พระเจ้าราชาธิราช

สำหรับพงศาวดารมอญซึ่งมีการแปลเป็นภาษาพม่าและภาษาไทย ดูที่ ราชาธิราช

ราชาธิราช ရာဇာဓိရာဇ်
พระบรมรูปของพระเจ้าราชาธิราชที่เมืองกะมาแวะ รัฐมอญ
พระเจ้าหงสาวดี
ครองราชย์	4 มกราคม ค.ศ. 1384 – ป. ธันวาคม ค.ศ. 1421
ราชาภิเษก	5 มกราคม ค.ศ. 1384
ก่อนหน้า	พระยาอู่
ถัดไป	พญาธรรมราชา
อัครมหาเสนาบดีร่วม	สมิงชีพราย (1384–1388) สมิงพ่อเพ็ชร (1388–1413) อำมาตย์ทินมณิกรอด (1388–1421)
พระราชสมภพ	28 มกราคม ค.ศ. 1368 วันศุกร์ ขึ้น 8 ค่ำ เดือนดะโบ่-ดแว มรันมาศักราช 729 โดนวู่น อาณาจักรเมาะตะมะ
สวรรคต	29 ธันวาคม ค.ศ. 1421 (53 พรรษา) วันจันทร์ ขึ้น 7 ค่ำ เดือนดะโบ่-ดแว มรันมาศักราช 783 Kama Thamein Paik อาณาจักรหงสาวดี
ฝังพระศพ	พะโค
ชายา	ตะละแม่ท้าว (1383–1390) พระนางปิยราชเทวี (1383–1392; อัครมเหสี) พระนางราชเทวีเม้ยโอนนอง (1392–1421; อัครมเหสี) พระนางโลกเทวี มเว เอาก์ (1392–1421) พระนางสิริมายาเทวี มิ อูซี (1392–1421)
พระราชบุตร กับพระองค์อื่น ๆ...	พ่อลาวแก่นท้าว พญาธรรมราชา พญารามที่ 1 พญาเกียรติ์แห่งเมาะตะมะ พญาจักร์แห่งตะเกิง พระนางเชงสอบู
พระนามเต็ม Smiṅ Su Ta So Ma Rā Jā สมิงสุตโสมราชา
ราชวงศ์	หงสาวดี (ฟ้ารั่ว)
พระราชบิดา	พระยาอู่
พระราชมารดา	พระนางสิริมายาเทวี
ศาสนา	พุทธเถรวาท

พระเจ้าราชาธิราช (มอญ: သၟိၚ်ရာဇာဓိရာတ်, ; พม่า: ရာဇာဓိရာဇ်, เสียงอ่านภาษาพม่า: [jàzàdəɹɪ̀ʔ] หรือ [jàza̰dəɹɪ̀ʔ] หย่าซาดะยิต; ค.ศ. 1368–1421) มีพระนามเดิมว่า พญาน้อย (มอญ: ဗညာနဲ, ; พม่า: ဗညားနွဲ့, [bəɲá nwɛ̰]) หรือ มังสุระมณีจักร์ (มอญ: ပသုံပါၚ်စက် ; พม่า: ပသုန်ပန်စက် ) ทรงเป็นกษัตริย์มอญแห่งราชอาณาจักรหงสาวดี ระหว่างปี ค.ศ. 1384–1421 (พ.ศ. 1927–1964) ซึ่งได้รับการนับถือว่าเป็นหนึ่งในกษัตริย์ผู้ยิ่งใหญ่ที่สุดในประวัติศาสตร์มอญและพม่า พระองค์ประสบความสำเร็จในการรวบรวมดินแดนที่พูดภาษามอญทั้ง 3 แห่งในพม่าตอนล่างให้เป็นเอกภาพ และสามารถต้านทานการรุกรานของอาณาจักรอังวะซึ่งเป็นอาณาจักรของกลุ่มชนที่พูดภาษาพม่าในพม่าตอนบนไว้ได้ในช่วงสงครามสี่สิบปี (ค.ศ. 1385–1424)

พระเจ้าราชาธิราชทรงก้าวขึ้นสู่อำนาจในพระชนม์ 16 พรรษา หลังจากทรงก่อกบฎต่อพระยาอู่ผู้เป็นพระราชบิดา และสามารถควบคุมหัวเมืองของพะโคได้เกือบจะทั้งหมด ด้วยเจตจำนงอันมุ่งมั่งและความเป็นผู้นำทางการทหารอันโดดเด่น พระองค์จึงมิเพียงแค่สามารถต่อต้านการรุกรานของอาณาจักรอังวะในระลอกแรก (ระหว่างปี ค.ศ. 1385–1391) ได้เท่านั้น แต่ยังทรงรวบรวมพระราชอาณาจักรของพระองค์ให้เป็นปึกแผ่นได้ในคราวเดียวกัน หลังจากที่ทรงผลักดันให้พะโคเรืองอำนาจขึ้นเป็นมหาอำนาจในภูมิภาคได้แล้ว พระองค์ยังได้ก่อสงครามใหม่ต่ออังวะถึง 2 ครั้งในช่วงคริสต์ทศวรรษ 1400 และสามารถต้านทานการตอบโต้อย่างรุนแรงของอังวะได้ โดยอาศัยความช่วยเหลือจากเจ้าฟ้าไทใหญ่เมืองแสนหวีและกองทัพจีนราชวงศ์หมิง ระหว่างปี ค.ศ. 1401–1418 พระองค์ได้ปะทะกันตัวต่อตัวกับพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง กษัตริย์แห่งอังวะ และมังรายกะยอชวาผู้เป็นรัชทายาท ในหลายสมรภูมิ ทั้งในพม่าตอนบน พม่าตอนล่าง และรัฐยะไข่

เรื่องราวในชีวิตของพระองค์ได้ถูกบันทึกไว้ในพงศาวดารชื่อ ราชาธิราช พระองค์ทรงถูกจดจำในฐานะบุคคลผู้มีคุณลักษณะที่ซับซ้อนอย่างยิ่งผู้หนึ่ง ทั้งในฐานะผู้นำทางการทหารผู้ประสบความสำเร็จในการรักษาอาณาจักรของตนเองให้มีอิสระ นักบริหารผู้มีความสามารถในการจัดการปกครองหัวเมืองต่าง ๆ และบุรุษผู้มากด้วยวิตกจริตและเปี่ยมโทสะ ซึ่งผลักดันให้บุคคลผู้ใกล้ชิดจำนวนมากต้องประสบกับมรณกรรม เรื่องราวการสู้รบระหว่างพระองค์กับพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องและมังรายกะยอชวายังคงถูกเล่าขานในวัฒนธรรมสมัยนิยมของพม่าสืบมาจนถึงปัจจุบัน

ปฐมวัย

พระยาน้อย (พระเจ้าราชาธิราช) แม้ว่าจะเป็นพระราชโอรสองค์ใหญ่ของพระยาอู่ แต่ก็ไม่เป็นที่โปรดปรานของพระราชบิดาอย่างยิ่ง และทรงถูกพระราชบิดาบริภาษต่อหน้าธารกำนัลอยู่เสมอตั้งแต่ครั้งทรงพระเยาว์ จึงทรงอยู่ในความอุปการะของพระมหาเทวีแห่งหงสาวดีผู้เป็นพระปิตุจฉามาโดยตลอด (ภาพประกอบนิยายอิงพงศาวดารมอญ เรื่อง ราชาธิราช ฉบับจัดพิมพ์โดยสำนักพิมพ์บริการ พ.ศ. 2489)

พระเจ้าราชาธิราชเป็นพระราชโอรสในพระยาอู่พระเจ้าช้างเผือกแห่งเมาะตะมะกับพระนางสิริมายาเทวี เสด็จพระราชสมภพที่เมืองวาน เมื่อวันที่ 28 มกราคม ค.ศ. 1368 มีพระนามเมื่อแรกประสูติตามหลักโหราศาสตร์ว่า ปะซุมไปง์เจะ (มอญ: ပသုံပါၚ်စက်; พม่า: ပသုန်ပန်စက်) ("ผู้มีลิ้นเป็นจักร") หรือตามที่เรียกในหนังสือราชาธิราชภาษาไทยว่า มังสุระมณีจักร เนื่องจากพระองค์มีรอยปานที่พระชิวหา (ลิ้น) แต้มจุดคล้ายรูปจักร ต่อมาจึงได้รับการเฉลิมพระนามในฐานะเชื้อพระวงศ์อย่างเป็นทางการว่า พญาน้อย หรือ พระยาน้อย (มอญ: ဗညာနဲ, , พม่า: ဗညားနွဲ့, [bəɲá nwɛ̰]). พระราชมารดาของพระองค์เสด็จสวรรคตหลังจากมีพระประสูติกาลมินานนัก พระมหาเทวีผู้เป็นพระปิตุจฉา (ป้า) จึงเป็นผู้ถวายการอภิบาลพระยาน้อยมาตลอด เสมือนว่าเป็นพระราชมารดาบุญธรรม

ในวัยแรกเกิด พระยาน้อยเจริญพระชนม์ขึ้นในเมืองตะเกิง (ปัจจุบันเป็นย่านชานเมืองของนครย่างกุ้ง) ก่อนจะต้องย้ายตามพระปิตุจฉาไปประทับ ณ เมืองพะโคในช่วงกลางคริสต์ทศวรรษที่ 1370 แม้จะไม่ทราบเหตุผลที่แน่ชัดก็ตาม แต่พระยาน้อยก็มิได้มีความสัมพันธ์ที่ใกล้ชิดกับพระราชบิดาของพระองค์เองเลย ในหนังสือราชาธิราชฉบับภาษาไทยได้บันทึกไว้ว่า พระยาอู่ได้ทอดพระเนตรลักษณะพระยาน้อยในวัยเยาว์แล้วมิพอพระทัย มักตรัสบริภาษให้บรรดาผู้ถวายการรับใช้ได้ยินอยู่เนือง ๆ ว่า "อ้ายพระยาน้อยนี้มันเปนบุตรของกูก็จริง แต่ว่ารูปร่างมันหาเหมือนกูไม่ ผมก็หยิก น่องทู่ ตาพอง ลักษณะคนสามหาวหยาบช้าใจฉกรรจ์" เมื่อเจริญวัยขึ้น พระยาน้อยก็มิได้รับการแต่งตั้งให้เป็นรัชทายาทผู้สืบราชบัลลังก์ทั้งที่ทรงเป็นพระราชโอรสองค์ใหญ่อันประสูติแต่พระอัครมเหสีองค์แรก ซ้ำร้ายพระราชบิดาของพระองค์ยังโปรดปรานในตัวพ่อขุนเมือง พระราชโอรสอีกพระองค์หนึ่งซึ่งประสูติแต่พระนางสิริราชเทวี จนทรงตั้งให้เป็นรัชทายาท แม้พ่อขุนเมืองนั้นจะมีพระชนมายุอ่อนกว่าพระยาน้อยก็ตาม

ความสัมพันธ์ฉันพ่อลูกระหว่างพระยาอู่กับพระยาน้อยนับวันมีแต่จะยิ่งเสื่อมทรามลง เมื่อย่างเข้าสู่วัยฉกรรจ์ พระยาน้อยก็ยิ่งกลายเป็นคนที่พึ่งพาไม่ได้ น้ำใจหยาบช้า และดุร้ายในสายพระเนตรของพระราชบิดายิ่งขึ้น จนพระยาอู่ซึ่งมีพระพลานามัยทรุดโทรมลงเรื่อย ๆ นับแต่ช่วงคริสต์ทศวรรษที่ 1370 ได้สั่งเสียกับพระมหาเทวีผู้เป็นพระเชษฐภคินีไว้ว่า หากวันใดพระองค์สิ้นบุญลงแล้ว อย่าได้ยกราชสมบัติให้แก่พระยาน้อยเป็นอันขาด มิเช่นนั้นขุนนาง ข้าราชการ สมณพราหมณ์ และประชาชนทั้งหลายจะได้รับความเดือดร้อน และควรยกราชสมบัติให้แก่พ่อขุนเมืองแทน

ทะยานขึ้นสู่อำนาจ

ความขัดแย้งต่อพระราชบิดา

พระยาน้อยทรงตอบสนองต่อพระราชบิดาอย่างนุ่มนวลที่สุดเท่าที่จะทำได้ แต่ในช่วงปี ค.ศ. 1382–1383 พระองค์ก็ได้กระทำการอันทำให้พระราชบิดาของพระองค์ทรงพระพิโรธอย่างยิ่ง อันดับแรกคือ พระยาน้อยซึ่งในเวลานั้นมีพระชนมายุได้ 14 พรรษา ได้ลักลอบได้เสียกับตะละแม่ท้าว ผู้ซึ่งเป็นพระกนิษฐภคินีร่วมพระราชมารดา คู่รักทั้งสองถูกจับได้อย่างรวดเร็ว พระยาอู่ทรงพระพิโรธต่อเรื่องนี้มากและได้มีพระราชโองการให้จำคุกพระยาน้อยเสีย พระมหาเทวีต้องเฝ้าอ้อนวอนไกล่เกลี่ยให้พระยาอู่ทรงคลายพระพิโรธหลายครั้ง กว่าจะทรงยอมปล่อยพระยาน้อยและพระราชทานพระบรมราชานุญาตให้พระยาน้อยทรงเสกสมรสกับตะละแม่ท้าวได้ แต่การเสกสมรสนั้นก็ฟื้นฟูความสัมพันธ์ระหว่างพ่อลูกคู่นี้ได้เพียงเล็กน้อย ซ้ำร้ายกว่านั้น พระยาน้อยก็ยิ่งคิดเห็นไปอีกว่า พระมหาเทวีซึ่งเริ่มทรงมีพระราชอำนาจในการว่าราชการแผ่นดินโดยพฤตินัยมากขึ้นเรื่อย ๆ ก็เป็นส่วนหนึ่งของปัญหาที่พระองค์กำลังเผชิญอยู่ พระองค์ถูกสมิงชีพราย เสนาบดี โน้มน้าวพระทัยให้เชื่อว่า พระมหาเทวีผู้เป็นพระราชมารดาบุญธรรมนั้นมีแผนที่จะยกย่องให้สมิงมะราหูซึ่งเป็นคู่รัก (และเป็นพระชามาดาหรือน้องเขยของพระยาน้อย) ได้ขึ้นครองราชสมบัติ ในวันที่ 5 พฤษภาคม ค.ศ. 1383 พระยาน้อยจึงทิ้งพระชายาซึ่งกำลังทรงครรภ์ไว้เพียงลำพัง ลอบหนีออกจากวังเมืองพะโคไปพร้อมกับไพร่พลจำนวน 30 คน มุ่งหน้าไปยังเมืองตะเกิงและยึดอำนาจจากเจ้าเมืองตะเกิงตั้งตัวขึ้นเป็นใหญ่ที่นั่น

ในชั้นแรกไม่มีใครให้ความสนใจต่อเหตุการณ์นี้มากนั้น ความจริงการจับกุมตัวควรจะเกิดขึ้นโดยเร็วเช่นเหตุการณ์ก่อนหน้า แต่สมิงชีพรายกลับถวายคำแนะนำแก่พระมหาเทวีว่าไม่ควรลงมือทำการใด ๆ โดยมองว่าเหตุวุ่นวายที่เกิดขึ้นนี้เป็นเพียงการกระทำของคนวัยฉกรรจ์ขาดความยั้งคิด มิได้ก่อให้เกิดอันตรายใด ๆ ทั้งสิ้น พระมหาเทวีทรงเห็นด้วยกับคำแนะนำของสมิงชีพราย และมีพระราชสาส์นเรียกตัวให้พระยาน้อยกลับมายังพะโค พระยาน้อยจึงมีพระราชสาส์นประนีประนอมตอบกลับมา โดยกล่าวว่าจะเสด็จกลับพะโคในอีกสามเดือนให้หลัง แต่แท้จริงแล้วนี่เป็นเพียงอุบายเพื่อถ่วงเวลา โดยพระองค์ได้ใช้เวลานี้ลักลอบชักชวนให้บรรดาเจ้าเมืองรอบ ๆ เขตเมืองตะเกิงให้เข้ามาร่วมเป็นพวกเดียวกันและสะสมผู้คนไว้เป็นกำลังรบ กระทั่งเมื่อถึงเดือนสิงหาคม พระองค์ก็เชื่อมั่นว่าทรงได้รับการสนับสนุนจากผู้คนในท้องถิ่นมากเพียงพอ จึงส่งทูตออกไปเกลี้ยกล่อมผู้คนเพิ่มเติมในเขตเมืองเมาะตะมะและเมืองมย่องเมียะ ไม่ช้าข่าวแผนการก่อกบฏนี้ก็ล่วงรู้ไปถึงเมืองพะโค แต่ถึงกระนั้นพระมหาเทวีก็ยังทรงหวังที่จะหลีกเลี่ยงการเผชิญหน้า จึงทรงพระราชทานพระราชานุญาตให้เคลื่อนทัพปราบกบฏอย่างไม่เต็มพระทัยนัก โดยตั้งพระทัยว่าจะให้เคลื่อนทัพได้เมื่อสิ้นฤดูฝนแล้ว

ก่อกบฏโดยเปิดเผย

ภาพวาดศิลปะพม่าในคริสต์ศตวรรษที่ 19 ฝีมือของซะยาโชน แสดงภาพการใช้เศวตฉัตรเป็นเครื่องยศสำหรับพระมหากษัตริย์

พระมหาเทวีมอบหมายให้สมิงมะราหูเป็นแม่ทัพใหญ่ยกพลไปปราบพระยาน้อย โดยมีสมิงชีพรายทำหน้าที่คุมกองหลัง (ภาพประกอบนิยายอิงพงศาวดารมอญ เรื่อง ราชาธิราช ฉบับจัดพิมพ์โดยสำนักพิมพ์บริการ พ.ศ. 2489)

พระยาน้อยเองก็จำเป็นต้องถ่วงเวลาให้เนิ่นช้าออกไปเช่นกัน พระองค์ได้จัดกำลังป้องกันไว้รอบเมืองตะเกิงแล้ว แต่ก็ยังขาดแคลนกำลังพล ถึงแม้พระองค์จะเป็นฝ่ายริเริ่มชักชวนพันธมิตรก่อน แต่พระองค์ก็มิได้รับการสนับสนุนจากสมิงพระตะบะ เจ้าเมืองเมาะตะมะ และสมิงเลิกพร้า เจ้าเมืองมย่องเมียะ ขณะเดียวกันในเดือนตุลาคม พระยาอู่ผู้ทรงพระประชวรหนักก็ได้พระราชทานอำนาจแก่พระมหาเทวีให้ทรงเป็นผู้สำเร็จราชการแผ่นดินอย่างเต็มตัว พร้อมทั้งพระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ทรงใช้พระเศวตฉัตร อันเป็นสัญลักษณ์แห่งองค์อธิปัตย์ตามธรรมเนียมมอญและพม่า และให้ออกพระนามในทางราชการว่า "มังมหาเทวี" ("พระแม่เจ้าอยู่หัวมหาเทวี") เมื่อทรงได้รับสำเร็จราชการแผ่นดินแล้ว พระมหาเทวีจึงทรงแต่งตั้งให้สมิงมะราหูและสมิงชีพรายเป็นแม่ทัพในการปราบกบฏพระยาน้อย กองทัพดังกล่าวซึ่งประกอบด้วยสามทัพจากเมืองพะโค เมืองเมาะตะมะ และเมืองมย่องเมียะ ได้เคลื่อนพลไปยังเมืองตะเกิงเมื่อวันที่ 28 ตุลาคม ค.ศ. 1383

แผนของพระยาน้อยคือหลีกเลี่ยงการปะทะกับทัพใหญ่ทั้งหมดของกองทัพปราบกบฏ พระองค์ได้รับการช่วยเหลือจากสมิงชีพรายในการช่วยยั้งทัพทั้งสามไว้เมื่อกองทัพเดินทางมาถึงยังเขตนอกกำแพงเมืองตะเกิง จากนั้นพระองค์จึงส่งคณะทูตไปยังทัพเมืองเมืองเมาะตะมะและเมืองมย่องเมียะอีกครั้ง เพื่อแจ้งว่าการต่อสู้ที่เกิดขึ้นเป็นเรื่องเฉพาะพระองค์กับพระมารดาเลี้ยงเท่านั้น คณะทูตในนาทีสุดท้ายชุดนี้ทำการได้ผล สมิงเลิกพร้าซึ่งนำทัพเมืองมย่องเมียะได้สรุปว่า การมิเข้าไปยุ่งเกี่ยวกับการรบครั้งนี้จะเป็นประโยชน์ต่ออำนาจการปกครองอย่างกึ่งอิสระของตนเองมากกว่า จึงสั่งให้เลิกทัพเมืองมย่องเมียะกลับเมือง ฝ่ายทัพเมืองเมาะตะมะเองก็ได้ข้อสรุปเดียวกันและตัดสินใจถอนทัพเช่นกันในอีกไม่กี่วันถัดมา เวลานี้จึงเหลือแค่เพียงกองทัพพะโคเท่านั้น ถึงวันที่ 19 พฤศจิกายน ค.ศ. 1383 พระยาน้อยเคลื่อนทัพเข้าปะทะกับกองหน้าของทัพพะโคภายใต้การบัญชาของสมิงมะราหู กองทัพสมิงะราหูเสียทีและกองหลังของสมิงชีพรายก็แกล้งรั้งรอไม่ยกขึ้นมาช่วยสมทบ สมิงมะราหูจึงเสียขวัญและแตกหนีไป

การปะทะดังกล่าวเป็นเพียงการโจมตีขนาดย่อม แต่ยังผลให้พระยาน้อยผงาดขึ้นเป็นผู้แข่งขันชิงราชบัลลังก์พะโคอย่างจริงจังในทันที บัดนี้ราชสำนักพะโคจำต้องพิจารณาถึงความเป็นไปได้ที่พระยาน้อยจะได้ครองราชสมบัติอย่างจริงจัง และขั้วอำนาจของสมิงชีพรายกับสมิงมะราหูก็ได้แตกแยกกันโดยเกิดเผยจากการยกทัพปราบกบฏครั้งนี้ ครั้นเมื่อทรงได้ข่าวความสับสนภายในราชสำนักจากสมิงชีพรายแล้ว พระยาน้อยก็เคลื่อนทัพมุ่งตรงมายังเมืองพะโค ณ เวลานั้น อำนาจของพระมหาเทวีก็อ่อนแอลงไปมาก เมื่อพระยาน้อยและกองทัพขนาดย่อมของพระองค์ยกมาถึงนอกกำแพงเมืองพะโคในวันที่ 10 ธันวาคม ค.ศ. 1383 พระนางก็มิอาจทำประการใดได้ นอกจากคอยหลบซ่อนพระองค์อยู่ภายในเขตกำแพงเมืองพะโคเท่านั้น

เถลิงราชสมบัติ

มงกุฎพิธีการซึ่งอุทิศถวายพระบรมธาตุเจดีย์ชเวดากอง สร้างขึ้นในช่วงครึ่งหลังแห่งรัชกาลของพระเจ้าราชาธิราช (ราว ค.ศ. 1400–1420)

พระเจ้าราชาธิราชให้จัดกระบวนเรือรับนางเม้ยมะนิกมาเข้าร่วมพระราชพิธีบรมราชาภิเษก และตั้งพระนางเป็นพระมเหสีนามว่า พระนางปิยราชเทวี (ภาพประกอบนิยายอิงพงศาวดารมอญ เรื่อง ราชาธิราช ฉบับจัดพิมพ์โดยสำนักพิมพ์บริการ พ.ศ. 2489)

ภาวะชะงักงันสิ้นสุดลงด้วยการสวรรคตของพระยาอู่เมื่อวันที่ 2 มกราคม ค.ศ. 1384 สมิงมะราหูพยายามแสวงหาเสียงสนับสนุนจากในราชสำนัก แต่ไม่มีผู้ใดให้การสนับสนุน เขาจึงพยายามหนีไปพร้อมกับภรรยา แต่ก็ถูกตามจับตัวได้ ในวันที่ 4 มกราคม ค.ศ. 1384 ราชสำนักภายใต้การนำของสมิงชีพรายได้ถวายพระราชอำนาจแก่พระยาน้อย (ผู้ซึ่งมีพระชนมายุครบ 16 พรรษาเมื่อเพียง 4 วันก่อนหน้านั้น) ในวันถัดมาคือวันที่ 5 มกราคม พระองค์ก็ได้กระทำพระราชพิธีบรมราชาภิเษกและได้รับการถวายพระนามในภาษาบาลีว่า ราชาธิราช รอยด่างพร้อยประการหนึ่งที่เกิดขึ้นในวันนี้คือ ตะละแม่ท้าว ผู้ซึ่งเป็นพระชายาองค์แรกเพิ่งจะมีพระประสูติกาลพ่อลาวแก่นท้าว พระโอรสองค์เดียวของพระองค์ ปฏิเสธที่จะเข้าร่วมพระราชพิธีบรมราชาภิเษกด้วย เพราะทรงไม่พอพระทัยอย่างยิ่งที่พระเจ้าราชาธิราชทรงทอดทิ้งพระองค์ไว้ที่พะโคเพียงลำพัง และยังทรงได้นางเม้ยมะนิก สตรีชาวเมืองตะเกิง มาเป็นชายาอีกผู้หนึ่งด้วย พระเจ้าราชาธิราชทรงพระพิโรธและทรงเดินหน้ากระทำพระราชพิธิต่อ โดยจัดให้มีคนไปรับชายาชาวตะเกิงผู้นั้นมาเข้าพิธี และสถาปนาขึ้นเป็นเอกอัครมเหสีในพระนามว่า พระนางปิยราชเทวี

ต้นรัชกาล

การรวบอำนาจที่หงสาวดี

สิ่งแรกๆ ที่พระเจ้าราชาธิราชทรงกระทำคือการรวบรวมพระราชอำนาจให้เป็นปึกแผ่น ทรงมิรั้งรอที่จะจัดการผู้ใดก็ตามที่สามารถจะท้าทายพระราชอำนาจของพระองค์ได้ พระองค์มีพระบัญชาให้ประหารสมิงมะราหูอย่างฉับพลัน ทรงยอมรับคำถวายสัตย์ว่าจะจงรักภักดีของพ่อขวัญเมืองในทีแรก แต่มิช้าก็ทรงกลับคำพูดแล้วมีพระราชบัญชาในจำขังพระราชอนุชาร่วมพระบิดาเสีย (พ่อขวัญเมืองต้องถูกจำคุกอยู่นาน 5 ปี ก่อนจะถูกประหารชีวิตในที่สุด) พระองค์ทรงยินยอมให้ยีกำกอง พระเชษฐาร่วมพระมารดาเพียงพระองค์เดียวของพระองค์ ยังคงอยู่ในตำแหน่งเจ้าเมืองทะละ-ตูนเต้ สาเหตุอาจเป็นเพราะยีกำกองสนับสนุนการก่อกบฏของพระองค์มาตั้งแต่ต้น และไม่ว่าจะด้วยเหตุใดก็ตาม พระองค์ก็ยังไม่สามารถยึดเมืองทะละในขณะนั้นได้ (พระองค์ยกทัพเข้ายึดเมืองทะละในภายหลังเมื่อ ค.ศ. 1388/89 และทรงให้ประหารชีวิตยีกำกองเสีย) สำหรับพระมหาเทวี ทรงปฏิบัติต่อพระนางรุนแรงน้อยกว่าเจ้านายองค์อื่น พระองค์ยอมให้พระราชมารดาบุญธรรมยังคงสถานะเดิมในเมืองตะเกิงไว้ แต่จำกัดบทบาทให้เป็นไปในเชิงพิธีกรรมเท่านั้นอย่างเข้มงวด

”ข้าพระพุทธเจ้าจักถวายความเคารพเฉพาะกษัตริย์ผู้ทรงไว้ด้วยพระมหาเศวตฉัตรเท่านั้น หาใช่กษัตริย์ผู้ทรงปราศจากเครื่องราชกกุธภัณฑ์ หากแม้นว่าพระองค์ทรงขุ่นเคืองพระทัย... และมีพระราชบัญชาประหารชีวิตข้าพระพุทธเจ้าแล้วไซร้ ข้าพระพุทธเจ้าก็ไม่สูญเสียสิ่งใดไปยิ่งกว่าชีวิตของข้าพระพุทธเจ้าเอง... แต่รากฐานของการบริหารที่ดีจะถูกทำลายไปตลอดกาล ราษฎรจักถือว่าชะตากรรมของข้าพระพุทธเจ้าคือตัวอย่างของการสูญเสียชีวิตและทอดทิ้งภรรยาให้ตกระกำลำบาก เพราะความจงรักภักดีเฉพาะกษัตริย์ผู้ทรงได้รับการบรมราชาภิเษก และไม่ยอมเสนอตัวให้คำแนะนำรับใช้แก่ผู้ที่อ้างตนเป็นกษัตริย์ในภายหลัง ทัศนคติเช่นนี้... เป็นสิ่งที่ขัดต่อการบริหารที่ดีและจะทำลายความสงบในพระทัยของพระองค์เอง ทั้งบรรดาอาณาประชาราษฎร์และสมณชีพราหมณ์ก็จักเดือดร้อนทุกเส้นหญ้า หากว่าทัศนคติเช่นนี้แพร่หลายไปทั่วประเทศ"

อำมาตย์ทินมณิกรอดกราบทูลสนองต่อพระเจ้าราชาธิราช ว่าเหตุใดพระองค์จึงมีควรประหารชีวิตเขา

แม้แต่ราชสำนักเองก็มิอาจล่วงพ้นเพลิงพิโรธของพระองค์ไปได้ ในชั้นแรกพระเจ้าราชาธิราชทรงวางแผนจะลงโทษบรรดาขั้วอำนาจในราชสำนักที่มิได้ให้การสนับสนุนพระองค์ พระองค์เกือบจะมีพระราชบัญชาให้ประหารชีวิตอำมาตย์ทินมณิกรอด ด้วยว่าอำมาตย์ผู้นี้ได้เจรจาอย่างองอาจว่า ความผิดของตนคือการถวายความจงรักภักดีต่อพระเจ้าอยู่หัวผู้เป็นพระราชบิดาของพระเจ้าแผ่นดินพระองค์ปัจจุบันเท่านั้น เมื่อพระองค์ทรงตระหนักได้ว่า พระองค์จำเป็นต้องพึ่งพาอำมาตย์ทินยิ่งกว่าขั้วอำนาจของสมิงชีพราย พระองค์จึงพระราชทานอภัยโทษ และทรงยอมรับคำถวายสัตย์ปฏิญาณของบรรดาข้าราชสำนักทั้งหมด

หัวเมืองกบฎ

ในช่วงที่พระองค์ขึ้นเสวยราชสมบัติ พระเจ้าราชาธิราชทรงมีพระราชอำนาจที่แท้จริงเพียงแนวเขตฉนวนเมืองพะโค–ตะเกิง–สิเรียม–ทะละ เพียงเท่านั้น ไม่มีเจ้าเมืองหัวเมืองขึ้นอื่นใดให้การยอมรับพระองค์ ซึ่งมิเพียงบรรดาผู้สวามิภักดิ์ต่อหงสาวดีแต่เพียงในนามอย่างเจ้าเมืองมย่องเมียะและเจ้าเมืองเมาะตะมะเท่านั้น แม้แต่เจ้าเมืองที่เป็นข้าหลวงเดิมของพระเจ้าแผ่นดินรัชกาลก่อน เช่น สมิงสามแหลก ก็ปฏิเสธการยอมรับยุวกษัตริย์พระองค์นี้เช่นกัน พระเจ้าราชาธิราชจึงทรงถือว่าเจ้าเมืองเหล่านี้แข้งข้อต่อพระองค์ ถึงแม้ว่าพระองค์จะยังมิทรงลงมือจัดการในทันทีก็ตาม โดยรวมแล้ว ดินแดนพม่าตอนล่างซึ่งพูดภาษามอญแตกออกเป็น 4 ขั้วอำนาจใหญ่ ดังนี้

ภูมิภาค	เจ้าผู้ปกครอง	หมายเหตุ
พะโค (หงสาวดี)	พระเจ้าราชาธิราช	เป็นภูมิภาคที่มีประชากรมากที่สุด; ภาคย่างกุ้งและภาคพะโคตอนใต้ในปัจจุบัน
มย่องเมียะ (มองมะละ, เขตดินดอนสามเหลี่ยมปากแม่น้ำอิรวดี)	สมิงเลิกพร้า	มีประชากรกระจายตัวอย่างเบาบางไปทางตะวันตกของพะโค; ภาคอิรวดีในปัจจุบัน สมิงเลิกพร้าก่อกบฏเมื่อปี ค.ศ. 1364 และยอมสวามิภักดิ์ต่อพระยาอู่แต่เพียงในนามเมื่อราว ค.ศ. 1371
โดนวู่น (เมืองวาน, หัวเมืองเมาะตะมะตอนเหนือ)	สมิงสามแหลก	รัฐมอญตอนเหนือและรัฐกะเหรี่ยงตอนกลางในปัจจุบัน; สมิงสามแหลกเป็นข้าหลวงเดิมของพระยาอู่
เมาะตะมะ (หัวเมืองเมาะตะมะตอนใต้)	สมิงพระตะบะ	เมืองหลวงเก่าของอาณาจักร; รัฐมอญตอนใต้และรัฐกะเหรี่ยงตอนใต้ในปัจจุบัน สมิงพระตะบะยึดครองได้ตั้งแต่ปี ค.ศ. 1364 และยอมสวามิภักดิ์ต่อพระยาอู่แต่เพียงในนามเมื่อ ค.ศ. 1371

กระนั้นก็ใช่ว่าพระเจ้าราชาธิราชจะทรงสูญเสียไปทุกสิ่ง ประการแรก พื้นที่ที่พระองค์ทรงมีพระราชอำนาจควบคุมอย่างแท้จริงนั้นเป็นพื้นที่ที่มีประชากรมากที่สุดและสามารถทำเกษตรกรรมได้ผลดีที่สุด ในเชิงทฤษฎีแล้ว พระองค์จึงสามารถบำรุงรี้พลและแสวงหากำลังคนได้มากกว่าบรรดาคู่แข่งของพระองค์ ประการที่สอง สมิงสามแหลก ซึ่งต่อสู้ขับเคี่ยวกับสมิงพระตะบะอย่างขมขื่นมาตลอดช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 1360 ประกาศตนว่าจะไม่เข้าข้างฝ่ายใด แม้แต่สมิงพระตะบะกับสมิงเลิกพร้าซึ่งเป็นพี่น้องกันและได้รวมกำลังกันต่อต้านพระยาอู่ ก็มิได้ร่วมมือกันเสียทีเดียว ด้วยสมิงเลิกพร้าเชื่อว่าบรรดาหัวเมืองบริวารจำเป็นต้องได้รับการสนับสนุนจากภายนอก เพื่อตรึ่งกำลังฝ่ายพะโคที่มีคนมากกว่าเอาไว้—ในทำนองเดียวกับที่สองพี่น้องคู่นี้อาศัยการหนุนหลังจากอาณาจักรล้านนา เพื่อให้สามารถปกครองตนเองเป็นอิสระจากอำนาจของพะโคได้ในช่วงต้นศริสต์ทศวรรษที่ 1370 และในคราวนี้ สมิงเลิกพร้าก็หวังจะพึ่งพาการหนุนหลังจากอำนาจของอาณาจักรอังวะ แต่สมิงพระตะบะเลือกที่จะวางเฉยในเรื่องนี้ เนื่องจากเขตการปกครองของตนอยู่ติดกับบรรดารัฐไทใหญ่ต่าง ๆ ในปีแรกแห่งรัชกาลของพระเจ้าราชาธิราชนั้น จึงไม่ปรากฏว่าคู่แข่งของพระองค์ได้รวมกลุ่มต่อต้านพระองค์อย่างเหนียวแน่นแต่ประการใด

สงครามกับอังวะและการพิชิตหัวเมืองต่าง ๆ

บทความหลัก: สงครามอังวะ–หงสาวดี (ค.ศ. 1385–1391)

สถานะอันน่าอึดอัดนี้ไม่อาจดำรงอยู่ได้นาน ในปี ค.ศ. 1385 สมิงเลิกพร้าได้แสวงหาความช่วยเหลือทางการทหารจากอังวะเพื่อโค่นล้มพระเจ้าราชาธิราช โดยเสนอจะยกเมืองหงสาวดีให้เป็นประเทศราชเป็นการตอบแทน ข้อเสนอดังกล่าวได้ส่งผลสะเทือนต่อราชสำนักอังวะ ด้วยว่าในขณะนั้นอังวะสามารถตังตัวขึ้นเป็นขั้วอำนาจหลักในหุบเขาลุ่มน้ำอิรวดีได้แล้ว พระเจ้าฝรั่งมังศรีชวาจึงทรงตั้งพระทัยจะใช้พื้นที่เหล่านี้เป็นฐานในการฟื้นฟูอาณาจักรพุกามขึ้นมาใหม่อีกครั้ง พระเจ้าฝรั่งมังศรีชวา และมังราชาผู้เป็นมุขมนตรี คาดการณ์ว่าการยึดครองหงสาวดีน่าจะเป็นไปโดยง่าย ฝ่ายอังวะจึงตอบรับข้อเสนอของสมิงเลิกพร้า สิ่งที่ตามมาจึงได้แก่สงครามสี่สิบปีระหว่างอังวะกับหงสาวดี

ปราบปรามหัวเมืองมอญ (ค.ศ. 1387–1390)

กองทัพของพระเจ้าราชาธิราชสามารถจับตัวมะเป็ดน้อย (นั่งคุกเข่ากลางภาพ ถูกมัดมือไพล่หลังไว้) แม่ทัพใหญ่เมืองมองมะละได้ พระเจ้าราชาธิราชทรงคิดจะไว้ชีวิตมะเป็ดน้อยเพราะเห็นว่าเป็นผู้มีฝีมือในการทำสงคราม แต่มะเป็ดน้อยขอให้พระองค์ประหารชีวิตเขาเสีย ก่อนตายเขาได้ถวายดาบประจำตัวให้เป็นพระแสงราชศาตรา พระองค์จึงมอบหมายให้สมิงนครอินทร์ทำการทดสอบดาบเล่มนี้ ณ เบื้องพระพักตร์ (ภาพประกอบนิยายอิงพงศาวดารมอญ เรื่อง ราชาธิราช ฉบับจัดพิมพ์โดยสำนักพิมพ์บริการ พ.ศ. 2489)

ทะละ มย่องเมียะ และพะสิม

เป้าหมายต่อไปคือเขตดินดอนสามเหลี่ยมปากแม่น้ำอิรวดีของสมิงเลิกพร้า แต่อันดับแรกพระเจ้าราชาธิราชจะต้องหาทางจัดการกับเจ้ายีกำกอง เจ้าเมืองทะละ–ตูนเต้ ผู้เป็นพระเชษฐาต่างพระบิดาซึ่งปกครองชายแดนด้านดินดอนสามเหลี่ยมปากแม่น้ำเสียก่อน พระองค์ได้รับข่าวกรองมาว่าเจ้ายีกำกองได้แอบทำสัญญาบางอย่างไว้กับสมิงเลิกพร้า หลังจากการเตรียมการอย่างลับ ๆ ในชั่วระยะเวลาหนึ่ง พระเจ้าราชาธิราชก็ทรงยกกองทัพเข้าปล้นเมืองทะละอย่างฉับพลัน และจับเจ้ายีกำกองประหารชีวิตเสีย เปิดเส้นทางการบุกเขตดินดอนสามเหลี่ยมปากแม่น้ำให้เป็นไปโดยสะดวก

"การศึกนั้นดำเนินได้ด้วยสองวิธี วิธีแรกคือยุติข้อขัดแย้งด้วยการเจรจาทางการทูต วิธีที่สองคือบังคับด้วยกำลังอาวุธ ในกรณีนี้ ข้อขัดแย้งยุติลงด้วยการเจรจาและได้มีการส่งมอบตัวศัตรูตามข้อตกลงแล้ว หากฝ่ายเราผิดคำพูดและโจมตีพวกมันเสีย เราก็จะไม่เหลือทางเลือกในการยุติปัญหาด้วยการเจรจา และเหลือแต่ต้องใช้กำลังบังคับเท่านั้น..."

เสนาบดีสมิงพ่อเพ็ชรทูลสนองต่อพระเจ้าราชาธิราช ว่าด้วยสาเหตุที่ไม่ยกทัพเข้าตีเมืองตันดแว (Thandwe) ในเขตอาระกัน

ปลายปี ค.ศ. 1389 พระเจ้าราชาธิราชได้เคลื่อนทัพรุกเข้าสู่ดินดอนสามเหลี่ยมปากแม่น้ำอิรวดี ขณะนั้นอังวะมีศึกติดพันอยู่ทางทิศเหนือจึงไม่สามารถส่งกองทัพมาช่วยสมิงเลิกพร้าได้ สมิงเลิกพร้าได้จัดทัพตั้งแนวรับไว้ ณ เมืองมย่องเมียะ และเมืองพะสิม ซึ่งได้เสริมความมั่นคงไว้อย่างแน่นหนา กลยุทธนี้ได้ผลอยู่ชั่วระยะเวลาหนึ่ง สามารถยันทัพของพระเจ้าราชาธิราชซึ่งมีกำลังเหนือกว่าไว้ได้หลายเดือน แจ่เช่นเดียวกับที่เมาะตะมะ กองทัพของสมิงเลิกพร้าทำสิ่งที่ผิดพลาดอย่างร้ายแรงจากการเคลื่อนพลออกมานอกเมืองมย่องเมียะ มะเป็ดน้อยผู้เป็นบุตรของสมิงเลิกพร้าและเป็นแม่ทัพที่เก่งสุดถูกจับเป็นเชลย สมิงเลิกพร้าพยายามหนีออกจากเมืองด้วยความแตกตืน แต่ก็ถูกจับตัวไว้ได้เช่นกัน หลังจากเมืองมะย่องเมียะแตกได้สองวัน เมืองพะสิมก็ถูกตีแตกเช่นกัน ในปี ค.ศ. 1390 กองทัพของพระเจ้าราชาธิราชได้เดินหน้าเข้ายึดครองทั้งพื้นที่ดินดอนสามเหลี่ยมปากแม่น้ำ รวมทั้งเมืองกูตุด (Gu-Htut, ปัจจุบันเรียกว่าเมียนออง) ทางตอนเหนือของดินดอนสามเหลี่ยมปากแม่น้ำ ซึ่งเป็นเขตแดนของอังวะ กองทัพของพระองค์ติดตามไล่ล่าสมิงโลกนรินทร์ (Lauk Shein) เจ้าเมืองพะสิมและบุตรของสมิงเลิกพร้า ไปจนถึงเมืองตันดแว (Thandwe) ในเขตอาระกัน และทำการปิดล้อมเมืองตันดแวไว้จนกระทั่งเจ้าเมืองตันดแวยอมส่งตัวสมิงโลกนรินทร์และบริวารมาให้ ศึกนี้คือการถอนรากถอนโคน ผู้ที่หนีรอดไปยังฝั่งอังวะได้มีเพียงพญาควน (Bya Kun) บุตรของสมิงเลิกพร้าอีกคนหนึ่ง และพญาจิน (Bya Kyin) บุตรเขยของสมิงเลิกพร้า ส่วนสมิงโลกนรินทร์นั้น พระเจ้าราชาธิราชมีพระราชบัญชาให้ประหารชีวิต

สมิงพ่อเพ็ชร เสนาบดีหงสาวดีซึ่งเป็นผู้นำทัพหลักในการปราบปรามหัวเมืองดินดอนสามเหลี่ยมปากแม่น้ำ เจ้าเมืองมย่องเมียะ และเจ้าเมืองพะสิม ได้รับการแต่งตั้งจากเจ้าราชาธิราชให้เป็นผู้ปกครองดินแดนที่ยึดมามาได้ในคราวนี้

ทุติยบรมราชาภิเษกและเหตุร้ายอันมิคาดฝัน (ค.ศ. 1390)

เมื่อพระเจ้าราชาธิราชทรงบรรลุผลในการรวบรวมหัวเมืองที่พูดภาษามอญทั้งสามแห่งแล้ว เพื่อเป็นที่ระลึกในโอกาสอันใหญ่หลวงเช่นนี้ พระองค์จึงทรงกระทำพระราชพิธีบรมราชาภิเษกครั้งที่สอง โดยจัดขึ้นอย่างยิ่งใหญ่กว่าเดิม ณ กรุงหงสาวดี พระองค์ได้จัดให้พระนางปิยราชเทวีเข้าร่วมพระราชพิธีนี้ด้วยในฐานะอัครมเหสีอีกครั้ง เรื่องนี้ได้นำไปสู่ความขัดแย้งอย่างขมขื่นยิ่งขึ้นระหว่างพระองค์กับพระนางตะละแม่ท้าวผู้เป็นพระชายาองค์แรก คราวนี้พระเจ้าราชาธิราชทรงริบคืนแหวน 12 วงของตะละแม่ท้าว อันเป็นพระราชมรดกตกทอดจากพระยาอู่ผู้เป็นพระราชบิดา และพระราชทานแหวนนี้แก่พระนางปิยราชเทวีแทน ยังผลให้ตะละแม่ท้าวตัดสินใจปลงพระชนม์พระองค์เองด้วยพระทัยที่ชอกช้ำและแหลกสลาย

"ข้ามิได้ขบถต่อพ่อของข้า ข้ามิได้กระทำความผิดอันใด พ่อแม่ของข้าท่านเคยเล่นหัวกันมาแต่ครั้งทรงพระเยาว์ เมื่อแม่ข้าเติบใหญ่เป็นหญิงงาม พ่อข้าก็เชยชมท่านจนสมใจแล้วทอดทิ้ง แม่ข้านั้นเป็นลูกกษัตริย์ แต่พ่อข้ากลับใช้ท่านเยี่ยงนางทาส และผลักไสให้ท่านต้องตายไม่ดี

... หากข้ามีความผิดจริงด้วยกาย วาจา หรือใจก็ดี ขอให้ข้าจงตกนรกหมกไหม้สืบไปนับพันๆ ชาติ หากข้าปราศจากความผิดแล้วไซร้ ขอให้ข้าได้อุบัติใหม่ในราชวงศ์อังวะ และข้าจักขอนำความวิบัติมาสู่พระราชบิดาให้จงได้"

คำอธิษฐานของพ่อลาวแก่นท้าว ก่อนจะทรงถูกสำเร็จโทษ

มิเพียงแต่เท่านั้น พระเจ้าราชาธิราชยังมีพระราชบัญชาให้สำเร็จโทษพ่อลาวแก่นท้าว พระราชโอรสเพียงหนึ่งเดียวของพระองค์ซึ่งเกิดจากตะละแม่ท้าวอีกด้วย ตามที่มีการบันทึกไว้ในพงศาวดาร ยาซาดะริต อเยดอว์บอง เหตุผลที่ทรงตัดสินพระทัยเช่นนั้น เป็นเพราะทรงระแวงว่าในเมื่อพระองค์เองก็เคยก่อกบฏต่อพระราชบิดามาก่อน เมื่อพ่อลาวแก่นท้าวเจริญพระชนม์ขึ้นก็คงจะทรงดำเนินตามรอยเดียวกันเพื่อแก้แค้นแทนพระราชมารดา ตามตำนานกล่าวว่า ก่อนพ่อลาวแก่นท้าวจะสิ้นพระชนม์ พระองค์ได้ประกาศความบริสุทธิ์ของพระองค์เอง และสาบานว่าจะทรงกลับมาเกิดใหม่เป็นเจ้าชายแห่งอังวะและสู้กับพระราชบิดาอีกครั้ง พระเจ้าราชาธิราชทรงกระวนกระวายในพระทัยเมื่อได้ทรงทราบคำอธิษฐานอันเลวร้ายดังกล่าว (ในโลกอภินิหารของการเมืองพม่า พระองค์ตื่นตระหนกเมื่อได้ทรงทราบว่าพระชายาของมังสุเหนียด เจ้าชายแห่งอังวะ (ต่อมาคือพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง) ได้มีประสูติกาลพระโอรสในอีกราว 1 ปีถัดมา)

การรุกครั้งที่สามของอังวะ (ค.ศ. 1390–1391)

แม้จะทรงผ่านการพระราชพิธีบรมราชาภิเษกอย่างยิ่งใหญ่แล้ว แต่พระเจ้าราชาธิราชก็ยังมิทรงพ้นจากอันตรายเสียทีเดียว ชัยชนะเหนือพื้นที่ดินดอนสามเหลี่ยมปากแม่น้ำของพระองค์มาประจวบเหมาะกับช่วงที่อังวะสามารถหย่าศึกกับรัฐเมืองยางได้พอดี (ผ่านการอภิเษกสมรสระหว่างรัฐ โดยเจ้าหญิงชีนมิเนาะ (ရှင်မိနောက်) หรือนางส้อยขิ่ง (ไทใหญ่: ၼၢင်းသွႆးၶိင်ႇ) พระธิดาของเจ้าฟ้าเสืองำฟ้า (Hso Ngam Hpa พม่าเรียก ตองันพวา Tho Ngan Bwa) แห่งเมืองยาง ทรงเสกสมรสกับมังสุเหนียด พระราชโอราชในพระเจ้าฝรั่งมังศรีฉะวา ทั้งสองพระองค์มีพระโอรสองค์แรกคือมังรายกะยอฉะวา ผู้ซึ่งตำนานกล่าวว่าคือพ่อลาวแก่นท้าวกลับชาติมาเกิด) บัดนี้พระเจ้าฝรั่งมังศรีฉะวาจึงมีเวลามาสนพระทัยกับเหตุการณ์ที่เขตขึ้นในทางใต้ กล่าวคือการที่หงสาวดียึดครองเมืองกูตูดไว้จะต้องมีการตอบสนอง

ปลายปี ค.ศ. 1390 พระเจ้าฝรั่งมังศรีฉะวาทรงส่งกองทัพรุกเข้ามาอีกครั้งโดยแบ่งกำลังเป็นสองสายทางทางบกและมานามแม่น้ำอิรวดี เช่นเดียวกับในการุกรานครั้งที่ 2 พระองค์เองได้ทรงนำทหารบุกมาทางน้ำจำนวน 17,000 คน และพระยุพราชตราพระยาเป็นผู้นำทัพทางบก ยกมาทางเมืองพะสิม จำนวน 12,000 คน ทว่าการรุกครั้งนี้ไม่เหมือนกับคราวก่อน เพราะกองทัพอังวะต้องเผชิญกับการตั้งรับอย่างดุเดือดของฝ่ายใต้ซึ่งมีจำนวนทหารเหนือกว่ามาก ทัพเรือของหงสาววดีสามารถยันการเข้าประจัญบานหลายครั้งของกองทัพเรืออังวะที่มีมากกว่าได้ ณ ใกล้เมืองกูตุด เช่นเดียวกันกับทัพบกของหงสาวดีที่ตรึงกำลังข้าศึกไว้ได้ได้ที่ค่ายเมืองปันจ่อ (Pankyaw) ถึงแม้จะได้รับความสำเร็จทางการทหาร แต่ราชสำนักหงสาวดี โดยการการส่งคืนเมืองกูตุดให้กับฝ่ายอังวะ เพื่อแลกกับการที่ฝ่ายอังวะจะยอมรับพระราชอำนาจที่มีอยู่ของพระเจ้าราชาธิราช ด้วยความอับอายในความล้มเหลวทางทหารของอังวะ พระเจ้าฝรั่งมังศรีฉะวาจึงทรงยอมรับข้อเสนอดังกล่าวไว้เพื่อเป็นการรักษาหน้า ณ ต้นปี ค.ศ. 1391 สองกษัตริย์จึงบรรลุข้อตกลงสัญญาสันติภาพซึ่งยินยอมให้หงสาวดีสามารถกระชับอำนาจส่วนใหญ่ในดินแดนทางใต้ไว้ได้

สันติภาพเกือบจะแตกร้าวในฤดูแล้งปีถัดมา เพราะในปลายปี ค.ศ. 1391 อังวะได้วางกำลังรบไว้ที่เมืองสารวดีอันเป็นเมืองชายแดนที่อยู่ทางใต้สุด หงสาวดีจึงตอบสนองด้วยการส่งกองทหารในขนาดที่พอ ๆ กันมาประจำที่ชายแดนเพื่อแสดงอำนาจ ทำให้สันติภาพอันบอบบางจึงยังดำรงอยู่ได้

สวรรคตและการสืบราชสมบัติ

พระสาทิสลักษณ์ของพระเจ้าราชาธิราชในจินตภาพของชาวมอญ

เพียงสองเดือนหลังจากพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องสวรรคต ราวเดือนธันวาคม ค.ศ. 1421 พระเจ้าราชาธิราชได้เสด็จสวรรคตอย่างกะทันหันระหว่างเสด็จประพาสป่า ขณะที่พระองค์ทรงออกคล้องช้างที่เชิงทิวเขาพะโค ทางเหนือของกรุงหงสาวดี เชือกปะกำคล้องช้างได้พันพระเพลงของพระองค์จนเป็นเหตุให้ทรงบาดเจ็บสาหัส และเสด็จสวรรคตระหว่างเสด็จนิวัติพระนคร ณ หมู่บ้านกามา ตะเมน ไปก์ (Kama Thamein Paik – ใกล้ชุมชนปายาจี (Payagyi) ในปัจจุบัน) พระบรมศพได้รับการถวายพระเพลิง ณ ที่นั้น และได้เชิญพระบรมอัฐิและพระสรีรรางคารกลับมายังหงสาวดี เพื่อบรรจุในกำแพงไม้ระเนียดแห่งหนึ่ง ตามอย่างธรรมเนียมพยูโบราณ สิริพระชนมายุได้ 53 พรรษา ย่างเข้าสู่ปีที่ 54

นอกเหนือจากพระนาม “ราชาธิราช” (ภาษาบาลี แปลว่า "ราชาเหนือราชาทั้งหลาย") แล้ว พระองค์ยังเป็นที่รู้จักในพระนาม “สีหราชา” ("ราชาแห่งสิงห์") และ “สุตโสมราชาธิราช”

เนื่องจากพระเจ้าราชาธิราชมิได้ทรงกำหนดแผนการสืบราชสมบัติไว้เป็นรูปธรรม พระราชโอรสทั้งสามของพระองค์จึงแก่งแย่งกันชิงราชสมบัติ พระยาธรรมราชาพระราชโอรสองค์ใหญ่ได้รับการราชาภิเษกจากราชสำนักหงสาวดีให้ขึ้นเป็นกษัตริย์ แต่พระอนุชาทั้งสองพระองค์คือพระยารามและพระยาเกียรติ์มิได้แสดงการยอมรับเช่นนั้น กองทัพอังวะได้ฉวยโอกาสยกทัพเข้ามารุกรานแทรกแซงความวุ่นวายนี้ถึงสองฤดูแล้งต่อเนื่อง ก่อนจะบรรลุข้อตกลงสันติภาพกับพระยารามได้ในปี ค.ศ. 1423 วิกฤตการณ์สืบราชสมบัติครั้งนี้ยุติลงด้วยการที่พระยารามได้เถลิงราชสมบัติในปี ค.ศ. 1424

ครอบครัว

สายการสืบราชสกุลวงศ์

พระเจ้าราชาธิราชทรงสืบเชื้อสายกษัตริย์แห่งเมาะตะมะทางฝั่งพระราชบิดา โดยทรงเป็นพระราชปนัดดา (เหลน) ในพระเจ้ารามประเดิดและพระเจ้าฟ้ารั่ว ปฐมวงศ์กษัตริย์แห่งเมาะตะมะ ส่วนเชื้อสายพระราชมารดาของพระองค์มาจากตระกูลเสนาบดี ซึ่งสืบเชื้อสายมาจากมหาเสนาบดี Bo Htu-Hpyet ซึ่งรับราชการในราชสำนักแห่งพระเจ้าฟ้ารั่ว

พงศาวลีของพระเจ้าราชาธิราช
8. สมิงมังละ 4. พระเจ้ารามมะไตย 9. นางอุ่นเรือน 2. พระยาอู่ 10. พระเจ้ารามประเดิด 5. นางจันทะมังคะละ 11. ไม่ปรากฏนาม 1. พระยาน้อย 12. Bo Htu-Hpyet 6. สมิงสามบุญ 13. ไม่ปรากฏนาม 3. พระนางสิริมายาเทวี 7. ไม่ปรากฏนาม

พระภาดาและพระภคินี

พระองค์ทรงมีพี่น้องต่างพระราชมารดา 3 พระองค์ และมีพี่น้องต่างพระบิดาอย่างน้อย 3 พระองค์

พระนาม	พระสถานะ	หมายเหตุ
ตะละแม่ศรี	พี่น้องต่างพระราชมารดา	พระมเหสีแห่งเชียงใหม่ (ป. 1365 – ป. 1371) ภรรยาของสมิงมะราหู (ป. 1372 – 1384)
ตะซินซอดะละ (Thazin Saw Dala)	พี่น้องต่างพระราชบิดา
ตะซินซออู (Thazin Saw U)	พี่น้องต่างพระราชบิดา
ยีกำกอง	พี่น้องต่างพระราชบิดา	เจ้าเมืองทะละ (อยู่ในตำแหน่ง 1370/71–1388/89)
ตะละแม่ท้าว	พี่น้องต่างพระราชมารดา	พระมเหสีแห่งหงสาวดี (อยู่ในตำแหน่ง 1384–1390)
พ่อขุนเมือง	พี่น้องต่างพระราชมารดา	รัชทายาทผู้ได้รับการแต่งตั้งแห่งหงสาวดี (ราวคริสต์ทศวรรษ 1370–1384)

ชายา

พระนาม	พระอิสริยยศ	หมายเหตุ
พระนางปิยราชเทวี	เอกอัครมเหสี (อยู่ในตำแหน่ง 1384–1392)	พระชายาองค์ที่ 2; อภิเษกสมรสเมื่อ ค.ศ. 1383
ตะละแม่ท้าว	พระมเหสี (อยู่ในตำแหน่ง 1384–1390)	พี่น้องต่างพระราชมารดาและพระชายาองค์แรก; อภิเษกสมรสเมื่อ ค.ศ. 1383
เม้ยสะดุ้งมอด (Mi Kha-Dun-Mut)	พระชายา (r. 1384−?)	บุตรีของสมิงชีพราย
เม้ยซุนเครือ (Mi Hpyun-Gyo)	พระชายา (r. 1384−?)	บุตรีของสมิงชีพราย
พระนางราชเทวีเม้ยโอนนอง	พระราชเทวี (อยู่ในตำแหน่ง 1392–1421)
พระนางโลกเทวี มเว เอาก์	พระชายา (อยู่ในตำแหน่ง 1392–1421)
พระนางสิริมายาเทวี มิ อูซี	พระชายา (r. 1392–1421)
ตะละสุทธมายา มเว ติน	พระชายา (1384–1421)	พระราชมารดาของพระยารามที่ 1 และตะละนางพระยาท้าว (เชงสอบู); อภิเษกสมรสเมื่อ ค.ศ. 1383
พระนางสุปภาเทวี	พระชายา (1403–1421)	พระกนิษฐภคินีในพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง เสกสมรสกับพระเจ้าราชาธิราชในปี ค.ศ. 1403 ในฐานะส่วนหนึ่งของข้อตกลงสันติภาพระหว่างอังวะกับหงสาวดี
ซอ-ปยีจันทา	พระชายา (1408–1421)	พระราชธิดาในพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง ตกเป็นเชลยของพระเจ้าราชาธิราชและได้รับสถาปนาเป็นพระชายาเมื่อปี ค.ศ. 1408
ชีนมิเนาะ	พระชายา (1408–1421)	พระมเหสีในพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง ตกเป็นเชลยของพระเจ้าราชาธิราชและได้รับสถาปนาเป็นพระชายาเมื่อปี ค.ศ. 1408

พระทายาท

ต่อไปนี้เป็นพระนามพระราชโอรสและพระราชธิดาของพระเจ้าราชาธิราชตามที่ปรากฏในเนื้อหาช่วงต่าง ๆ ของพงศาวดารเรื่อง ราชาธิราช ทั้งนี้ ในเอกสารดังกล่าวมิได้ระบุพระนามของผู้เป็นพระมารดาของพระราชโอรสและพระราชธิดาส่วนมากของพระองค์

พระนาม	นามพระมารดา	หมายเหตุ
พ่อลาวแก่นท้าว	ตะละแม่ท้าว	พระราชโอรสองค์แรก; ถูกประหารชีวิตตามพระราชบัญชาของพระเจ้าราชาธิราช
ตะละมี้จ่อ	?	ชายาของเจ้ามหาราช พระราชบุตรเขยชาวล้านนา (m. by 1401–1402) พระชายาของพระเจ้าฝรั่งมังฆ้อง (1402–1421?)
ตะละมีซอ	?	เจ้าเมืองเมาะตะมะ? (1442/43–?) ภรรยาของสมิงพระราม
พระยาธรรมราชา	?	พระเจ้ากรุงหงสาวดี (1421–1424)
พระยารามที่ 1	ตะละสุทธมายา มเว ติน	พระเจ้ากรุงหงสาวดี (1424–1446)
ตะละนางพระยาท้าว (เชงสอบู)	ตะละสุทธมายา มเว ติน	พระแม่เจ้าอยู่หัวกรุงหงสาวดี (1454–1471)
พระยาเกียรติ์	?	เจ้าเมืองเมาะตะมะ (1422–1442/43)
พญาจักร์	?	เจ้าเมืองตะเกิง (1415–1418)

ประวัติศาสตร์นิพนธ์

พงศาวดารแรกสุดที่กล่าวถึงพระองค์คือ ราชาธิราช โดยเป็นพงศาวดารที่มีรายละเอียดมากที่สุด มีข้อมูลเกี่ยวกับพระองค์และราชวงศ์เมาะตะมะ-หงสาวดีช่วงแรกที่น่าเชื่อถือ ส่วน พงศาวดารปากลัด ก็กล่าวถึงพระองค์ด้วย แต่ยังคงต้องพิสูจน์แหล่งที่มาและความน่าเชื่อถือของพงศาวดารในช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 20 อย่างไรก็ตาม พงศาวดารขนาดเล็กอย่าง พงศาวดารหงสาวดี และ พงศาวดารมอญ มีข้อมูลเกี่ยวกับพระองค์เพียงเล็กน้อย โดยพงศาวดารหงสาวดีที่เขียนโดยพระสงฆ์มีเนื้อหาส่วนใหญ่เกี่ยวข้องกับการอุปถัมภ์ทางศาสนาที่เจดีย์ชเวดากอง ให้ข้อมูลเพียงวรรคเดียวว่า ความสำเร็จตลอดทั้งชีวิตของพระเจ้าราชาธิราชคือการเมืองเป็นหลัก

เหตุการณ์	ราชาธิราช (ป. คริสต์ทศวรรษ 1560)	ปากลัด (1912)	พงศาวดารหงสาวดี (1766)	มหาราชวงศ์ (1724)	มหาราชวงศ์ ฉบับใหม่ (1798)	มหาราชวงศ์ ฉบับหอแก้ว (1832)
วันพระราชสมภพ	28 มกราคม ค.ศ. 1368	ค.ศ. 1367/68	ป. ค.ศ. 1367/68	ไม่ได้ระบุ
ครองราชย์	4 มกราคม ค.ศ. 1384	2 มกราคม ค.ศ. 1384	ค.ศ. 1383/84	ค.ศ. 1383/84	ค.ศ. 1383/84	ค.ศ. 1383/84
เริ่มสงครามสี่สิบปี	ค.ศ. 1384/85	ค.ศ. 1387/88 [sic]	ไม่ได้ระบุ	ค.ศ. 1386/87	ค.ศ. 1385/86	ค.ศ. 1386/87
ระยะเวลาครองราชย์	~38 ปี	38 [sic]	38 ปี	40 ปี	~38 ปี	40 ปี
ปีที่สวรรคต	ค.ศ. 1421/22	ค.ศ. 1420/21 [sic]	ค.ศ. 1421/22	ค.ศ. 1423/24	ค.ศ. 1421/22	ค.ศ. 1423/24 หรือ 1422/23 [sic]
พระชนมายุตอนสวรรคต	53 พรรษา (ปีที่ 54)	53 พรรษา (ปีที่ 54)	53 พรรษา (ปีที่ 54)	ไม่ได้ระบุ

ในวัฒนธรรมสมัยนิยม

มีนักแสดงผู้รับบท พระเจ้าราชาธิราช ได้แก่

• หลวงภรตกรรมโกศล (มงคล สุมนนัฏ) จากภาพยนตร์เรื่อง พญาน้อยชมตลาด (2478)

พงศาวลี

พงศาวลีของพระเจ้าราชาธิราช
8. สมิงมังละ                       4. พระเจ้ารามมะไตย                             9. นางอุ่นเรือน                       2. พระยาอู่                                   10. พระเจ้ารามประเดิด                       5. นางจันทะมังคะละ                             1. พระเจ้าราชาธิราช                                         3. พระนางสิริมายาเทวี

บรรณานุกรม

• Athwa, Sayadaw (1906) [1766]. "Slapat des Ragawan der Königsgeschichte". Die äthiopischen Handschriften der K.K. Hofbibliothek zu Wien (ภาษาเยอรมัน). 151. แปลโดย P.W. Schmidt. Vienna: Alfred Hölder.
• Aung-Thwin, Michael A. (2017). Myanmar in the Fifteenth Century. Honolulu: University of Hawai'i Press. ISBN 978-0-8248-6783-6.
• Fernquest, Jon (ใบไม้ผลิ 2006). "Rajadhirat's Mask of Command: Military Leadership in Burma (c. 1384–1421)" (PDF). SBBR. 4 (1). ข้อมูลเก่าจากต้นฉบับ (PDF) เมื่อ 2009-02-19.{{cite journal}}: CS1 maint: date auto-translated (ลิงก์)
• Fernquest, Jon (ใบไม้ร่วง 2006). "Crucible of War: Burma and the Ming in the Tai Frontier Zone (1382–1454)" (PDF). SOAS Bulletin of Burma Research. 4 (2). ข้อมูลเก่าจากต้นฉบับ (PDF) เมื่อ 2019-04-15. สืบค้นเมื่อ 2022-01-21.{{cite journal}}: CS1 maint: date auto-translated (ลิงก์)
• Harvey, G. E. (1925). History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824. London: Frank Cass & Co. Ltd.
• Htin Aung, Maung (1967). A History of Burma. New York and London: Cambridge University Press.
• Kala, U (2006) [1724]. Maha Yazawin (ภาษาพม่า). เล่มที่ 1–3 (พิมพ์ครั้งที่ 4th printing). Yangon: Ya-Pyei Publishing.
• Lieberman, Victor B. (2003). Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830, volume 1, Integration on the Mainland. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-80496-7.
• Maha Sithu (2012) [1798]. Kyaw Win; Thein Hlaing (บ.ก.). Yazawin Thit (ภาษาพม่า). เล่มที่ 1–3 (พิมพ์ครั้งที่ 2nd). Yangon: Ya-Pyei Publishing.
• Pan Hla, Nai (2005) [1968]. Razadarit Ayedawbon (ภาษาพม่า) (พิมพ์ครั้งที่ 8th printing). Yangon: Armanthit Sarpay.
• Phayre, Major Gen. Sir Arthur P. (1873). "The History of Pegu". Journal of the Asiatic Society of Bengal. 42. Oxford University.
• Phayre, Lt. Gen. Sir Arthur P. (1883). History of Burma (พิมพ์ครั้งที่ 1967). London: Susil Gupta.
• Royal Historical Commission of Burma (2003) [1832]. Hmannan Yazawin (ภาษาพม่า). เล่มที่ 1–3. Yangon: Ministry of Information, Myanmar.
• Sandamala Linkara, Ashin (1997–1999) [1931]. Rakhine Razawin Thit (ภาษาพม่า). เล่มที่ 1–2. Yangon: Tetlan Sarpay.
• Sein Lwin Lay, Kahtika U (2006) [1968]. Min Taya Shwe Hti and Bayinnaung: Ketumadi Taungoo Yazawin (ภาษาพม่า) (พิมพ์ครั้งที่ 2nd printing). Yangon: Yan Aung Sarpay.
• Shorto, H.L. (1963). "The 32 "Myos" in the Medieval Mon Kingdom". Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London. 26 (3). Cambridge University Press: 572–591. doi:10.1017/s0041977x00070336. JSTOR 611567.
• Shwe Naw (1922) [1785]. Mon Yazawin (ภาษาพม่า). แปลโดย Shwe Naw. Yangon: Burma Publishing Workers Association Press.
• Stadtner, Donald M. (2015). "Rajadhiraj's Rangoon Relics and a Mon Funerary Stupa". Journal of the Siam Society. 103: 63–88.
• Than Tun (ธันวาคม 1959). "History of Burma: A.D. 1300–1400". Journal of Burma Research Society. XLII (II).{{cite journal}}: CS1 maint: date auto-translated (ลิงก์)