ 2541 หม่อมเจ้าลักษณากร เกษมสันต์
หม่อมเจ้าอุบลพรรณี.JPG 28. หม่อมเจ้าอุบลพรรณี
(ถูกถอดจากฐานันดรศักดิ์)
ที่ 10 ในหม่อมผัน 17 สิงหาคม 2448 6 ธันวาคม 2528 ฮาโรลด์ แครบบ์
หม่อมเจ้าฤดีวรวรรณ.JPG 29. หม่อมเจ้าฤดีวรวรรณ
(ลาออกจากฐานันดรศักดิ์)
ที่ 1 ในหม่อมสุ่น 1 เมษายน 2454 20 พฤศจิกายน 2550 หม่อมเจ้าชิดชนก กฤดากร
ปุ๊ ประไพลักษณ์
โรเบิร์ต เอส. อาร์โนลด์
Emblem of the House of Chakri.svg 30. หม่อมเจ้าดวงตา (หญิง) หม่อมเชื้อเล็ก 4 เมษายน 2454 23 ธันวาคม 2454
Emblem of the House of Chakri.svg 31. หม่อมเจ้าบุษยากร หม่อมพร้อม 13 พฤษภาคม 2456 16 กุมภาพันธ์ 2457
หม่อมเจ้าฉันทนากร.JPG 32. หม่อมเจ้าฉันทนากร ที่ 2 ในหม่อมสุ่น 7 ธันวาคม 2458 พ.ศ. 2506 หม่อมมนวิภา (โมชดารา)
หม่อมเจ้าเจตนากร.JPG 33. หม่อมเจ้าเจตนากร ที่ 1 ในหม่อมแสร์ 18 กรกฎาคม 2459 3 มกราคม 2491 หม่อมมนิตย์ (รามโยธิน)
Emblem of the House of Chakri.svg 34. หม่อมเจ้าอภิญญากร ที่ 2 ในหม่อมแสร์ 12 กุมภาพันธ์ 2464 18 เมษายน 2516
Emblem of the House of Chakri.svg 35. หม่อมเจ้าสุนทรากร ที่ 3 ในหม่อมสุ่น 3 ตุลาคม 2467 18 กรกฎาคม 2525

พระนิพนธ์[แก้]

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ทรงมีชื่อเสียงจากงานพระนิพนธ์หลายชิ้นที่รู้จักกันดี ได้แก่ บทละครพูดเรื่อง " สร้อยคอที่หาย" ซึ่งเคยบรรจุในหนังสือเรียนวิชาภาษาไทยของกระทรวงศึกษาธิการ บทละครร้อง "สาวเครือฟ้า" ซึ่งได้สร้างตัวละครให้กลายเป็นคนที่เหมือนกับมีตัวจริงขึ้นมา 2 คน คือ ร้อยตรีพร้อม และสาวเครือฟ้า ทรงก่อตั้งโรงละครร้องขึ้นในบริเวณตำหนักที่ประทับ ชื่อว่า "โรงละครปรีดาลัย" เป็นโรงละครร้องแห่งแรกในสยาม

นอกจากนี้ยังทรงมีงานที่สำคัญ คือ พระนิพนธ์แปล จดหมายเหตุลาลูแบร์ โดยทรงแปลมาจากฉบับภาษาอังกฤษ "ตำนานพระแท่นมนังคศิลาอาสน์" รุไบยาตของโอมาร์ คัยยาม และ "นวางกุโรวาท" เป็นต้น และพระองค์ยังทรงใช้นามปากกาว่า "ประเสริฐอักษร" เพื่อทรงพระ นิพนธ์เรื่องสั้นไว้จำนวนหนึ่งอีกด้วย

ผลงานในด้านพระนิพนธ์บางเรื่อง คือ ละครปักษีปะกรนัมเรื่อง "พญาระกา"ทำให้เกิดคดีพญาระกาในเวลาต่อมา เนื่องจากเนื้อเรื่องนั้นกระทบกระเทือนถึงกรมหลวงราชบุรีดิเรกฤทธิ์ที่ทรงคุ้มครองและช่วยเหลือนางละครของคณะพระองค์เอง ทั้งยังเป็นชายาของพระองค์อีกด้วย ทำให้พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ขังพระองค์ไว้ในพระบรมมหาราชวัง มีกำหนด 1 ปี โดยหม่อมและพระโอรสธิดาเข้าเยี่ยมได้เป็นเวลาตามควร [4]

บทละครเรื่องสาวเครือฟ้า[แก้]

กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ทรงได้เค้าเรื่องนี้จากละครอุปรากร (โอเปรา) เรื่องมาดามบัตเตอร์ฟลาย (Madam Butterfly) ของเกียโคโม บุชชินี อุปรากรเรื่องนี้ได้ต้นเค้ามาจากนวนิยายของจอห์น ลูเธอร์ ลอง อีกต่อหนึ่งในคราวที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จประพาสยุโรปครั้งที่2 เมื่อพ.ศ. 2450 ได้ทอดพระเนตรการแสดงละครอุปรากรที่ฝรั่งเศส เรื่องมาดามบัตเตอร์ฟลายซึ่งเป็นเรื่องความรักและความผิดหวังระหว่างสาวญี่ปุ่นชื่อโจโจ้ซังกับทหารหนุ่มฝรั่ง เมื่อเสด็จนิวัติพระนครได้ทรงเล่าให้กรมนราธิปประพันธ์พงศ์ฟัง กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ทรงดัดแปลงเรื่องนี้มาเป็นละครร้องแสดงถวายหน้าพระที่นั่ง เป็นที่พอพระหฤทัยมาก นับเป็นการเริ่มต้นกำเนิดละครร้องที่ทรงดัดแปลงมาจากละครอุปรากรของยุโรป

ทรงพระนิพนธ์เป็นบทละครร้องสลับพูด คำประพันธ์ที่ใช้เป็นประเภทกลอนเพลงไทย เพื่อใช้เป็นบทสำหรับเล่นละครร้อง

เรื่องย่อ[แก้]

ร้อยตรีพร้อม ย้ายไปรับราชการที่เชียงใหม่ เกิดรักใคร่กับ สาวเครือฟ้า หญิงชาวเชียงใหม่ ภายหลังได้เป็นสามีภรรยากันจนสาวเครือฟ้าให้กำเนิดบุตร ร้อยตรีพร้อมได้คำสั่งย้ายกลับกรุงเทพฯ ถูกผู้ใหญ่บังคับให้แต่งงานกับหญิงสาวชาวกรุงเทพฯ สาวเครือฟ้าเฝ้ารอสามี เมื่อได้ข่าวว่าสามีกลับเชียงใหม่ก็ดีใจไปคอยต้อนรับ ครั้นปรากฏว่าร้อยตรีพร้อมพาภรรยาชาวกรุงเทพฯมาด้วย สาวเครือฟ้าเสียใจใช้มีดแทงตัวตาย ร้อยตรีพร้อมรับบุตรไปอุปการะ

แพร่งนรา[แก้]

วังวรวรรณ เป็นวังที่ประทับของกรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ ตั้งอยู่ระหว่างวัดสุทัศน์เทพวราราม กับวัดมหรรณพาราม ต่อมาวังนี้ถูกเวนคืนเพื่อนำพื้นที่มาสร้างเป็นถนน ตามโครงการขยายความเจริญของพระนครในสมัยนั้น คงเหลือเพียงพระตำหนักไม้เก่าหลังเล็ก ที่เดิมเป็นที่ตั้งของโรงละครปรีดาลัย ถูกปรับให้เป็นโรงเรียนตะละภัฏศึกษา และมีการแบ่งพื้นที่ริมถนนสร้างเป็นอาคารพาณิชย์ขายให้แก่เอกชน ชาวบ้านแถบนั้นจึงเรียกย่านนั้นว่า แพร่งนรา ตามพระนามของ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์

เครื่องราชอิสริยาภรณ์[แก้]

พระองค์ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ชั้นสูงสุดของตระกูลต่าง ๆ ดังต่อไปนี้[3]

อ้างอิง[แก้]

  1. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศตั้งกรมพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นนราธิปประพันธุพงษ์, เล่ม 6, ตอน 36, 8 ธันวาคม พ.ศ. 2432, หน้า 304
  2. ราชกิจจานุเบกษา, พระบรมราชโองการ ประกาศ เลื่อนกรมตั้งพระองค์เจ้าและตั้งเจ้าพระยา, เล่ม 38, ตอน 0 ก, 11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2464, หน้า 422
  3. 3.0 3.1 ราชกิจจานุเบกษา, ข่าวสิ้นพระชนม์, เล่ม 48, ตอน ง, 18 ตุลาคม พ.ศ. 2474, หน้า 2569
  4. [1]
  5. ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ ๔, เล่ม ๒๑, ตอน ๓๒, ๖ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๔๗, หน้า ๕๖๔
  6. ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลปัจจุบันฝ่ายหน้า, เล่ม ๒๖, ตอน ๐ ง, ๖ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๕๒, หน้า ๒๖๒๘
  7. ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเหรียญดุษฎีมาลา, เล่ม ๒๖, ตอน ๐ ง, ๑๘ เมษายน พ.ศ. ๒๔๕๒, หน้า ๑๐๐
  • Jeffy Finestone. 2542. สมุดพระรูป พระราชโอรส พระราชธิดา พระราชนัดดาใน พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว. ปรียนันทนา รังสิต,ม.ร.ว. โลมาโฮลดิ้ง

แหล่งข้อมูลอื่น[แก้]