ข้ามไปเนื้อหา

อักษรทิเบต

จากวิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี
อักษรทิเบต
བོད་ཡིག་
มนตร์ "โอม มณี ปัทเม หูม"
ชนิด
ช่วงยุค
ป. ค.ศ. 620–ปัจจุบัน
ทิศทางซ้ายไปขวา Edit this on Wikidata
ภาษาพูด
อักษรที่เกี่ยวข้อง
ระบบแม่
ระบบลูก
ระบบพี่น้อง
มณีปุระ,[3][4] ศารทา, สิทธัม, กลิงคะ, ไภกษุกี
ISO 15924
ISO 15924Tibt (330), ​Tibetan
ยูนิโคด
ยูนิโคดแฝง
Tibetan
ช่วงยูนิโคด
U+0F00–U+0FFF Final Accepted Script Proposal of the First Usable Edition (3.0)
 บทความนี้ประกอบด้วยสัญกรณ์การออกเสียงในสัทอักษรสากล (IPA) สำหรับคำแนะนำเบื้องต้นเกี่ยวกับสัญลักษณ์ IPA โปรดดู วิธีใช้:สัทอักษรสากล สำหรับความแตกต่างระหว่าง [ ], / / และ ⟨ ⟩ ดูที่ สัทอักษรสากล § วงเล็บเหลี่ยมและทับ

อักษรทิเบตเป็นอักษรสระประกอบที่อยู่ในตระกูลอักษรพราหมี และใช้เขียนกลุ่มภาษาทิเบต ต้นกำเนิดที่แน่นอนยังคงเป็นหัวข้อการค้นคว้า แต่โดยทั่วไปถือว่าได้รับการพัฒนาโดยเทินมี สัมโภฏะให้แก่พระเจ้าซงแจ็นกัมโป

อักษรทิเบตยังใช้ในภาษาที่ไม่ได้อยู่ในกลุ่มภาษาทิเบตที่มีการติดต่อทางวัฒนธรรมกับทิเบตอย่างใกล้ชิด เช่น Thakali[5] และเนปาล[6]

ประวัติ

[แก้]

มีข้อมูลเกี่ยวกับต้นกำเนิดของอักษรทิเบตที่แน่ชัดน้อยมาก[7] ตามประวัติศาสตร์นิพนธ์ทิเบต อักษรนี้พัฒนาในรัชสมัยพระเจ้าซงแจ็นกัมโปโดยเสนาบดี เทินมี สัมโภฏะ ผู้ถูกส่งไปอินเดียกับนักวิชาการคนอื่น ๆ เพื่อศึกษาศาสนาพุทธร่วมกับภาษาสันสกฤตและภาษาพราหมีอื่น ๆ[8][9] พวกเขาพัฒนาอักษรทิเบตจากอักษรคุปตะ[10]

เหตุการณ์นี้เกิดขึ้น ป. ค.ศ. 620 ในช่วงต้นรัชสมัยซงแจ็นกัมโป ตำราพระสูตร 21 ตำราที่พระมหากษัตริย์ถือครองไว้นำไปแปลในภายหลัง ในช่วงครึ่งแรกของคริสต์ศตวรรษที่ 7 อักษรทิเบตใช้ในการรวบรวมตำราทางพุทธศาสนาอันศักดิ์สิทธิ์[11][12] สำหรับกฎหมายแพ่งที่เป็นลายลักษณ์อักษร และรัฐธรรมนูญทิเบต

ข้อมูลสมัยแรกเกี่ยวกับทิเบต เช่น พงศาวดารทิเบตเก่า ไม่ได้กล่าวถึงเทินมี สัมโภฏะ[13] อักษรที่มีมาก่อนพระเจ้าซงแจ็นกัมโปอาจมีอยู่ แต่ไม่ปรากฏว่ามีการใช้งานอย่างแพร่หลาย[13] นักวิจัยตั้งสมมติฐานว่ากษัตริย์ทิเบตพยายามพัฒนาระบบการเขียนเมื่อดินแดนของตนขยายตัว อักษรที่คล้ายกับอักษรปัจจุบันน่าจะพัฒนาขึ้นในช่วงครึ่งหลังของคริสต์ศตวรรษที่ 11[13][14] งานวิจัยและงานเขียนใหม่ ๆ ยังชี้ให้เห็นด้วยว่าก่อนที่จะมีการนำอักษรนี้มาใช้โดยซงแจ็นกัมโปและเทินมี สัมโภฏะ เคยมีอักษรทิเบตอย่างน้อยหนึ่งฉบับ เอกสารตัวเขียนตุนหฺวางที่ไม่สมบูรณ์เป็นหลักฐานสำคัญที่สนับสนุนสมมติฐานนี้[15] ขณะที่ต้นฉบับพงศาวดารทิเบตเก่าที่ค้นพบและบันทึกไว้มีจำนวนน้อย มีอายุย้อนไปถึง ค.ศ. 650 ดังนั้นจึงมีอายุย้อนหลังไปถึง ค.ศ. 620 ซึ่งเป็นช่วงที่อักษรทิเบตดั้งเดิมพัฒนาขึ้น

ลักษณะ

[แก้]

พยัญชนะมีพื้นเสียงเป็นอะ แยกแต่ละพยางค์ด้วยขีด กลุ่มพยัญชนะมีรูปพิเศษเกิดจากการเชื่อมต่อ

พยัญชนะ

[แก้]

พยัญชนะทิเบตมี 30 ตัว ได้แก่

อักษรทิเบตWylieZYPYIPAถอดเสียง[ต้องการอ้างอิง]
ཀkaga/ka/ก
ཁkhaka/kʰa/ข
གgaka/ɡa/ค
ངnganga/ŋa/ง
ཅcaja/tʃa/จ
ཆchaqa/tʃʰa/ฉ
ཇjaqa/dʒa/ช
྅nyanya/ɲa/ญ
ཏtada/ta/ต
ཐthata/tʰa/ท
དdata/da/ด
ནnana/na/น
པpaba/pa/ป
ཕphapa/pʰa/พ
བbapa/ba/บ
མmama/ma/ม
ཙtsaza/tsa/ตซ
ཚྪtshaca/tsʰa/ตศ
ཛdzaca/dza/ดซ
ཝwawa/wa/ว
ཞzhaxa/ʒa/ฌ
ཟzasa/za/ซ
འ'aa/ɦa/[16] ⟨ʼa⟩ฮ
ཡyaya/ja/ย
རrara/ra/ร
ལlala/la/ล
ཤshaxa/ʃa/ช
སsasa/sa/ส
ཧhaha/ha/ห
ཨaa/a/ ⟨ꞏa⟩อ

ตัวเลข

[แก้]
ตัวเลขทิเบต ༠༡༢༣༤༥༦༧༨༩
ตัวเลขเทวนาครี ०१२३४५६७८९
ตัวเลขอารบิก 0123456789
เศษส่วนทิเบต ༳༪༫༬༭༮༯༰༱༲
เศษส่วนอารบิก -0.50.51.52.53.54.55.56.57.58.5

การถอดเป็นอักษรโรมันและการปริวรรต

[แก้]

การถอดเป็นอักษรโรมันและการปริวรรตอักษรทิเบตเป็นตัวแทนอักษรทิเบตในอักษรโรมัน โดยมีระบบการถอดเป็นอักษรโรมันและการปริวรรตหลายแบบ แต่ไม่สามารถแทนเสียงพูดแท้จริงได้ทั้งหมด[หมายเหตุ 1] ในขณะที่ระบบการถอดอักษรแบบไวลีใช้เพื่อปริวรรตภาษาทิเบตอย่างแพร่หลาย ระบบอื่น ๆ ที่มีการใช้งาน ได้แก่ระบบของหอสมุดรัฐสภา และการปริวรรตอิงจากสัทอักษรสากล (Jacques 2012)

ตารางข้างล่างคืออักษรทิเบตกับระบบการถอดเป็นอักษรโรมันและการปริวรรตที่แตกต่างกันในแต่ละอักษร รายการข้างล่าง ได้แก่: ระบบการถอดอักษรแบบไวลี (W), พินอินทิเบต (TP), สัทอักษรซองคา (DP), ALA-LC Romanization (A)[17] และ THL Simplified Phonetic Transcription (THL)

อักษร W TP DP A THL อักษร W TP DP A THL อักษร W TP DP A THL อักษร W TP DP A THL
ཀkagkakakaཁkhakkhakhakhaགga*k*kha*ga*ga*ངngangnganganga
ཅcajcacachaཆchaqchachachaཇja*q*cha*ja*ja*ཉnyanynyanyanya
ཏtadtatataཐthatthathataདda*t*tha*da*da*ནnannanana
པpabpapapaཕphapphaphapaབba*p*pha*ba*ba*མmammamama
ཙtsaztsatsatsaཚtshactshatshatsaཛdza*c*tsha*dza*dza*ཝwawwawawa
ཞzha*x*sha*zha*zha*ཟza*s*sa*za*za*འ'a-a'aaཡyayyayaya
རrarrararaལlallalalaཤshaxshashashaསsassasasa
ཧhahhahahaཨaaaaa 
* – เฉพาะคำยืม

ยูนิโคด

[แก้]
ทิเบต
Unicode.org chart (PDF)
 0123456789ABCDEF
U+0F0x ༀ ༁ ༂ ༃ ༄ ༅ ༆ ༇ ༈ ༉ ༊ ་ ༌ ། ༎ ༏
U+0F1x ༐ ༑ ༒ ༓ ༔ ༕ ༖ ༗ ༘ ༙ ༚ ༛ ༜ ༝ ༞ ༟
U+0F2x ༠ ༡ ༢ ༣ ༤ ༥ ༦ ༧ ༨ ༩ ༪ ༫ ༬ ༭ ༮ ༯
U+0F3x ༰ ༱ ༲ ༳ ༴ ༵ ༶ ༷ ༸ ༹ ༺ ༻ ༼ ༽ ༾ ༿
U+0F4x ཀ ཁ ག གྷ ང ཅ ཆ ཇ   ཉ ཊ ཋ ཌ ཌྷ ཎ ཏ
U+0F5x ཐ ད དྷ ན པ ཕ བ བྷ མ ཙ ཚ ཛ ཛྷ ཝ ཞ ཟ
U+0F6x འ ཡ ར ལ ཤ ཥ ས ཧ ཨ ཀྵ ཪ ཫ ཬ      
U+0F7x   ཱ ི ཱི ུ ཱུ ྲྀ ཷ ླྀ ཹ ེ ཻ ོ ཽ ཾ ཿ
U+0F8x ྀ ཱྀ ྂ ྃ ྄ ྅ ྆ ྇ ྈ ྉ ྊ ྋ ྌ ྍ ྎ ྏ
U+0F9x ྐ ྑ ྒ ྒྷ ྔ ྕ ྖ ྗ   ྙ ྚ ྛ ྜ ྜྷ ྞ ྟ
U+0FAx ྠ ྡ ྡྷ ྣ ྤ ྥ ྦ ྦྷ ྨ ྩ ྪ ྫ ྫྷ ྭ ྮ ྯ
U+0FBx ྰ ྱ ྲ ླ ྴ ྵ ྶ ྷ ྸ ྐྵ ྺ ྻ ྼ   ྾ ྿
U+0FCx ࿀ ࿁ ࿂ ࿃ ࿄ ࿅ ࿆ ࿇ ࿈ ࿉ ࿊ ࿋ ࿌   ࿎ ࿏
U+0FDx ࿐ ࿑ ࿒ ࿓ ࿔ ࿕ ࿖ ࿗ ࿘ ࿙ ࿚          
U+0FEx                                
U+0FFx                                

หมายเหตุ

[แก้]
  1. ↑ เช่น

อ้างอิง

[แก้]
  1. ↑ Daniels, Peter T. (January 2008). "Writing systems of major and minor languages". ใน Kachru, Braj B.; Kachru, Yamuna; Sridhar, S. N. (บ.ก.). Language in South Asia. pp. 285–308. doi:10.1017/CBO9780511619069.017. ISBN 978-0-521-78653-9.
  2. ↑ Masica, Colin (1993). The Indo-Aryan languages. p. 143.
  3. ↑ Chelliah, Shobhana Lakshmi (2011). A Grammar of Meithei. De Gruyter. p. 355. ISBN 9783110801118. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2023-04-13. สืบค้นเมื่อ 2023-03-19. Meithei Mayek is part of the Tibetan group of scripts, which originated from the Gupta Brahmi script
  4. ↑ Singh, Harimohon Thounaojam (January 2011), The Evolution and Recent Development of the Meetei Mayek Script, Cambridge University Press India, p. 28
  5. ↑ Manzardo, Andrew E. "Impression Management and Economic Growth: The Case of the Thakalis of Dhaulagiri Zone" (PDF). Kailash: A Journal of Himalayan Studies. เก็บ (PDF)จากแหล่งเดิมเมื่อ 2023-11-20. สืบค้นเมื่อ 2023-11-20.
  6. ↑ Karmācārya, Mādhavalāla (2001). Results of the Nepal German Project on High Mountain Archaeology: Ten documents from Mustang in the Nepali language (1667-1975 A.D.) (ภาษาอังกฤษ). VGH Wissenschaftsverlag. ISBN 978-3-88280-061-6.
  7. ↑ "The evolution of Tibetan typefaces: anatomy and historical development of Tibetan fonts". Institut National des Langues et Civilisations Orientales. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2024-11-29. สืบค้นเมื่อ 2025-03-27.
  8. ↑ Tibet: A Political History, p. 12. 1967. Tsepon W. D. Shakabpa. Yale University Press, New Haven and London.
  9. ↑ The White Annals, pp. 70–73. Gedun Choephel, translated by Samten Norboo. 1978. Tibetan Library and Archives, Dharamsala, H.P., India.
  10. ↑ Claude Arpi, Glimpses on the Tibet History, Dharamsala: Tibet Museum, 2016.
  11. ↑ William Woodville Rockhill, Annual Report of the Board of Regents of the Smithsonian Institution, p. 671, ที่กูเกิล หนังสือ, United States National Museum, page 671
  12. ↑ Berzin, Alexander. A Survey of Tibetan History - Reading Notes Taken by Alexander Berzin from Tsepon, W. D. Shakabpa, Tibet: A Political History. New Haven, Yale University Press, 1967: http://studybuddhism.com/web/en/archives/e-books/unpublished_manuscripts/survey_tibetan_history/chapter_1.html เก็บถาวร 2016-06-17 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน.
  13. 1 2 3 Miller, Roy Andrew (1963). "Thon-mi Sambhoṭa and His Grammatical Treatises". Journal of the American Oriental Society. 83 (4): 485–502. doi:10.2307/597167. ISSN 0003-0279. JSTOR 597167.
  14. ↑ Zeisler, Bettina (2006). "Why Ladakhi must not be written – Being part of the Great Tradition Another kind of global thinking". ใน Anju Saxena; Lars Borin (บ.ก.). Lesser-Known Languages of South Asia. p. 178.
  15. ↑ Phuntsok, Thubten. བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་སྤྱི་དོན་པདྨ་ར་གཱའི་ལྡེ་མིག "A General History of Tibet".
  16. ↑ Hill, Nathan W. (2005b). "Once more on the letter འ" (PDF). Linguistics of the Tibeto-Burman Area. 28 (2): 111–141. doi:10.32655/LTBA.28.2.04. เก็บ (PDF)จากแหล่งเดิมเมื่อ 2022-06-16. สืบค้นเมื่อ 2022-06-01.; Hill, Nathan W. (2009). "Tibetan <ḥ-> as a plain initial and its place in Old Tibetan phonology" (PDF). Linguistics of the Tibeto-Burman Area. 32 (1): 115–140. doi:10.32655/LTBA.32.1.03. เก็บ (PDF)จากแหล่งเดิมเมื่อ 2022-06-01. สืบค้นเมื่อ 2022-06-01.
  17. ↑ "ALA-LC Romanization of Tibetan script (PDF)" (PDF). Library of Congress. เก็บ (PDF)จากแหล่งเดิมเมื่อ 2018-04-13. สืบค้นเมื่อ 2017-12-29.

ข้อมูล

[แก้]
  • Asher, R. E. ed. The Encyclopedia of Language and Linguistics. Tarrytown, NY: Pergamon Press, 1994. 10 vol.
  • Beyer, Stephan V. (1993). The Classical Tibetan Language. Reprinted by Delhi: Sri Satguru.
  • Chamberlain, Bradford Lynn. 2008. Script Selection for Tibetan-related Languages in Multiscriptal Environments. International Journal of the Sociology of Language 192:117–132.
  • Csoma de Kőrös, Alexander. (1983). A Grammar of the Tibetan Language. Reprinted by Delhi: Sri Satguru.
  • Csoma de Kőrös, Alexander (1980–1982). Sanskrit-Tibetan-English Vocabulary. 2 vols. Reprinted by Delhi: Sri Satguru.
  • Daniels, Peter T. and William Bright. The World's Writing Systems. New York: Oxford University Press, 1996.
  • Das, Sarat Chandra: "The Sacred and Ornamental Characters of Tibet". Journal of the Asiatic Society of Bengal, vol. 57 (1888), pp. 41–48 and 9 plates.
  • Das, Sarat Chandra. (1996). An Introduction to the Grammar of the Tibetan Language. Reprinted by Delhi: Motilal Banarsidass.
  • Jacques, Guillaume 2012. A new transcription system for Old and Classical Tibetan เก็บถาวร 2017-08-09 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, Linguistics of the Tibeto-Burman Area, 35.3:89-96.
  • Jäschke, Heinrich August. (1989). Tibetan Grammar. Corrected by Sunil Gupta. Reprinted by Delhi: Sri Satguru.

แหล่งข้อมูลอื่น

[แก้]
เข้าถึงจาก "https://th.wikipedia.org/w/index.php?title=อักษรทิเบต&oldid=12687822"