ทางรถไฟสายปากน้ำ

จากวิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี
ไบยังการนำทาง ไปยังการค้นหา
ทางรถไฟสายปากน้ำ
Hualamphong Station - Paknam Railways.jpg
สถานีต้นทาง สถานีรถไฟหัวลำโพง
ข้อมูลทั่วไป
รูปแบบ รถไฟระหว่างเมือง
ระบบ รถไฟทางไกล
ของการรถไฟแห่งประเทศไทย
สถานะ ยกเลิก
ที่ตั้ง กรุงเทพมหานคร
จังหวัดสมุทรปราการ
ปลายทาง หัวลำโพง
ปากน้ำ
จำนวนสถานี 12
การดำเนินงาน
เปิดเมื่อ 11 เมษายน พ.ศ. 2436
ปิดเมื่อ 1 มกราคม พ.ศ. 2503
เจ้าของ บริษัทรถไฟปากน้ำทุนจำกัด (2429–2479)[1]
การรถไฟแห่งประเทศไทย (2479–2503)
ข้อมูลทางเทคนิค
ระยะทาง 21.3 กม. (13.24 ไมล์)
ทางรถไฟสายหัวลำโพง–ปากน้ำ
Unknown BSicon "exKBHFa"
0.0 หัวลำโพง
Unknown BSicon "exBHF"
สะพานสว่าง
Unknown BSicon "exBHF"
สะพานเหลือง
Unknown BSicon "exBHF"
สามย่าน
Unknown BSicon "exBHF"
สถานเสาวภา
Unknown BSicon "exBHF"
2.3 ศาลาแดง
Unknown BSicon "exBHF"
วิทยุ
Unknown BSicon "STR+l" Unknown BSicon "xKRZ" Transverse track
จุดตัดทางรถไฟสายมักกะสัน–แม่น้ำ
Straight track Unknown BSicon "exBHF"
ตลาดคลองเตย
Straight track Unknown BSicon "exBHF"
5.2 คลองเตย
Straight track Unknown BSicon "exBHF"
7.1 บ้านกล้วย
Straight track Unknown BSicon "exBHF"
กล้วยน้ำไท
Bridge over water Unknown BSicon "exWBRÜCKE"
คลองพระโขนง
Straight track Unknown BSicon "exBHF"
8.9 พระโขนง
Straight track Unknown BSicon "exBHF"
คลองสวนอ้อย
One way leftward Unknown BSicon "xKRZ" Unknown BSicon "STR+r"
Unknown BSicon "exBHF" Straight track
พระโขนงวิทยาลัย
Unknown BSicon "exWBRÜCKE" Bridge over water
คลองเจ๊ก
Unknown BSicon "exBHF" Straight track
10.5 บางจาก (คลองบางจาก)
Unknown BSicon "exSTR" Non-passenger end station
โรงกลั่นน้ำมันบางจาก
Unknown BSicon "exBHF"
12.0 บางนา
Unknown BSicon "exWBRÜCKE"
คลองบางนา
Unknown BSicon "exBHF"
14.8 สำโรง
Unknown BSicon "exWBRÜCKE"
คลองสำโรง
Unknown BSicon "exBHF"
17.3 ศีรษะจระเข้ (หัวจระเข้)
Unknown BSicon "exBHF"
18.8 บางนางเกร็ง
Unknown BSicon "exBHF"
โรงเรียนชุมพลทหารเรือ
Unknown BSicon "exBHF"
20.0 มหาวงศ์
Unknown BSicon "exWBRÜCKE"
สาขาของคลองสำโรง
Unknown BSicon "exBHF"
ศาลากลาง
Unknown BSicon "exKBHFe"
21.3 ปากน้ำ

ทางรถไฟสายปากน้ำ เป็นทางรถไฟเอกชนที่เดินรถระหว่างสถานีรถไฟหัวลำโพง กรุงเทพมหานคร กับสถานีรถไฟปากน้ำ จังหวัดสมุทรปราการ[2] เป็นระยะทาง 21.3 กิโลเมตร ตั้งแต่ พ.ศ. 2436 ถึง พ.ศ. 2503 เป็นทางรถไฟสายแรกของประเทศไทย[3] ที่ก่อตั้งขึ้นก่อนการเดินรถของรถไฟหลวงสายกรุงเทพ-อยุธยาถึงสามปี[4]

แต่เดิมทางรถไฟสายดังกล่าวเป็นสัมปทานของบริษัทรถไฟปากน้ำทุนจำกัด[1] โดยมีพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชดำเนินไปทรงทำพิธีเริ่มการก่อสร้าง และได้เสด็จไปในพิธีเปิดด้วย แต่ทางรถไฟสายปากน้ำเดิมมีทั้งหมด 10 สถานี ต่อมาจึงเพิ่มเติมเป็น 12 สถานี

หลังสิ้นสุดสัมปทานในเวลา 50 ปี เส้นทางรถไฟดังกล่าวตกอยู่ในการบริหารกิจการของกรมรถไฟต่อ ครั้นในรัฐบาลจอมพล สฤษดิ์ ธนะรัชต์ ได้ยกเลิกเส้นทางรถไฟสายปากน้ำเมื่อวันที่ 1 มกราคม พ.ศ. 2503 และได้ขยายเป็นถนนพระราม 4 และถนนทางรถไฟสายเก่า

ประวัติ[แก้]

ทางรถไฟสายปากน้ำดำเนินการโดย กอมปานีรถไฟ หรือ บริษัทรถไฟปากน้ำทุนจำกัด[1] บริหารงานโดยพระยาชลยุทธโยธินทร์ (อองเดร ดู เปลซี เดอ ริเชอลิเออ) ชาวเดนมาร์ก[3] และพระนิเทศชลธี (แอลเฟรด ยอนลอบเตอด เยฟอานีเอช) ได้รับสัมปทานตั้งแต่วันที่ 13 กันยายน พ.ศ. 2429 เป็นเวลา 50 ปี สิ้นสุด พ.ศ. 2479 เริ่มดำเนินการก่อสร้างตั้งแต่ พ.ศ. 2434 [5] มีวิศวกรเดินรถชื่อ ที.เอ. ก็อตเช่ (Captain T.A. Gottsche) ชาวเดนมาร์ก ต่อมาได้รับราชทินนามเป็น ขุนบริพัตรโภคกิจ ต้นสกุล คเชศะนันทน์ ครั้งนั้นพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้เสด็จพระราชดำเนินไปทรงทำพิธีเริ่มการก่อสร้างเมื่อวันที่ 16 กรกฎาคม พ.ศ. 2434[4]

เมื่อทางรถไฟสายปากน้ำแล้วเสร็จเปิดเดินขบวนรถครั้งแรกเมื่อวันที่ 11 เมษายน พ.ศ. 2436[3] (ร.ศ. 112) พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชดำเนินทรงประกอบพิธีเปิดบริการ และเสด็จขึ้นประทับโดยสารขบวนรถไฟพระที่นั่ง พร้อมด้วยพระบรมวงศานุวงศ์[6] ในพิธีเปิดการเดินรถครั้งนั้นพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมีพระราชดำรัส ปรากฏความตอนหนึ่งว่า[7]

"...เรามีความยินดี ที่ได้รับน่าที่อันเปนที่พึงใจ คือจะได้เปนผู้เปิดรถไฟสายนี้ ซึ่งเปนที่ชอบใจแลปรารถนามาช้านานแล้วนั้นได้สำเร็จสมประสงค์ลงในครั้งนี้ เพราะเหตุว่า เปนรถไฟสายแรกที่จะได้เปิดในบ้านเมืองเรา แล้วยังจะมีสายอื่นต่อ ๆ ไปอีกเปนอันมากในเร็ว ๆ นี้ เราหวังใจว่าคงจะเปนการเจริญแก่ราชการ แลการค้าขายในบ้านเมืองเรายิ่งนัก..."

25 ธันวาคม พ.ศ. 2453 ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวได้พระราชทานอำนาจพิเศษแก่บริษัทรถไฟสายปากน้ำทุนจำกัด[8][9]

หลังสิ้นสุดสัมปทาน การรถไฟแห่งประเทศไทยได้ซื้อเส้นทางรถไฟสายดังกล่าวมาดำเนินกิจการระยะหนึ่ง[10] และท้ายที่สุดได้มีการยกเลิกทางรถไฟสายนี้ เมื่อวันที่ 1 มกราคม พ.ศ. 2503 ในรัฐบาลจอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ มีคำสั่งให้รื้อทางรถไฟและถมคลองสร้างเป็นถนนพระราม 4 และถนนทางรถไฟสายเก่า[4]

การเดินรถ[แก้]

รถรางไฟฟ้าที่สถานีรถไฟปากน้ำ

สถานีต้นทางรถไฟ คือ สถานีหัวลำโพง ตั้งอยู่ริมคลองหัวลำโพง [11] ปัจจุบันคือบริเวณถนนพระราม 4 ตรงข้ามกับสถานีรถไฟกรุงเทพในปัจจุบัน สถานีปลายทางคือ สถานีปากน้ำ ปัจจุบันเป็นถนนหน้าทางเข้าท่าเรือข้ามฟากไปฝั่งพระสมุทรเจดีย์[11] ระหว่าง พ.ศ. 2436 ถึง พ.ศ. 2459 มีสถานีรายทางทั้งสิ้น 10 สถานี และเพิ่มเป็น 12 สถานีจนสิ้นสุดการเดินรถ

ค่าโดยสารไปกลับราคา 1 บาท ส่วนรายสถานีคิดค่าโดยสารระยะสถานี สถานีละ 1 เฟื้อง มีขนาดราง 1.00 เมตร ขบวนรถโดยสารหนึ่งขบวนจะประกอบไปด้วยตู้โดยสารสี่ตู้ และโบกี้ห้ามล้ออีกหนึ่งโบกี้ มีระดับชั้นที่นั่งสองระดับคือชั้นสองและชั้นสามเท่านั้น ทั้งนี้ตลอดหนึ่งชั่วโมงของการเดินทางจะต้องผ่านสะพานข้ามคูคลองจำนวนมากซึ่งสะพานส่วนใหญ่ทำจากไม้ มีเพียงบางส่วนที่เป็นไม้กับเหล็ก[10]

การเดินรถในระยะแรก ใช้หัวรถจักรไอน้ำ ผลิตโดยบริษัท Krauss & Co of Munich[10] จากเมืองมิวนิก ประเทศเยอรมนี[11] จนกระทั่ง พ.ศ. 2468 จึงได้เปลี่ยนเป็นรถรางไฟฟ้าเช่นเดียวกับรถรางในกรุงเทพฯ[4] อย่างไรก็ตามกิจการทางรถไฟสายปากน้ำต้องประสบกับการขาดทุนด้านทางราชการจึงให้เงินกู้ยืม ถือเป็นครั้งแรกที่ให้บริษัทต่างชาติกู้ยืมเงิน ทั้งนี้ก็เพื่อรักษาทางรถไฟสายแรกของไทยให้ดำเนินกิจการต่อไปได้[4]

ในปี พ.ศ. 2492-3 ทางรถไฟสายปากน้ำได้มีการใช้รถรางไฟฟ้าจากบริษัทนิปปอนชาเรียวของญี่ปุ่นแทนการใช้รถจักรไอน้ำด้วยมีประสิทธิภาพกว่าประกอบกับกำลังได้รับความนิยม[10] โดยได้เปิดการเดินรถพร้อมกับรถไฟฟ้าของโตเกียว[12] ลุมาจนถึงช่วงสงครามโลกครั้งที่สอง รถรางสายปากน้ำได้รับความเสียหายเนื่องจากสายเคเบิลไฟฟ้าถูกตัดขาดที่บริเวณบางจาก แต่ก็ยังคงเปิดดำเนินการอยู่ตามปกติ โดยพนักงานรถรางจะต้องปีนขึ้นไปบนหลังคารถแล้วบังคับแหนบรับไฟให้สามารถรับกระแสไฟฟ้าได้โดยตลอด ในขณะที่รถผ่านบริเวณจุดที่เกิดความเสียหายเพื่อให้รถรางสามารถวิ่งต่อได้จนถึงปลายทาง[10]

เหตุการณ์สำคัญ[แก้]

อนุสาวรีย์รถไฟสายปากน้ำ หน้าตลาดปากน้ำในปัจจุบัน

ช่วงเหตุการณ์ ร.ศ. 112 เมื่อคราที่ฝรั่งเศสส่งเรือรบสองลำฝ่าการป้องกันของป้อมพระจุลจอมเกล้าเข้ามาเมื่อวันที่ 13 กรกฎาคม พ.ศ. 2436 รถไฟขบวนสุดท้ายในคืนนั้นถูกลูกหลงจากการโจมตีไม่ทราบฝ่ายเป็นเหตุให้มีผู้โดยสารเสียชีวิตหนึ่งราย บาดเจ็บหนึ่งราย และมีหญิงชราหัวใจวายตายไปอีกหนึ่งคน[4] พระยาชลยุทธโยธินทร์ (อองเดร ดู เปลซี เดอ ริเชอลิเออ) ซึ่งเป็นผู้อำนวยการป้องกันปากแม่น้ำจึงขึ้นรถไฟสายนี้ตามเรือรบฝรั่งเศสเข้ามา หวังจะเอาเรือพระที่นั่งมหาจักรีพุ่งชน แต่ทางการไทยเกรงว่าจะเกิดปัญหากับฝรั่งเศสอีกจึงใช้วิธีเจรจาแทน[4]

รายชื่อสถานี[แก้]

ทางรถไฟสายปากน้ำ มีความยาวตลอดทั้งสาย 21.3 กิโลเมตร แต่เดิมมีสถานีทั้งหมด 10 สถานี และต่อมาได้มีการเพิ่มเติมขึ้นเป็น 12 สถานี โดยรายชื่อจะสะกดด้วยอักขรวิธีเก่าปรากฏดังต่อไปนี้[13]

แผนที่ ชื่อสถานี / ที่หยุดรถ ชื่อภาษาอังกฤษ ระยะทาง หมายเหตุ
Paknam Railway.jpg
หัวลำโพง Hua Lamphong 0.0
ศาลาแดง Sala Deng 2.3
คลองเตย Klong Toi 5.2
บ้านกล้วย Ban Kluei 7.1 ที่หยุดรถ
พระโขนง Prakonong 8.9
บางจาก Bangdjak 10.5
บางนา Bang Na 12.0
สำโรง Samrong 14.8
จอรเข้ (จระเข้) Chorakhe 17.3
บางนางเกรง (บางนางเกร็ง) Bang Nang Greng 18.8 ที่หยุดรถ
มหาวง (มหาวงศ์) Mahawong 20.0 ที่หยุดรถ
ปากน้ำ Paknam 21.3

อ้างอิง[แก้]

  1. 1.0 1.1 1.2 "หนังสือกำหนดอำนาจ ของบริษัทรถไฟปากน้ำทุนจำกัด". ราชกิจจานุเบกษา (ใน ไทย) 27 (ก): 75. 25 ธันวาคม 2453. 
  2. "ข่าวพระราชดำเนินกลับจากเกาะสีชังแลการเปิดรถไฟปากน้ำ". ราชกิจจานุเบกษา (ใน ไทย) 10 (3): 17. 16 เมษายน 2436. 
  3. 3.0 3.1 3.2 สุจิตต์ วงษ์เทศ. กรุงเทพฯ มาจากไหน. กรุงเทพฯ : มติชน, 2548, หน้า 186
  4. 4.0 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 4.6 โรม บุนนาค. ชุดบันทึกแผ่นดิน ตอน เรื่องเก่าเล่าสนุก ๒. กรุงเทพฯ:สยามบันทึก. 2552, หน้า 103-105
  5. รถไฟสายปากน้ำ
  6. ตามรอย หัวจักรรถไฟสายปากน้ำ ทางรถไฟสายแรกของประเทศไทย
  7. "พระบรมราชโองการ พระราชดำรัสตอบในการเปิดรถไฟปากน้ำ". ราชกิจจานุเบกษา (ใน ไทย) 10 (3): 19. 16 เมษายน 2436. 
  8. "พระบรมราชโองการ ประกาศ พระราชทานอำนาจพิเศษแก่บริษัทรถไฟสายปากน้ำทุนจำกัด". ราชกิจจานุเบกษา (ใน ไทย) 27 (ก): 58. 25 ธันวาคม 2453. 
  9. "แจ้งความกระทรวงเกษตราธิการ เรื่อง บริษัทรถไฟสายปากน้ำทุนจำกัด ได้จดทะเบียนไว้ที่กระทรวงเกษตราธิการ ตามความในข้อ 5 แห่งประกาศพระราชทานอำนาจพิเศษแล้ว". ราชกิจจานุเบกษา (ใน ไทย) 27 (0 ง): 2766. 25 ธันวาคม 2453. 
  10. 10.0 10.1 10.2 10.3 10.4 "รถไฟสายปากน้ำ". โครงการมหาวิทยาลัยไซเบอร์ไทย. สืบค้นเมื่อ 28 เมษายน 2557. 
  11. 11.0 11.1 11.2 ตามรอย หัวจักรรถสายปากน้ำ
  12. "แท่นอนุสรณ์ และรถรางสายปากน้ำ". ปราการนิวส์ออนไลน์. 22 มีนาคม 2557. สืบค้นเมื่อ 1 พฤษภาคม 2557. 
  13. รายชื่อสถานีรถไฟสายปากน้ำ จากหอจดหมายเหตุแห่งชาติ