รายพระนามและชื่อภรรยาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

จากวิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี
ไปยังการนำทาง ไปยังการค้นหา
พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระนางเธอ พระองค์เจ้ารำเพยภราภิรมย์ พระอัครมเหสี
พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระนางเธอ พระองค์เจ้ารำเพยภราภิรมย์ พระอัครมเหสี และพระราชบุตร
เจ้าจอมมารดาเพ็ง (ซ้าย) และเจ้าจอมมารดาห่วง (ขวา) สวมเครื่องแต่งกายอย่างตะวันตก
ทหารจิงโจ้แต่งกายอย่างสกอต จากซ้าย เจ้าจอมมารดาเขียน, เจ้าจอมมารดาวาด และเจ้าจอมมารดาสุ่น

ในพระนิพนธ์ของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ เรื่อง ประชุมบทละคอนดึกดำบรรพ ฉบับบริบูรน์ พร้อมด้วยเรื่องประวัติเจ้าคุนพระประยูรวงส์และตำนานละคอนดึกดำบรรพ (พ.ศ. 2486) ได้ระบุถึงลำดับชั้นของภรรยาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว แบ่งเป็น 5 ชั้น ได้แก่ ชั้นพิเศษ ชั้นที่หนึ่ง ชั้นที่สอง ชั้นที่สาม และชั้นที่สี่ โดยสังเกตจากเครื่องใส่หมากที่ได้รับพระราชทานเป็นสำคัญ ดังนี้[1]

  1. ชั้นพิเศษ สำหรับพระราชทานพระมเหสีเทวี เรียกในกฎมนเทียรบาลว่า พระภรรยาเจ้า ได้หีบและพานหมากเสวยทองคำลงยาราชาวดี
  2. ชั้นที่ 1 สำหรับพระสนมเอก ได้รับพระราชทานพานทอง หีบหมากลงยา และกระโถนทองคำ แต่ขนาดย่อมกว่าเครื่องยศฝ่ายหน้า
  3. ชั้นที่ 2 สำหรับเจ้าจอมมารดา และเจ้าจอมอยู่งานที่ได้รับพระเมตตา หรือที่เรียกว่า พระสนม ได้รับพระราชทานหีบหมากทองคำลงยาราชาวดี
  4. ชั้นที่ 3 สำหรับนางอยู่งานที่ทรงเลือกไว้ใกล้ชิดพระองค์ เรียกว่า เจ้าจอมอยู่งาน ได้รับพระราชทานหีบหมากทองคำ และบรรดาศักดิ์เป็นเจ้าจอม
  5. ชั้นที่ 4 สำหรับนางอยู่งานที่ใช้สอยในพระราชมนเทียร ได้รับพระราชทานหีบหมากเงินกาไหล่ทอง แต่ไม่นับเป็นเจ้าจอม

ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมีการแต่งตั้งพระภรรยาเจ้า โดยการใช้คำนำหน้าพระนามเป็นครั้งแรก คือ สมเด็จพระนางเธอ พระองค์เจ้าโสมนัสวัฒนาวดี ในที่สมเด็จพระนางนาฏบรมอรรคราชเทวี และสมเด็จพระนางเธอ พระองค์เจ้ารำเพยภมราภิรมย์ ในที่สมเด็จพระนางนาถราชเทวี ก่อนหน้านี้ราชสำนักกรุงรัตนโกสินทร์ไม่มีการตั้งพระภรรยาเจ้าพระองค์ใดเป็นพระอัครมเหสีอย่างเป็นทางการเลย[2] แต่ธรรมเนียมไทยในขณะนั้นยังไม่มีพระราชพิธีอภิเษกสมรส จึงให้นับว่าพระอัครมเหสีเป็นสมเด็จพระราชินี (Queen Consort) ตามอย่างสากล[3] ทว่าหลังพระอัครมเหสีสองพระองค์นั้นสวรรคต ก็มิทรงสถาปนาผู้ใดเป็นพระอัครมเหสีอีก ส่วนหม่อมเจ้าพรรณรายได้ถูกยกย่องเป็นเจ้าข้างใน แต่ไม่ได้สถาปนาพระอิสริยยศให้สูงขึ้นแต่ประการใด[4]

หนังสือพิมพ์ Bangkok Calender ฉบับ พ.ศ. 2406 ระบุว่าในปีนั้น พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมีพระภรรยาถึง 34 คน และมีนางห้ามที่เป็นลูกขุนนางอีก 74 คน ที่บิดานั้นทูลเกล้าถวายเพื่อเป็นบาทบริจาริกา สรุปแล้วทรงมีเจ้าจอมหม่อมห้ามในพระองค์รวมกัน 108 คน[5] นอกจากนี้พระองค์ยังเคยส่งคณะราชทูตไปกรุงลอนดอน ทรงเสียพระทัยที่ไม่สามารถซื้อหญิงฝรั่งมาเป็นนางสนมได้ ต่างจากเวลาคณะทูตสยามไปกรุงจีน ทรงประกาศไว้ความว่า "อนึ่ง ถ้าอังกฤษจะนินทาว่าตื่นก็ควรแล้ว ด้วยเราเปนชาวป่าได้เข้าไปในเมืองสวรรค์ เสียใจอยู่แต่ว่า ถ้าเปนถึงเมืองสวรรค์แล้ว ผู้ที่ไปเปนแต่ไปชมนางเทพอัปสรกัญญา แต่จะซื้อมาเหมือนผู้หญิงจีนไม่ได้ ต้องกลับมาแผลงรัง ถ้ากระนั้นซื้อได้แต่เครื่องแต่งนางสวรรค์ มาแต่งนางมนุษย์เราที่นี้เล่นบ้างก็จะดีอยู่ พอดูเล่นประหลาด ๆ"[6] แม้จะมิได้หญิงฝรั่งมาเป็นบาทบริจาริกา แต่พระองค์มีพระสนมเป็นเป็นหญิงต่างด้าวรับราชการอยู่ เช่น เจ้าจอมมารดาดวงคำจากกรุงเวียงจันทน์ พระองค์เจ้ากำโพชราชสุดาดวงจากกรุงกัมพูชา และตนกูสุเบียจากกรุงลิงกา[7] หากบาทบริจาริกาสองนางหลังนี้ประสูติกาลพระราชบุตร พระราชบุตรนั้นจะมีฐานันดรศักดิ์เป็นเจ้าฟ้า เพราะมีมารดาเป็นเจ้าหญิงต่างด้าวหรือเป็นธิดาเจ้าประเทศราช[3] แต่เจ้าจอมทั้งสองก็มิได้ประสูติกาลพระราชบุตรเลย

บาทบริจาริกาเหล่านี้จะอาศัยอยู่ในเขตพระราชฐานชั้นใน แอนนา ลีโอโนเวนส์ ครูสอนภาษาอังกฤษในราชสำนัก อธิบายว่าภายในเขตพระราชฐานชั้นในนั้นมีลักษณะเหมือนเป็นเมืองย่อม ๆ มีร้านรวง ถนน ตลาด และสวน ที่มีสตรีดูแลอยู่ทั้งหมด[8] หญิงที่ถวายตัวแก่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวนั้นมีมาก นอกจากการปรนนิบัติพัดวีพระเจ้าอยู่หัวแล้ว ก็ล้วนมีหน้าที่อื่น ๆ กันตามสมควร เช่น เย็บปักถักร้อย ทำพวงมาลัย ทำอาหารคาวหวาน เป็นนางละครหรือนักดนตรีมโหรี และหลายคนไม่มีโอกาสได้ถวายตัวไปถึงห้องพระบรรทมของพระเจ้าอยู่หัวเลย[6] แอนนา ลีโอโนเวนส์กล่าวถึงกิจกรรมในราชสำนักและการปรนนิบัติของนางบาทบริจาริกาไว้ว่า "ตอนบ่าย 2 พระองค์ [พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว] ตื่นบรรทมเองโดยมีพวกผู้หญิงช่วยกันสรงน้ำและชโลมน้ำมันให้ จากนั้นพระองค์เสด็จไปยังห้องเสวยซึ่งจะจัดเสิร์ฟอาหารมื้อใหญ่สุดของวันถวาย พระองค์สนทนาปราศรัยกับบรรดาชายาและสนมคนโปรด พระองค์อุ้มลูก ๆ กอดลูก สรรหาคำถามชวนขันหรือน่าพิศวงมาถามลูก ๆ ไม่หยุดหย่อน ทั้งยังทำหน้าตาตลก ๆ หยอกล้อลูก ๆ วัยทารก ยิ่งโปรดแม่ก็ยิ่งรักลูก ความรักลูกเป็นคุณสมบัติอันหนักแน่นมั่นคงของผู้มีอำนาจเด็ดขาดหากโดดเดี่ยวเดียวดายผู้นี้ พวกเขามัดใจพระองค์ด้วยความน่ารักและความไว้วางใจ ทำให้พระองค์สดชื่นกระปรี้กระเปร่าไปกับท่าทางไร้เดียงสาของลูก ๆ ที่ช่างร่าเริง สง่างาม และน่าเอ็นดูนัก"[9]

พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงประกาศไว้ ความว่า "อนึ่ง ผู้หญิงบ้านนอกขอกนา เปนลูกเลขไพร่หลวงไพร่สมทาสขุนนาง ในหลวงไม่เอาเปนเมียดอก เกลือกจะมีลูกออกมา จะเสียเกียรติยศ แต่ผู้นำผู้หญิงงาม ๆ มาให้ก็ดีใจอยู่ ด้วยจะให้มีกิตติศัพท์เล่าฤๅว่า ยังไม่ชราภาพนัก จึงมีผู้หาเมียให้เท่านั้นดอก จึงรับไว้แล้วให้หัดเปนลครบ้าง มโหรีบ้าง เล่นการต่าง ๆ ไปโดยสมควร จะได้ทำหม่นหมองในคนต่ำ ๆ เลว ๆ นั้นหามิได้ ถ้าบิดามารดามาร้องจะขอตัวคืนไป ฤๅตัวร้องจะออกเอง ก็ไปง่าย ๆ ดี ๆ ผู้หญิงนั้นก็บริสุทธิ์อยู่ไม่เศร้าหมอง"[6] และมีพระกรุณาอนุญาตให้เจ้าจอมหม่อมห้ามลาออกจากราชการได้ ยกเว้นแต่ผู้ที่มีพระราชบุตรกับพระเจ้าอยู่หัว เพราะเกรงว่าจะเสียเกียรติแห่งพระเจ้าลูกเธอ หญิงที่ออกจากราชการแล้วจะออกไปสมรสใหม่ก็ไม่ทรงห้าม ดังในประกาศความว่า "ใคร ๆ ไม่สบายจะใคร่กราบถวายบังคม ลาออกนอกราชการไปอยู่วังเจ้าบ้านขุนนางบ้านบิดามารดา จะมีลูกมีผัวให้สบายประการใด ก็อย่าให้กลัวความผิดเลย ให้กราบทูลถวายบังคมลาโดยตรง แล้วก็จะโปรดให้ไปตามปรารถนาโดยสะดวก ไม่กักขังไว้ แลไม่ให้มีความผิดแก่ผู้นั้นแลผู้ที่จะเป็นผัวนั้นเลย ห้ามแต่อย่าให้สนสื่อ หาชู้หาผัวแต่ตัวยังอยู่ในราชการ แต่เจ้าจอมมารดาในพระเจ้าลูกเธอ จะโปรดให้ออกนอกราชการไปมีผัวใหม่ไม่ได้ จะเสียเกียรติยศพระเจ้าลูกเธอไป เมื่อจะใคร่ออกนอกราชการ เพียงจะอยู่กับพระเจ้าลูกเธอไม่มีผัวก็จะทรงพระกรุณาโปรด"[6] หนังสือพิมพ์ Bangkok Calender ฉบับ พ.ศ. 2406 รายงานว่ามีบาทบริจาริกาทูลเกล้าถวายฎีกาขอออกจากราชการจำนวน 27 คน[6]

รายพระนามและรายนาม[แก้]

พระภรรยาเจ้า[แก้]

ลำดับ พระบรมฉายาลักษณ์ พระนาม พระชาติตระกูล หมายเหตุ
1.
Emblem of the House of Chakri.svg
สมเด็จพระนางเธอ พระองค์เจ้าโสมนัสวัฒนาวดี ในที่สมเด็จพระนางนาฏบรมอรรคราชเทวี
ตำแหน่ง : พระอัครมเหสี
พระนามเดิม: หม่อมเจ้าโสมนัส ในพระองค์เจ้าลักขณานุคุณ
พระราชสมภพ : 21 ธันวาคม พ.ศ. 2377
สวรรคต : 10 ตุลาคม พ.ศ. 2395 (17 พรรษา)
2.
Queen Debsirindra.jpg
สมเด็จพระนางเธอ พระองค์เจ้ารำเพยภมราภิรมย์ ในที่สมเด็จพระนางนาถราชเทวี
ตำแหน่ง : พระอัครมเหสี
พระนามเดิม: หม่อมเจ้ารำเพย ในกรมหมื่นมาตยาพิทักษ์
พระราชสมภพ : 17 กรกฎาคม พ.ศ. 2377
สวรรคต : 9 กันยายน พ.ศ. 2404 (27 พรรษา)
3.
Princess Pannarai.jpg
หม่อมเจ้าพรรณราย
พระนามเดิม: หม่อมเจ้าแฉ่ ในกรมหมื่นมาตยาพิทักษ์
ประสูติ : 9 พฤษภาคม พ.ศ. 2381
สิ้นพระชนม์ : 22 มิถุนายน พ.ศ. 2457 (76 ปี)

บาทบริจาริกา[แก้]

เจ้าจอมมารดา[แก้]

ลำดับ รูป นาม ชาติตระกูล หมายเหตุ
1.
เจ้าจอมมารดาซ่อนกลิ่น.jpg
เจ้าจอมมารดากลิ่น
ตำแหน่ง : พระสนมเอก[10]
นามเดิม: กลิ่น, ซ่อนกลิ่น (สกุลเดิม คชเสนี)
เกิด : พ.ศ. 2377
ถึงแก่อสัญกรรม : 13 พฤศจิกายน พ.ศ. 2468 (91 ปี)
2.
เจ้าจอมมารดาเกษ.jpg
เจ้าจอมมารดาเกศ, เกษ
เกิด : พ.ศ. 2362
ถึงแก่อสัญกรรม : 9 กรกฎาคม พ.ศ. 2458 (96 ปี)[11]
3.
Sin foto.svg
เจ้าจอมมารดาแก้ว
นามเดิม: แก้ว (สกุลเดิม บุรณศิริ)[12]
เกิด : ไม่มีข้อมูล
ถึงแก่อสัญกรรม : 24 มกราคม พ.ศ. 2444[12]
4.
เจ้าจอมมารดาเขียน 2.jpg
เจ้าจอมมารดาเขียน
นามเดิม: เขียน (สกุลเดิม สิริวันต์)
ฉายา : เขียนอิเหนา
เกิด : พ.ศ. 2385
ถึงแก่อสัญกรรม : พ.ศ. 2484 (99 ปี)
5.
เจ้าจอมมารดาจันทร์.jpg
เจ้าจอมมารดาจันทร์
ตำแหน่ง : พระสนมเอก[13]
นามเดิม: จันทร์ (สกุลเดิม สุขสถิต)
เกิด : ไม่มีข้อมูล
ถึงแก่อสัญกรรม : 24 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2448[13]
6.
Khwamsongcham (1963, p 230).jpg
เจ้าจอมมารดาชุ่ม
นามเดิม: ชุ่ม (สกุลเดิม โรจนดิศ)
เกิด : พ.ศ. 2387
ถึงแก่อสัญกรรม : 13 กรกฎาคม พ.ศ. 2466 (80 ปี)
7.
Sin foto.svg
เจ้าจอมมารดาเชย
เกิด : ไม่มีข้อมูล
ถึงแก่อสัญกรรม : 17 ธันวาคม พ.ศ. 2451[14]
  • บิดา : พระยานเรนบริรักษ์ (ก้อน)
  • มารดา : ไม่มีข้อมูล
  • พระราชธิดา : พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าหญิงไม่มีพระนาม
8.
เจ้าจอมมารดาดวงคำ.jpg
เจ้าจอมมารดาดวงคำ
นามเดิม: เจ้าหนูมั่นแห่งเวียงจันทน์
ฉายา : มั่นดวงคำ
เกิด : ไม่มีข้อมูล
ถึงแก่อสัญกรรม : 29 ตุลาคม พ.ศ. 2449[15]
9.
Sin foto.svg
เจ้าจอมมารดาตลับ
ตำแหน่ง : พระสนมเอก[16]
นามเดิม: ตลับ (สกุลเดิม บุณยรัตพันธุ์)
เกิด : พ.ศ. 2375
ถึงแก่อสัญกรรม : พ.ศ. 2427 (52 ปี)[17]
10.
เจ้าจอมมารดาเที่ยง รัชกาลที่ 4.jpg
เจ้าจอมมารดาเที่ยง
ตำแหน่ง : พระสนมเอก[16]
นามเดิม: เที่ยง (สกุลเดิม โรจนดิศ)
เกิด : 27 ธันวาคม พ.ศ. 2374
ถึงแก่อสัญกรรม : 24 มกราคม พ.ศ. 2456 (81 ปี)
11.
Sin foto.svg
เจ้าจอมมารดาน้อย
นามเดิม: คุณหญิงน้อย
เกิด : 24 ตุลาคม พ.ศ. 2348[18]
ถึงแก่อสัญกรรม : พ.ศ. 2389–2400 (ราว 41–52 ปี)
12.
Sin foto.svg
เจ้าจอมมารดาบัว
นามเดิม: บัว (สกุลเดิม ณ นคร)
เกิด : ไม่มีข้อมูล
ถึงแก่อสัญกรรม : 31 มีนาคม พ.ศ. 2441
13.
Princess Piyamavadi.jpg
เจ้าจอมมารดาเปี่ยม
ตำแหน่ง : พระสนมเอก[19]
นามเดิม: เปี่ยม (สกุลเดิม สุจริตกุล)
ประสูติ : 5 มีนาคม พ.ศ. 2381
พิราลัย : 13 เมษายน พ.ศ. 2447 (66 ปี)
14.
Sin foto.svg
เจ้าจอมมารดาพึ่ง, ผึ้ง
ตำแหน่ง : พระสนมเอก[13]
นามเดิม: เต่า (สกุลเดิม อินทรวิมล)
เกิด : ไม่มีข้อมูล
ถึงแก่อสัญกรรม : 9 มีนาคม พ.ศ. 2433 (53 ปี)[13]
15.
Sin foto.svg
เจ้าจอมมารดาพุ่ม
นามเดิม: พุ่ม (สกุลเดิม ณ ราชสีมา)
เกิด : ไม่มีข้อมูล
ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล
  • บิดา : นายศัลยวิชัย (ทองคำ ณ ราชสีมา)
  • มารดา : ไม่มีข้อมูล
  • พระราชธิดา : พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าพุทธประดิษฐา
16.
เจ้าจอมมารดาเพ็ง.JPG
เจ้าจอมมารดาเพ็ง
นามเดิม: หุ่น
ฉายา : หุ่นเมขลา
เกิด : พ.ศ. 2386
ถึงแก่อสัญกรรม : 28 กันยายน พ.ศ. 2432[20]
17.
Sin foto.svg
เจ้าจอมมารดาแพ
ตำแหน่ง : พระสนมเอก[13]
นามเดิม: แพ (สกุลเดิม ธรรมสโรช)
เกิด : ไม่มีข้อมูล
ถึงแก่อสัญกรรม : 5 พฤศจิกายน พ.ศ. 2404
18.
Sin foto.svg
เจ้าจอมมารดามาไลย
เกิด : ไม่มีข้อมูล
ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล
  • บิดา : ไม่มีข้อมูล
  • มารดา : ไม่มีข้อมูล
  • ญาติ : พระยาราชรองเมือง
  • พระราชบุตร :
    • พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าหญิงไม่มีพระนาม
    • พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเสมอสมัยหรรษา
19.
Chao Chom Manda Wad Ngamsombat.jpg
เจ้าจอมมารดาวาด
ตำแหน่ง : พระสนมเอก[21]
นามเดิม : แมว (สกุลเดิม งามสมบัติ)
ฉายา : แมวอิเหนา
เกิด : 11 มกราคม พ.ศ. 2384
ถึงแก่อสัญกรรม : 25 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2482 (98 ปี)
20.
Chao Chom Manda Sangwal.jpg
เจ้าจอมมารดาสังวาล
ตำแหน่ง : พระสนมโท[22]
นามเดิม: ปล้อง (สกุลเดิม ณ ราชสีมา)
สมญา : หนูสังวาลย์
เกิด : พ.ศ. 2381
ถึงแก่อสัญกรรม : 8 กันยายน พ.ศ. 2456 (75 ปี)
21.
Samli Bunnak.png
เจ้าจอมมารดาสำลี
ตำแหน่ง : พระสนมเอก[11]
นามเดิม: สำลี (สกุลเดิม บุนนาค)
เกิด : พ.ศ. 2378
ถึงแก่อสัญกรรม : 21 มกราคม พ.ศ. 2443 (65 ปี)
22.
Chao Chom Manda Sun Sukumalachandra.jpg
เจ้าจอมมารดาสุ่น
นามเดิม: ยี่สุ่น (สกุลเดิม สุกุมลจันทร์)
เกิด : ไม่มีข้อมูล
ถึงแก่อสัญกรรม : 3 กันยายน พ.ศ. 2443[23]
  • บิดา : พระยาสุรินทรราชเสนี (จั่น สุกุมลจันทร์)
  • มารดา : คุณหญิงกลิ่น
  • พระราชธิดา : พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าประพาฬรัศมี
23.
Sin foto.svg
เจ้าจอมมารดาหม่อมราชวงศ์แสง
นามเดิม: หม่อมราชวงศ์แสง (สกุลเดิม ปาลกะวงศ์)
เกิด : ไม่มีข้อมูล
ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล
24.
เจ้าจอมมารดาหรุ่น.jpg
เจ้าจอมมารดาหรุ่น
นามเดิม : หรุ่น (สกุลเดิม ศุภมิตร)[12]
เกิด : พ.ศ. 2384
ถึงแก่อสัญกรรม : 7 พฤศจิกายน พ.ศ. 2472 (88 ปี)
25.
เจ้าจอมมารดาห่วง.JPG
เจ้าจอมมารดาห่วง
เกิด : ไม่มีข้อมูล
ถึงแก่อสัญกรรม : พ.ศ. 2463
26.
Sin foto.svg
เจ้าจอมมารดาหว้า
เกิด : ไม่มีข้อมูล
ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล
27.
เจ้าจอมมารดาหุ่น.jpg
เจ้าจอมมารดาหุ่น
เกิด : พ.ศ. 2383[25]
ถึงแก่อสัญกรรม : 16 มีนาคม พ.ศ. 2467
28.
Chao Chom Manda Hem (Rama IV).jpg
เจ้าจอมมารดาเหม
ฉายา : แฝดเหม
เกิด : พ.ศ. 2382
ถึงแก่อสัญกรรม : 18 พฤศจิกายน พ.ศ. 2465 (83 ปี)[26]
29.
Sin foto.svg
เจ้าจอมมารดาโหมด
ตำแหน่ง : พระสนมโท[12]
นามเดิม: โหมด (สกุลเดิม อินทรวิมล)
เกิด : พ.ศ. 2381
ถึงแก่อสัญกรรม : 21 พฤษภาคม พ.ศ. 2462 (81 ปี)[12]
30.
เจ้าจอมมารดาอิ่ม.JPG
เจ้าจอมมารดาอิ่ม, อินทร์
เกิด : ไม่มีข้อมูล
ถึงแก่อสัญกรรม : 19 ตุลาคม พ.ศ. 2450[27]
  • บิดา : พระยาสวัสดินิกร (มิ่ง)
  • มารดา : ไม่มีข้อมูล
  • พระราชธิดา : พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าหญิงไม่มีพระนาม
31.
Sin foto.svg
เจ้าจอมมารดาเอม
นามเดิม: เอม (สกุลเดิม นาครทรรพ)
เกิด : พ.ศ. 2382
ถึงแก่อสัญกรรม : 5 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2456 (75 ปี)[28]
  • บิดา : หลวงปราณีประชาชน (แมลงทับ นาครทรรพ)
  • มารดา : เอี่ยม
  • พระราชบุตร : พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอนงค์นพคุณ
32.
Sin foto.svg
เจ้าจอมมารดาเอี่ยม
เกิด : ไม่มีข้อมูล
ถึงแก่อสัญกรรม : 3 ตุลาคม พ.ศ. 2443[29]

เจ้าจอม[แก้]

ลำดับ รูป นาม ชาติตระกูล หมายเหตุ
1.
Sin foto.svg
เจ้าจอมกลีบ
เกิด : พ.ศ. 2391
ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล
  • บิดา : พระยาปรีชาชีพ (กระต่าย)[30]
  • มารดา : ไม่มีข้อมูล
ขอลาออกจากราชการเมื่ออายุ 15 ปี เพราะมีมรดกจากการมรณกรรมของบิดาไว้เลี้ยงตัวได้[30]
2.
Sin foto.svg
เจ้าจอมพระองค์เจ้ากำโพชราชสุดาดวง
พระนามเดิม : นักเยี่ยม
ประสูติ : พ.ศ. 2394
สิ้นพระชนม์ : ไม่มีข้อมูล
3.
Sin foto.svg
เจ้าจอมกุหลาบ
นามเดิม : กุหลาบ (สกุลเดิม ณ นคร)
เกิด : ไม่มีข้อมูล
ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล
  • บิดา : พระอุทัยธานี (ม่วง ณ นคร)
  • มารดา : ไม่มีข้อมูล
4.
Sin foto.svg
เจ้าจอมกุหลาบ
นามเดิม : กุหลาบ (สกุลเดิม ณ สงขลา)[31]
เกิด : ไม่มีข้อมูล
ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล
  • บิดา : เจ้าพระยาวิเชียรคีรี (เม่น ณ สงขลา)
  • มารดา : ท่านผู้หญิงสุทธิ์
5.
Sin foto.svg
เจ้าจอมเกด
เกิด : ไม่มีข้อมูล
ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล
  • บิดา : ไม่มีข้อมูล
  • มารดา : ไม่มีข้อมูล
6.
Sin foto.svg
เจ้าจอมเกตุ
นามเดิม : เกตุ (สกุลเดิม ณ นคร)
เกิด : ไม่มีข้อมูล
ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล
  • บิดา : พระยาวิชิตสรไกร (กล่อม ณ นคร)
  • มารดา : ไม่มีข้อมูล
7.
Sin foto.svg
เจ้าจอมเขียน
นามเดิม : เขียน (สกุลเดิม ณ นคร)
เกิด : ไม่มีข้อมูล
ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล
  • บิดา : พระยาเสนานุชิด (นุช ณ นคร)
  • มารดา : ไม่มีข้อมูล
8.
Sin foto.svg
เจ้าจอมจับ
นามเดิม : จับ (สกุลเดิม ณ นคร)
เกิด : ไม่มีข้อมูล
ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล
  • บิดา : เจ้าพระยานครศรีธรรมราช (น้อยกลาง ณ นคร)
  • มารดา : ไม่มีข้อมูล
9.
Sin foto.svg
เจ้าจอมช้อย
นามเดิม : ช้อย (สกุลเดิม โรจนดิศ)
เกิด : ไม่มีข้อมูล
ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล
  • บิดา : พระยาอัพภันตริกามาตย์ (ดิศ โรจนดิศ)
  • มารดา : ไม่มีข้อมูล
10.
Sin foto.svg
เจ้าจอมตาด
เกิด : พ.ศ. 2369
ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล
  • บิดา : นายศรีมหาดเล็ก[30]
  • มารดา : ไม่มีข้อมูล
ลาออกจากราชการเมื่ออายุ 37 ปี เดิมถวายตัวเป็นพนักงานชวาลามาตั้งแต่รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ลาออกเพราะอยากใช้ชีวิตนอกพระราชวัง[30]
11.
Sin foto.svg
เจ้าจอมทองดี
เกิด : ไม่มีข้อมูล
ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล
  • บิดา : ไม่มีข้อมูล
  • มารดา : ไม่มีข้อมูล
12.
Sin foto.svg
เจ้าจอมทับทิม
นามเดิม : ทับทิม (สกุลเดิม ณ นคร)
เกิด : ไม่มีข้อมูล
ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล
  • บิดา : พระยาเสนานุชิด (นุช ณ นคร)
  • มารดา : ไม่มีข้อมูล
13.
Sin foto.svg
เจ้าจอมทับทิม
นามเดิม : ทับทิม (สกุลเดิม เพ็ญกุล)
เกิด : ไม่มีข้อมูล
ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล
  • บิดา : เจ้าพระยามหินทรศักดิ์ธำรง (เพ็ง เพ็ญกุล)
  • มารดา : ท่านผู้หญิงหุ่น
หลังสิ้นรัชกาล ได้ทูลลาออกไปสมรสกับพระยาราชานุประพันธ์ (สุดใจ บุนนาค)[32]
14.
Sin foto.svg
เจ้าจอมทับทิม
นามเดิม : ทับทิม (สกุลเดิม วัชโรทัย)
เกิด : ไม่มีข้อมูล
ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล
  • บิดา : พระจำนงภูษิต (อยู่ วัชโรทัย)
  • มารดา : ไม่มีข้อมูล
15.
Sin foto.svg
เจ้าจอมทับทิม
นามเดิม : ทับทิม (สกุลเดิม สุรคุปต์)
เกิด : ไม่มีข้อมูล
ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล
  • บิดา : พระยาราชสุภาวดี (ปาน สุรคุปต์)
  • มารดา : ไม่มีข้อมูล
16.
Sin foto.svg
เจ้าจอมทิพย์
เกิด : ไม่มีข้อมูล
ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล
  • บิดา : ไม่มีข้อมูล
  • มารดา : ไม่มีข้อมูล
17.
Sin foto.svg
เจ้าจอมบุนนาค
เกิด : ไม่มีข้อมูล
ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล
  • บิดา : ไม่มีข้อมูล
  • มารดา : ไม่มีข้อมูล
18.
Sin foto.svg
เจ้าจอมประทุม
นามเดิม : เจ้าประทุมแห่งเวียงจันทน์
เกิด : ไม่มีข้อมูล
ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล
  • บิดา : เจ้าอนุวงศ์[33] หรือเจ้าจันทรเทพสุริยวงศ์เมืองมุกดาหาร[34]
  • มารดา : ไม่มีข้อมูล
19.
Sin foto.svg
เจ้าจอมปริก
เกิด : พ.ศ. 2390
ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล
  • บิดา : หลวงอุดมจินดา[30]
  • มารดา : ไม่มีข้อมูล
ขอลาออกจากราชการเมื่ออายุ 16 ปี ตามความประสงค์ของมารดา และมีทักษะการเป็นนางละครสามารถเลี้ยงตัวได้[30]
20.
Sin foto.svg
เจ้าจอมเปลี่ยน
เกิด : ไม่มีข้อมูล
ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล
  • บิดา : ไม่มีข้อมูล
  • มารดา : ไม่มีข้อมูล
21.
Sin foto.svg
เจ้าจอมเป้า
นามเดิม : เป้า (สกุลเดิม ณ นคร)
เกิด : ไม่มีข้อมูล
ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล
  • บิดา : พระยาบริรักษ์ภูธร (แสง ณ นคร)
  • มารดา : ไม่มีข้อมูล
22.
Sin foto.svg
เจ้าจอมเผือก
เกิด : พ.ศ. 2368
ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล
  • บิดา : พระยาประชาชีพ (คต)[30]
  • มารดา : ไม่มีข้อมูล
ขอลาออกจากราชการเมื่ออายุ 38 ปี เดิมเป็นเจ้าจอมอยู่งานในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว และเป็นพนักงานชวาลาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ลาออกเพราะอยากใช้ชีวิตนอกพระราชวัง[30]
23.
Sin foto.svg
เจ้าจอมพร้อม
นามเดิม : พร้อม (สกุลเดิม บุณยรัตพันธุ์)
เกิด : ไม่มีข้อมูล
ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล
  • บิดา : พระยาสีหราชฤทธิไกร (แย้ม บุณยรัตพันธุ์)
  • มารดา : ไม่มีข้อมูล
24.
Sin foto.svg
เจ้าจอมนักพลอย
พระนามเดิม : นักพลอย
ประสูติ : ไม่มีข้อมูล
สิ้นพระชนม์ : ไม่มีข้อมูล
25.
Sin foto.svg
เจ้าจอมพัน
เกิด : พ.ศ. 2391
ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล
  • บิดา : ขุนชำนาญคดี[30]
  • มารดา : ไม่มีข้อมูล
ออกจากราชการเมื่ออายุ 15 ปี เพราะเป็นคนมือไว จึงถูกเชิญให้ออกจากราชการ[30]
26.
Sin foto.svg
เจ้าจอมพุ่ม
เกิด : พ.ศ. 2390
ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล
  • บิดา : พระยาปรีชาชีพ (กระต่าย)[30]
  • มารดา : ไม่มีข้อมูล
ขอลาออกจากราชการเมื่ออายุ 16 ปี เพราะมีมรดกจากการมรณกรรมของบิดาไว้เลี้ยงตัวได้[30]
27.
Sin foto.svg
เจ้าจอมรุน
เกิด : ไม่มีข้อมูล
ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล
  • บิดา : พระยาอภัยพิพิธ (กระต่าย)
  • มารดา : ไม่มีข้อมูล
28.
Sin foto.svg
เจ้าจอมเล็ก
เกิด : ไม่มีข้อมูล
ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล
  • บิดา : นุช
  • มารดา : ท้าวทองกีบม้า (กลีบ)
29.
Sin foto.svg
เจ้าจอมหม่อมหลวงเลี่ยม
นามเดิม : หม่อมหลวงเลี่ยม เทพหัสดิน
เกิด : พ.ศ. 2385
ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล
  • บิดา : พระยาราชภักดี (หม่อมราชวงศ์ช้าง เทพหัสดิน)[30]
  • มารดา : ไม่มีข้อมูล
ลาออกจากราชการเมื่ออายุ 21 ปี เดิมถวายตัวเป็นพนักงานพระแสง แต่ลาออกเพราะป่วยเป็นโรคลมสันดาน[30]
30.
Sin foto.svg
เจ้าจอมเลี่ยม
เกิด : พ.ศ. 2391
ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล
  • บิดา : หลวงอุธยานานิกรณ์[30]
  • มารดา : ไม่มีข้อมูล
ลาออกจากราชการเมื่ออายุ 15 ปี ลาออกเพราะ "...หูตาน่ากลัวนัก ขัดใจก็ออกเสีย บิดามารดาก็เห็นชอบด้วย"[30]
31.
Sin foto.svg
เจ้าจอมวัน
นามเดิม : วัน (สกุลเดิม บุนนาค)
เกิด : ไม่มีข้อมูล
ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล
  • บิดา : พระยาวรพงศ์พิพัฒน์ (แย้ม บุนนาค)
  • มารดา : คุณหญิงทองคำ
32.
Sin foto.svg
เจ้าจอมสังวาล
เกิด : พ.ศ. 2388
ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล
  • บิดา : พระยาราชสมบัติ[30]
  • มารดา : ไม่มีข้อมูล
ลาออกจากราชการเมื่ออายุ 18 ปี ตามความประสงค์ของมารดา และมีทักษะการเป็นนางละครสามารถเลี้ยงตัวได้[30]
33.
Sin foto.svg
เจ้าจอมสารภี
เกิด : พ.ศ. 2391
ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล
  • บิดา : ขุนบุรินทรเก่า[30]
  • มารดา : ไม่มีข้อมูล
ลาออกจากราชการเมื่ออายุ 15 ปี ให้ออกเพราะ "...รูปพรรณ์ก็ชอบกลอยู่..." และ "...ทรงเห็นว่ามีกิริยาแง่งอนศึกษามากเกินการไป..."[30]
34.
Tengku Safiah of Lingga.png
เจ้าจอมตนกูสุเบีย
พระนามเดิม : เติงกูซาฟียะฮ์ บินตี อัลมาร์ฮุม ซุลตัน มูฮัมเมด มูอัซซัม ชะฮ์
ประสูติ : ไม่มีข้อมูล
สิ้นพระชนม์ : 16 มกราคม พ.ศ. 2437
  • พระชนก : สุลต่านมูฮัมมัดที่ 2 มูอัซซัม ชะฮ์ แห่งเรียว-ลิงกา
  • พระชนนี : เติงกูเกิลซุม เลอบาร์ ปูติฮ์แห่งตรังกานู (หรือตนกูลีปอ)
หลังสิ้นรัชกาล ได้ทูลลาออกไปสมรสกับเติงกูลง บินเติงกูกูดิน
35.
Sin foto.svg
เจ้าจอมแสง
เกิด : พ.ศ. 2367
ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล
  • บิดา : พระยาเพชรชฎา (น้อย)[30]
  • มารดา : ไม่มีข้อมูล
ลาออกจากราชการเมื่ออายุ 39 ปี เคยเป็นเจ้าจอมอยู่งานในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นพนักงานพระสุธารสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ลาออกเพื่อไปใช้ชีวิตออกพระราชวัง[30]
36.
Sin foto.svg
เจ้าจอมหนูชี
นามเดิม : หนูชี (สกุลเดิม ณ นคร)
เกิด : ไม่มีข้อมูล
ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล
  • บิดา : เจ้าพระยามหาศิริธรรม (น้อยใหญ่ ณ นคร)
  • มารดา : ท่านผู้หญิงเผือก
37.
Sin foto.svg
เจ้าจอมหนูสุด
นามเดิม : สุด (สกุลเดิม บุนนาค)[35]
เกิด : ไม่มีข้อมูล
ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล
  • บิดา : พระสุริยภักดี (สนิท บุนนาค)
  • มารดา : จัน
38.
Sin foto.svg
เจ้าจอมหุ่น
เกิด : พ.ศ. 2383
ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล
  • บิดา : พระหฤทัย[30]
  • มารดา : ไม่มีข้อมูล
ลาออกจากราชการเมื่ออายุ 23 ปี ถวายตัวแก่พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นเจ้าจอมอยู่งานในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ขอลาออกเพื่อไปใช้ชีวิตออกพระราชวัง[30]
39.
Sin foto.svg
เจ้าจอมเหลี่ยม
เกิด : ไม่มีข้อมูล
ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล
  • บิดา : ไม่มีข้อมูล
  • มารดา : ไม่มีข้อมูล
40.
Sin foto.svg
เจ้าจอมองุ่น
เกิด : ไม่มีข้อมูล
ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล
  • บิดา : ไม่มีข้อมูล
  • มารดา : ไม่มีข้อมูล
41.
Sin foto.svg
เจ้าจอมอรุ่น
ฉายา : อรุ่นบุษบา
เกิด : พ.ศ. 2385
ถึงแก่อสัญกรรม : 18 พฤษภาคม พ.ศ. 2467 (82 ปี)
  • บิดา : หลวงมหามนเทียร (จุ้ย)
  • มารดา : นุ่ม
หลังสิ้นรัชกาล ได้ทูลลาออกไปสมรสกับพระยาอรรคราชนาคภักดี (เนตร เนตรายน)[36]
42.
Sin foto.svg
เจ้าจอมอำพัน
นามเดิม : อำพัน (สกุลเดิม ณ นคร)
เกิด : ไม่มีข้อมูล
ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล
  • บิดา : พระอุทัยธานี (ม่วง ณ นคร)
  • มารดา : ไม่มีข้อมูล
43.
Sin foto.svg
เจ้าจอมอิ่ม
นามเดิม : อิ่ม (สกุลเดิม ณ นคร)
เกิด : ไม่มีข้อมูล
ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล
  • บิดา : เจ้าพระยานครศรีธรรมราช (น้อยกลาง ณ นคร)
  • มารดา : ไม่มีข้อมูล
44.
Sin foto.svg
เจ้าจอมเอี่ยม
นามเดิม : เอี่ยม (สกุลเดิม จาตุรงคกุล)
เกิด : ไม่มีข้อมูล
ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล
  • บิดา : พระยาเสนามหามนตรี (น้อยเอียด จาตุรงคกุล)
  • มารดา : ไม่มีข้อมูล

อ้างอิง[แก้]

  1. พระภรรยาเจ้า และสมเด็จเจ้าฟ้าในรัชกาลที่ 5, หน้า 43-44
  2. วิภา จิรภาไพศาล (11 พฤษภาคม 2564). "วิวัฒนาการความเป็นมาของตำแหน่ง "พระภรรยาเจ้า"". ศิลปวัฒนธรรม. สืบค้นเมื่อ 22 พฤษภาคม 2564. Check date values in: |accessdate=, |date= (help)
  3. 3.0 3.1 จุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ พระ. "พระราชนิพนธ์ ธรรมเนียมราชตระกูล ในกรุงสยาม". วชิรญาณ. สืบค้นเมื่อ 22 พฤษภาคม 2564. Check date values in: |accessdate= (help)
  4. ""หม่อมเจ้าพรรณราย" พระมเหสีผู้ทรง "ออกรับแขกเมือง" สมัยรัชกาลที่ 4". ศิลปวัฒนธรรม. 22 มกราคม 2564. สืบค้นเมื่อ 22 พฤษภาคม 2564. Check date values in: |accessdate=, |date= (help)
  5. สตรีสยามในอดีต, หน้า 244-245
  6. 6.0 6.1 6.2 6.3 6.4 สตรีสยามในอดีต, หน้า 246-248
  7. นักรบ มูลมานัส (10 ตุลาคม 2561). "เรื่องเล่าเส้นผมเจ้าดารารัศมี ทหารอินเดียนแดง ที่ไขข้อข้องใจว่าทำไมถึง Don't touch my hair!". The Cloud. สืบค้นเมื่อ 22 พฤษภาคม 2564. Check date values in: |accessdate=, |date= (help)
  8. มองสยามผ่านแอนนา, หน้า 163
  9. มองสยามผ่านแอนนา, หน้า 121
  10. ราชสกุลวงศ์, หน้า 55
  11. 11.0 11.1 ราชสกุลวงศ์, หน้า 54
  12. 12.0 12.1 12.2 12.3 12.4 ราชสกุลวงศ์, หน้า 63
  13. 13.0 13.1 13.2 13.3 13.4 ราชสกุลวงศ์, หน้า 51
  14. ราชสกุลวงศ์, หน้า 78
  15. ราชสกุลวงศ์, หน้า 69
  16. 16.0 16.1 ราชสกุลวงศ์, หน้า 52
  17. "ข่าวตาย" (PDF). ราชกิจจานุเบกษา. 1 (43): 385. 8 พฤศจิกายน พ.ศ. 2427. Check date values in: |date= (help)
  18. ราชสกุลวงศ์, หน้า 50
  19. ราชสกุลวงศ์, หน้า 60
  20. ราชสกุลวงศ์, หน้า 71
  21. ราชสกุลวงศ์, หน้า 73
  22. ราชสกุลวงศ์, หน้า 58
  23. ราชสกุลวงศ์, หน้า 76
  24. ราชสกุลวงศ์, หน้า 77
  25. ราชสกุลวงศ์, หน้า 67
  26. ราชสกุลวงศ์, หน้า 72
  27. ราชสกุลวงศ์, หน้า 79
  28. ราชสกุลวงศ์, หน้า 62
  29. ราชสกุลวงศ์, หน้า 53
  30. 30.00 30.01 30.02 30.03 30.04 30.05 30.06 30.07 30.08 30.09 30.10 30.11 30.12 30.13 30.14 30.15 30.16 30.17 30.18 30.19 30.20 30.21 30.22 30.23 สตรีสยามในอดีต, หน้า 248-249
  31. เกียรติประวัติตระกูล ณ สงขลา (PDF). ม.ป.ท. 2554. p. 125. Check date values in: |year= (help)
  32. ลูกท่านหลานเธอ ที่อยู่เบื้องหลังความสำเร็จในราชสำนัก, หน้า 233
  33. สุเจน กรรพฤทธิ์. ตามรอยเจ้าอนุวงศ์ คลี่ปมประวัติศาสตร์ไทย-ลาว. กรุงเทพฯ:สารคดี. 2555, หน้า 48-49
  34. คุณพุ่ม. นิราศบางยี่ขัน. ม.ป.ท.:โสภณพิพรรฒธนากร. 2465, หน้า 1
  35. ชมรมสายสกุลบุนนาค. พระสุริยภักดี (สนิท บุนนาค). เรียกดูเมื่อ 18 เมษายน 2556
  36. ลูกท่านหลานเธอ ที่อยู่เบื้องหลังความสำเร็จในราชสำนัก, หน้า 235
  • Jeffary Finestone. สมุดพระรูปพระราชโอรส พระราชธิดาและพระราชนัดดาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว. กรุงเทพ : บริษัทกู๊ดวิว เพรส จำกัด, พ.ศ. 2543. 394 หน้า. ISBN 974-87148-8-8
  • สาระ มีผลกิจ. ราชสำนักฝ่ายในสมัยรัตนโกสินทร์. กรุงเทพฯ : มิวเซียมเพรส, 2551. 296 หน้า. ISBN 9744516817
  • ส.พลายน้อย. พระบรมราชินีและเจ้าจอมมารดาแห่งราชสำนักสยาม. กรุงเทพ : สำนักพิมพ์ฐานบุ๊คส์, ครั้งที่ 5 พ.ศ. 2554. 368 หน้า. ISBN 9786167058580
  • วรรณพร บุญญาสถิตย์. จอมนางแห่งสยาม ในสมัยรัชกาลที่ 4 ถึงรัชกาลที่ 6 กับกระแสวัฒนธรรมตะวันตก. กรุงเทพ : สำนักพิมพ์สร้างสรรค์บุ๊คส์, พ.ศ. 2549. 338 หน้า. ISBN 874341-471-1
  • ธนากิต. พระบรมราชินีนาถ เจ้าจอมมารดา และเจ้าจอม. กรุงเทพ : สำนักพิมพ์พีระมิด, พ.ศ. 2543.

ดูเพิ่ม[แก้]