พระบาทสมเด็จพระนโรดม บรมรามเทวาวตาร

Ang Voody (บอยอินฟลูเขมร)
พระฉายาลักษณ์โดยจอห์น ทอมป์สัน พ.ศ. 2409
พระมหากษัตริย์แห่งกัมพูชา
ครองราชย์	19 ตุลาคม 2403 – 24 เมษายน 2447 (43 ปี 188 วัน)
ราชาภิเษก	3 มิถุนายน 2407
ก่อนหน้า	สมเด็จพระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดี
ถัดไป	พระบาทสมเด็จพระสีสุวัตถิ์
พระราชสมภพ	3 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2377 จังหวัดตาแก้ว อาณาจักรเขมร
สวรรคต	24 เมษายน พ.ศ. 2447 (70 พรรษา) พระบรมราชวังจตุมุขสิริมงคล ราชธานีพนมเปญ, กัมพูชา
ฝังพระศพ	Boy Influ
คู่อภิเษก	พระอัครมเหสี: พระองค์เจ้าดารากร พระมเหสี: หม่อมเจ้าพัชนี พระองค์เจ้าอรรคนารี พระองค์เจ้าสำอางค์ รวม 47 พระองค์
พระราชบุตร	61 พระองค์
พระนามเต็ม องค์สมเด็จพระนโรดม บรมรามเทวาวตาร คุณสารสุนทรฤทธิ์ มหิศวราธิบดี ศรีสุริโยสุรัตน์นฤพัทธ์พงศ์ดำรงราช บรมนารถมหากำโพชาธิบดินทร สรรพศิลปสิทธิ์สถิตสถาพร พรหมามรอำนวยไชย เป็นมไหสวริยาธิบดีในปฐพีดล สกลกัมโพชาณาจักร อัครมหาบุรุษรัตนวัฒนาดิเรก เอกอุดมบรมบพิตร พระเจ้ากรุงกัมโพชาธิบดี
ราชวงศ์	ราชวงศ์ตรอซ็อกผแอม (ราชสกุลนโรดม)
พระราชบิดา	สมเด็จพระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดี
พระราชมารดา	สมเด็จพระวรราชินี (แป้น)
ศาสนา	ศาสนาพุทธ

พระบาทสมเด็จพระนโรดม (เขมร: ព្រះបាទនរោត្តម, พฺระบาทนโรตฺตม "พระบาทนโรดม") หรือ สมเด็จพระนโรดมพรหมบริรักษ์ หรือ นักองค์ราชาวดี (เขมร: អង្គ រាជាវតី, องคฺราชาวดี "องค์ราชาวดี") เป็นพระมหากษัตริย์รัชกาลที่ 109 แห่งราชอาณาจักรกัมพูชา

พระองค์เป็นพระราชโอรสของสมเด็จพระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดี (นักองค์ด้วง) และเป็นพระเชษฐาร่วมสมเด็จพระราชบิดาของ พระบาทสมเด็จพระสีสุวัตถิ์ (นักองค์สีสุวัตถิ์) กษัตริย์กัมพูชาองค์ต่อมาซึ่งทรงขึ้นครองราชย์เมี่อ พ.ศ. 2447 สืบต่อจากพระองค์

ในรัชสมัยของพระองค์กัมพูชาได้หลุดพ้นการตกอยู่ภายใต้การปกครองของสยามและกลายมาเป็นอาณานิคมของฝรั่งเศส ทำให้พระองค์ได้ทรงเป็นกษัตริย์แห่งกัมพูชาองค์แรกที่อยู่ภายใต้การปกครองของฝรั่งเศส

เมื่อทรงพระเยาว์

พระมหากษัตริย์แห่งกัมพูชายุคใหม่
	สมเด็จพระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดี
	พระบาทสมเด็จพระนโรดม บรมรามเทวาวตาร
	พระบาทสมเด็จพระสีสุวัตถิ์
	พระบาทสมเด็จพระสีสุวัตถิ์ มุนีวงศ์
	พระบาทสมเด็จพระนโรดม สีหนุ (ครั้งที่ 1)
	พระบาทสมเด็จพระนโรดม สุรามฤต
	สมเด็จพระมหากษัตริยานี สีสุวัตถิ์ มุนีวงศ์ กุสุมะ (กษัตริย์แต่ในนาม)
	พระบาทสมเด็จพระนโรดม สีหนุ (ครั้งที่ 2)
	พระบาทสมเด็จพระบรมนาถ นโรดม สีหมุนี

เสด็จพระราชสมภพเมี่อ 3 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2377 ที่อังกอร์โบเร (จังหวัดตาแก้ว) ขณะที่เอกสารของไทยระบุว่าพระองค์เสด็จพระราชสมภพที่กรุงเทพมหานคร

เมื่อพำนักในกรุงเทพฯ พระองค์มีสถานะเป็นพระราชบุตรบุญธรรมของกษัตริย์สยาม ผนวชในธรรมยุติกนิกาย 1 พรรษาที่วัดบวรนิเวศวิหารราชวรวิหาร เมื่อสมเด็จพระหริรักษ์รามาธิบดีขึ้นครองราชย์เป็นพระเจ้ากรุงกัมพูชาแล้ว พระองค์ได้ส่งพระราชโอรส คือ นักองค์ราชาวดี เข้ามาทำราชการที่กรุงเทพมหานครในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ต่อมา ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว สมเด็จพระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดีมีใบบอกเข้ามายังกรุงเทพมหานครว่า "ตนมีชนมายุเจริญล่วงมากไปแล้ว ขอพระราชทานให้พระเจ้าแผ่นดินสยาม ทรงตั้งนักพระองค์ราชาวดี บุตรผู้ใหญ่เป็นมหาอุปราช นักพระองค์ศรีสวัสดิ์บุตรที่ 2 เป็นพระแก้วฟ้า ออกไปช่วยรักษาเมืองเขมร" ซึ่งพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งให้นักพระองค์ราชาวดีมีนามว่า "องค์พระนโรดมพรหมบริรักษ์มหาอุปราช" ตั้งนักพระองค์ศรีสวัสดิ์เป็น "องค์หริราชดะไนไกรแก้วฟ้า" ตามที่พระเจ้ากรุงกัมพูชาทรงขอมา เมื่อ พ.ศ. 2400

ความยุ่งยากก่อนขึ้นครองราชย์

สมเด็จพระนโรดม ขณะดำรงพระยศเป็นพระมหาอุปราช (ภาพสเก็ตช์เมื่อ พ.ศ. 2401 โดยฌาเนต์-ลังจ์ จากหนังสือบันทึกการเดินทางของอองรี มูโอต์)

หลังจากสมเด็จพระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดีเสด็จสวรรคตลง เมื่อ พ.ศ. 2403 ได้เกิดความยุ่งยากในการสืบราชสมบัติของกัมพูชา เมื่อนักองค์วัตถา พระอนุชาของพระนโรดมพรหมบริรักษ์ พระมหาอุปราช ซึ่งอยู่ที่กรุงเทพฯ ได้ขอกลับไปถวายบังคมพระบรมศพ เมื่อมาถึงกัมพูชา นักองค์วัตถาแสดงความต้องการที่จะขึ้นเป็นกษัตริย์และได้รับการสนับสนุนจากสนองโส (หรือสนองสู) ผู้เป็นลุง ทำให้เกิดความขัดแย้งระหว่างฝ่ายของนักองค์ศรีวัตถากับพระนโรดม

ในระหว่างความขัดแย้งนั้น สนองโสได้รวบรวมขุนนางไปตั้งมั่นที่กัมพูชาตะวันออกแล้วยกทัพเข้ามายึดพนมเปญและเมืองอุดงมีไชยได้ พระนโรดมหนีไปพระตะบองซึ่งขณะนั้นอยูในพระราชอาณาเขตสยาม ขุนนางฝ่ายตรงข้ามของสนองโสได้รวบรวมกำลังเข้าต่อต้าน และเป็นฝ่ายชนะ จับตัวสนองโสได้ แต่สนองโสหลบหนีไปสู่อินโดจีนฝรั่งเศสได้ในที่สุด

เมื่อเกิดความขัดแย้งขึ้นในกัมพูชา สยามได้เรียกตัวนักองค์วัตถาเข้ากรุงเทพฯ ในขณะเดียวกัน พระนโรดมก็เดินทางเข้าสู่กรุงเทพฯ เมื่อ 24 มกราคม พ.ศ. 2404 สยามได้ตัดสินใจสนับสนุนให้นักองค์ราชาวดีขึ้นเป็นกษัตริย์แห่งกรุงกัมพูชาขึ้นที่กรุงเทพฯ ที่วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหาร โดยมีขุนนางกัมพูชาในกรุงเทพช่วยกันประกอบพิธี พิธีราชาภิเษกของพระนโรดมได้เป็นไปโดยโดยนิตินัย ก่อนที่จะมีพิธีราชาภิเษกอีกครั้งที่กรุงอุดงมีชัย โดยพฤตินัย จากนั้นพระองค์ได้ถูกเรียกตัวให้เข้าเฝ้าที่พระบรมมหาราชวังเพื่อเป็นการอำลาพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวและเจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ องค์พระรัชทายาท พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงยินดีในพระนโรดมและได้พระราชทานพระปรมาภิไธยแก่พระนโรดมว่า "องค์สมเด็จพระนโรดม บรมรามเทวาวตาร คุณสารสุนทรฤทธิ์ มหิศวราธิบดี ศรีสุริโยสุรัตน์นฤพัทธพงศ์ดำรงราช บรมนารถมหากำโพชาธิบดินทร สรรพศิลปสิทธิ์สถิตสถาพร พรหมามรอำนวยไชย เป็นมไหสวริยาธิบดีในปฐพีดล สกลกัมโพชาณาจักร อัครมหาบุรุษรัตนวัฒนาดิเรก เอกอุดมบรมบพิตร พระเจ้ากรุงกัมโพชาธิบดี" ทางการสยามได้จัดทัพทางเรือไปส่งนักองค์ราชาวดีที่เมืองกำปอด และเดินทัพทางบกไปยังเมืองอุดงมีไชย ในระหว่างนี้ เกิดการกบฏอีก ออกญาสุทศ (บา) ได้รวบรวมกองทัพตั้งมั่นที่โพธิสัตว์ สยามจึงส่งทัพจากเสียมราฐและจันทบุรีไปปราบจนราบคาบ และได้อัญเชิญสมเด็จพระนโรดมประกอบพิธีราชาภิเษกที่กรุงอุดงมีชัยและขึ้นเป็นกษัตริย์อย่างสมบูรณ์ เมื่อวันที่ 31 พฤษภาคม พ.ศ. 2407

ความสัมพันธ์กับฝรั่งเศสและการเข้าเป็นรัฐในอารักขา

บทความหลัก: กัมพูชาในอารักขาของฝรั่งเศส

พระราชพิธีของพระนโรดมที่กรุงเทพฯ

หลังจากขึ้นครองราชย์ได้ไม่นาน ฝรั่งเศสได้เข้ามาขอให้ทำสนธิสัญญาเข้าเป็นรัฐในอารักขาของฝรั่งเศส ซึ่งพระนโรดมยินยอมที่จะเข้าเป็นรัฐในอารักขา ในช่วงแรกของการเข้าเป็นรัฐในอารักขาของฝรั่งเศสค่อนข้างราบรื่น แต่เมื่อฝรั่งเศสเปลี่ยนนโยบายการปกครองให้เข้มงวดขึ้นจึงเกิดปัญหาขัดแย้งกับข้าหลวงฝรั่งเศส

ในวันที่ 17 มิถุนายน พ.ศ. 2427 ฝ่ายอำนาจการปกครองของฝรั่งเศสได้บังคับให้พระบาทสมเด็จพระนโรดมลงพระนามในสนธิสัญญาซึ่งมีเนื้อหารวบอำนาจการปกครองเข้าสู่ฝรั่งเศสมากขึ้น โดยบังคับให้พระองค์สละพระราชอำนาจในการจัดเก็บรายได้สาธารณะ ภาษีศุลกากร และค่าฤชาอากรต่างๆ พระองค์ทรงมีท่าทีแข็งขืน แต่ฝรั่งเศสได้นำเรือรบมาทอดสมอข่มขู่ในแม่น้ำโขงที่หน้าพระบรมราชวังจตุมุขสิริมงคล พระองค์จึงไม่มีทางเลือกอื่นนอกจากลงพระนามในสนธิสัญญาดังกล่าว การกระทำเช่นนี้ของฝ่ายฝรั่งเศสได้สร้างความโกรธเคืองลุกลามไปทั่วทั้งกัมพูชา ใน พ.ศ. 2428 นักองค์วัตถา พระราชอนุชาร่วมพระราชบิดาของพระบาทสมเด็จพระนโรดม ได้เข้ามาก่อกบฏในกัมพูชาอีกครั้งเพื่อต่อต้านอำนาจการปกครองของฝรั่งเศส ฝ่ายฝรั่งเศสงสัยว่าพระบาทสมเด็จพระนโรดมทรงแอบให้การสนับสนุนนักองค์วัตถาอย่างลับๆ และกล่าวโทษพระองค์ว่าทรงเป็นผู้ยุยงให้เกิดการจลาจลขึ้น การกบฏยุติลงเมื่อพระบาทสมเด็จพระนโรดมทรงยืนยันต่อชาวกัมพูชาว่าฝรั่งเศสยังคงให้พระองค์มีอำนาจในการบริหารประเทศอยู่จริง และทรงประกาศนิรโทษกรรมแก่ผู้ก่อกบฏทั้งหมด จากความวุ่นวายครั้งนี้ ฝรั่งเศสจึงพยายามปกครองกัมพูชาโดยไม่ต้อนให้พระบาทสมเด็จพระนโรดมจนมุม เพื่อป้องกันมิให้เกิดกบฏเช่นนี้ขึ้นอีก

หลังจากรัฐประหารในปี พ.ศ. 2440 พระองค์ได้สูญเสียความเชื่อมั่นในบรรดาข้าราชบริพารที่ใกล้ชิดที่สุดของพระองค์ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ออกญาวังวรเวียงชัย (จวน) และออกญาโคลเดมอนเตโร (Bernard Col de Monteiro) ซึ่งได้รับการแต่งตั้งจากฝรั่งเศสให้เป็นเสนาบดีกัมพูชาโดยไม่ได้รับความยินยอมจากพระองค์

หลังสงครามจีน-ฝรั่งเศส (พ.ศ. 2427–2428) อินโดจีนของฝรั่งเศสได้ถูกจัดตั้งขึ้นในเดือนตุลาคม พ.ศ. 2427 โดยครอบคลุมดินแดนของอันนัม ตังเกี๋ย โคชินจีน (ซึ่งรวมกันเป็นประเทศเวียดนามในปัจจุบัน) และราชอาณาจักรกัมพูชา

ปลายรัชกาล

ในช่วงนี้ ฝรั่งเศสพยายามจะลิดรอนอำนาจของกษัตริย์กัมพูชาและเพิ่มอำนาจให้ผู้ว่าการสูงสุดของฝรั่งเศส แต่พระองค์ไม่ยินยอม พระโอรสของพระองค์คือพระยุคนธรได้เดินทางไปยังฝรั่งเศสเพื่อคัดค้านนโยบายนี้จนถูกถอดจากบรรดาศักดิ์และต้องลี้ภัยไปสยาม ฝ่ายฝรั่งเศสก็ได้ทำการย้ายเมืองหลวงจากกรุงอุดงไปที่พนมเปญซึ่งพระองค์ทรงไม่เห็นด้วยอย่างยิ่งแต่ทางการฝรั่งเศสก็ได้ทำใบแจ้งเรื่องย้ายเมืองหลวงและบังคับให้พระองค์ทรงลงพระปรมาภิไธยจนสำเร็จ ในช่วงระยะเวลานี้ฝรั่งเศสได้มอบรางวัลเล็กน้อยให้แก่กัมพูชาโดยการเสนอสร้าง พระบรมราชวังจตุมุขสิริมงคลที่คล้ายกับพระบรมมหาราชวังของสยามในกรุงเทพมหานคร ถวายพระนโรดม

เมื่อพระองค์ได้เริ่มต่อต้านฝรั่งเศสมากขึ้นทางการฝรั่งเศสจึงลดพระราชอำนาจของพระนโรดมลง จนสถานะพระมหากษัตริย์กัมพูชากลายเป็นเพียงหุ่นเชิดของฝรั่งเศสเท่านั้นและได้ให้พระสีสุวัตถิ์พระอนุชาของพระองค์ที่นิยมฝรั่งเศสขึ้นสืบสมบัติต่อ ส่วนพระนโรดมได้เสด็จสวรรคตอย่างในปี พ.ศ. 2447 ที่พระบรมราชวังจตุมุขสิริมงคล พระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพมีขึ้นที่กรุงพนมเปญ ในเดือนมกราคม พ.ศ. 2449 ปัจจุบันมีพระบรมราชานุสาวรีย์พระบรมรูปทรงม้าของพระองค์อยู่ในวัดอุดง

หลังการสวรรคต พระบาทสมเด็จพระนโรดม ทรงได้รับการถวายพระนามว่า "พระกรุณาพระสุวรรณโกศ"

การปฏิรูป

ตลอดรัชสมัยของสมเด็จพระนโรดม ภายใต้อำนาจการอารักขาของฝรั่งเศส ได้เกิดการปฏิรูประบบการปกครองและกระบวนการยุติธรรมให้มีความก้าวหน้ามากขึ้น มีการลดจำนวนหัวเมืองใหญ่ระดับเทียบเท่าจังหวัดลงเพื่อลดค่าใช้จ่ายในการบริหาราชการแผ่นดิน พระองค์ยังทรงเอาอย่างการปฏิรูปประเทศซึ่งพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวแห่งกรุงสยามทรงปฏิบัติ โดยทรงยกเลิกการผูกขาดทางการค้า เลิกทาส และการเกณฑ์ไพร่หลวงเพื่อรับใช้ราชวงศ์ ในรัชสมัยของพระองค์นั้น ราคาพืชผลทางการเกษตรบางอย่างได้ปรับตัวลดลง เช่น หมาก พริกไทย และน้ำตาล

สิ่งสืบทอด

พระบรมรูปสมเด็จพระนโรดมทรงม้า ที่วัดอุโบสถรตนาราม (วัดพระแก้วมรกต หรือวัดเจดีย์เงิน) กรุงพนมเปญ

พระบาทสมเด็จพระนโรดมทรงเป็นที่จดจำในแง่ของความชื่นชมและความโปรดปรานในศิลปะ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้มีการสร้างวัดอุโบสถรตนาราม (วัดเจดีย์เงิน) ขึ้นในปี พ.ศ. 2425 เช่นเดียวกับวัดอุดงค์ ซึ่งทรงกระทำพิธีสถาปนาวัดนี้เมื่อวันที่ 6 มิถุนายน พ.ศ. 2418 และเมื่อพระบาทสมเด็จพระนโรดมขึ้นครองราชสมบัติในปี พ.ศ. 2403 วิชานาฏศิลป์แบบดั้งเดิมก็ได้รับการฟื้นฟูให้กลับมามีชื่อเสียงอีกครั้ง โดยทรงนำเอาครูบาอาจารย์ด้านนาฏศิลป์จากสยามเข้ามาช่วยฝึกสอนด้วย ในไม่ช้าการส่งบุตรหลานเข้าเรียนในสำนักละครพระราชทรัพย์ก็กลายเป็นเกียรติยศอย่างยิ่งสำหรับข้าราชการ เสนาบดี และเหล่าผู้มีบรรดาศักดิ์

ในปี พ.ศ. 2415 พระบาทสมเด็จพระนโรดมได้เสด็จเยือนฮ่องกง มะนิลา และสิงคโปร์อย่างเป็นทางการ ที่มะนิลา พระองค์ทรงประทับใจในทักษะทางดนตรีของชาวฟิลิปปินส์เป็นอย่างมาก และทรงตัดสินพระทัยนำนักดนตรีบางส่วนกลับไปยังกัมพูชาเพื่อสอนดนตรีสมัยใหม่ ความเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ของพระบาทสมเด็จพระนโรดมดึงดูดศิลปินจากหลายชาติมายังกัมพูชา และพวกเขาก็ได้รับการต้อนรับอย่างอบอุ่นเสมอจากราชสำนัก ส่วนใหญ่มีความสนใจอย่างลึกซึ้งในละครพระราชทรัพย์ จึงได้รับโอกาสทุกอย่างในการเรียนรู้ดนตรีและการรำเขมร

ในรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระนโรดมเอง ได้มีการจัดตั้งกองทัพเรือเขมรแบบสมัยใหม่ขึ้นครั้งแรกเพื่อปกป้องเขตแดนทางทะเล

เครื่องราชอิสริยาภรณ์

ฝรั่งเศส	พ.ศ. 2415	เครื่องอิสริยาภรณ์เลฌียงดอเนอร์ ชั้นประถมาภรณ์
สยาม	ไม่ทราบปี	เครื่องขัตติยราชอิสริยาภรณ์อันมีเกียรติคุณรุ่งเรืองยิ่งมหาจักรีบรมราชวงศ์
สยาม	ไม่ทราบปี	ดาราไอยราพต (เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นที่เชิดชูยิ่งช้างเผือก ชั้นมหาวราภรณ์)

พระราชสันตติวงศ์

พระมเหสี เจ้าจอม หม่อม และนางสนม

รายพระนามพระมเหสี และรายนามเจ้าจอม หม่อม และนางสนม ในพระบาทสมเด็จพระนโรดม บรมรามเทวาวตาร มีดังนี้

สมเด็จพระอัครมเหสี
	พระนาม	วงศ์ตระกูล	อภิเศก	พระราชโอรส-ธิดา
1	สมเด็จพระราชอัครมเหสี ดารากร	พระธิดาในพระมหาอุปราชนักองค์อิ่ม ประสูติ ค.ศ. 1843 (พ.ศ. 2386) สิ้นพระชนม์ ณ กรุงอุดงค์ ค.ศ. 1868 (พ.ศ. 2411)	1858	สมเด็จเจ้าฟ้า นโรดม จันทรักษอัมพร
พระมเหสี
พระนาม		วงศ์ตระกูล	อภิเษก	พระราชโอรส
2	หม่อมเจ้าพัชนี	(พระภรรยาเจ้าชั้นที่ 2) เจ้าหญิงจากประเทศสยาม ประสูติ ค.ศ. 1827 สิ้นพระชนม์หลังจาก ค.ศ. 1909 (พ.ศ. 2452) ไปแล้ว	ก่อน ค.ศ. 1848
3	พระองค์เจ้าสงวน	พระราชธิตาในสมเด็จพระอุไทยราชาธิราชรามาธิบดี (นักองค์จัน) ได้รับสถาปนาขึ้นเป็น '' สมเด็จ '' เมื่อวันที่ 9 มกราคม ค.ศ. 1935 (พ.ศ. 2478) ชาวเวียดนามออกพระนามว่า "ตั๊บนิญควนควน" (Tap Ninh Kuan Kuan)	1848
4	พระองค์เจ้าอุบล (หรือ อุบลวัณ)	พระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดี กับเจ้าคุณบุษบาเกษร	1863	พระองค์เจ้านโรดม กรรณิกาแก้ว พระองค์เจ้านโรดม เพย
5	พระองค์เจ้าอรรคนารี (หรือ เอ็กนอ)	(พระภรรยาเจ้าชั้นที่ 2) พระธิดาในพระเจ้าราชวรวงศ์เธอ เจ้าฟ้าอิศราพงศ์ แห่งประเทศสยาม พระนามเดิม หม่อมเจ้าปุก (ปัจจุบันถือว่าทรงอยู่ในราชสกุลอิศรศักดิ) ประสูติราว พ.ศ. 2391–2393 (ค.ศ. 1847-50) ถึงแก่อนิจกรรมหลังจาก ค.ศ. 1909 (พ.ศ. 2452) ไปแล้ว (มีหลักฐานว่ายังคงดำรงพระชนม์ใน พ.ศ. 2467)	1871
6	พระองค์เจ้าสำอางค์	(พระภรรยาเจ้าชั้นที่ 2) เป็นธิดาของเสนาบดีสยาม อาจเป็นราชนิกูล ประสูติ ค.ศ. 1877 สิ้นพระชนม์ราวปลาย ค.ศ. 1909	1892
	นาม	ชาติกำเนิด	ถวายตัว	พระราชโอรส-ธิดา
7	พระนางจอมมารดา (น้อม)	ธิดาขุนนาง	1850	พระองค์เจ้ากำโพชราชสุดาดวง (สมเด็จพระองค์ใหญ่, นักเยี่ยม, นักสุดาดวง) พระองค์เจ้าพวงกัมโพชรตนะ (สมเด็จพระองค์น้อย, นักพลอย)
8	พระนางจอมผลทิพสุดาจันทร์ (ปัวะส์)	ธิดาขุนนาง เกิด ค.ศ. 1840 ถึงแก่อนิจกรรม ณ พนมเปญ ค.ศ. 1925	1857	สมเด็จกรมพระนโรดม ยุคันธร
9	พระนางคันธมาลี (พุก)		1858	พระองค์มจะ นโรดม ปาก
10	พระนางเจ้าสุคันธรสนารี (แอบ)	ธิดาขุนนาง	1858	พระองค์มจะ นโรดม โภค พระองค์มจะ นโรดม มยุรา พระองค์มจะ นโรดม มยุเรศ
11	พระนางคันธรัตนนารี		1858	พระองค์มจะ นโรดม จำเริญฤทธิ์ พระองค์มจะ นโรดม ประทุมเมศ พระองค์มจะ นโรดม รัฏฐาเนตร
12	พระแม่นางจอมสุดาดวง (พัน)	สตรีชาวสยาม		พระองค์มจะ นโรดม บันดาวงศ์
13	พระนางจอมอุไรเทพอัปสร		1866	พระองค์มจะ นโรดม ดวงสามน
14	พระนางจอมสิริเทพอัปสร		1872	พระองค์มจะ นโรดม สุมาลี พระองค์มจะ นโรดม ไกรสร สารีวงศ์
15	พระนางสุดาบวร			พระองค์มจะ นโรดม วิชาวรัตนา
16	พระนางเจ้าสมาม		1892
17	คุณพระแม่นางจอมสุชาติบุปผานารี (นวล), หรือ คุณท่าน	อดีตสนมในพระบาทสมเด็จพระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดี	1861	พระองค์มจะ นโรดม ดวงจักร พระองค์มจะ นโรดม โกย พระองค์มจะ นโรดม เยียกันถา พระองค์มจะ นโรดม มรรควรรณ พระองค์มจะ นโรดม โสมาวดี สมเด็จกรมพระ นโรดม ภาณุวงศ์ พระองค์มจะ นโรดม ยะจันทา พระองค์มจะ นโรดม ศรีโสมา สมเด็จพระราชอัยยิกา ขัตติยกัลยาณราชสุดาภควดี นโรดม พงางาม
18	คุณพระนัก ญึก (พยาม, พยู, แญก นู)	ถึงแก่อนิจกรรมหลังจาก ค.ศ. 1909 (พ.ศ. 2452) ไปแล้ว	1865	พระองค์มจะ นโรดม สุดาวดี พระองค์มจะ นโรดม ปัทมา สมเด็จพระสวางควัฒนาราชกนิษฐาจำเริญรัฐ นโรดม มัลลิกา
19	คุณจอมบุสลา	ถึงแก่อนิจกรรมหลังจาก ค.ศ. 1909 (พ.ศ. 2452) ไปแล้ว
20	คุณทิม
21	คุณสังวาลย์		1892
22	หม่อมวัน (หรือ หม่อมวู)	เป็นสตรีชาวสยาม ถึงแก่อนิจกรรมหลังจาก ค.ศ. 1909 (พ.ศ. 2452) ไปแล้ว	1857	พระองค์มจะ นโรดม กุสุมา พระองค์มจะ นโรดม วรรณา
23	คุณจอมเอี่ยมบุษบา	ธิดาในพระสุพรรณพิศาล (กอง อภัยวงศ์) และเป็นหลานปู่ของเจ้าพระยาอภัยภูเบศร (แบน) เกิด ค.ศ. 1864 ถึงแก่อนิจกรรม ค.ศ. 1944	1864	พระองค์มจะ นโรดม เกศรา สมเด็จพระราชอัยโก กรมพระวรจักรรณฤทธิ์ นโรดม สุธารส
24	นักพระแม่นางเทพกัญญา (หรือ เทพ แกวนารา)	เป็นธิดาขุนนาง	1864	พระองค์มจะ นโรดม ตระโลจ
25	นักมหาหงส์ (แยง)	เป็นธิดาของสามัญชน	1862	พระองค์มจะ นโรดม เหมรา พระองค์มจะ นโรดม สาละวัน
26	นัก ชนู	เป็นธิดาของสามัญชน	1869	พระองค์มจะ นโรดม มารี
27	นักเมียน	เป็นสตรีชาวสยาม	1862
28	นักพตาล		1871	พระองค์มจะ นโรดม เกดดา
29	พระแม่นางคันธบุปผา (มะเฟือง)	เป็นธิดาขุนนางชาวสยาม	1874	สมเด็จกรมพระ อัครมหาเสนาบดี นโรดม สุทธาวงศ์
30	นักแม่นางปก		1866	พระองค์มจะ นโรดม สุคนธบท
31	นักแม่นางโสม		1867	พระองค์มจะ นโรดม ระยา
32	นักแม่นางเจ็ย	เป็นสตรีชาวมลายู ต้องโทษประหารชีวิตเมื่อ ค.ศ. 1875 ด้วยข้อหาเป็นชู้	1865	พระองค์มจะ นโรดม กัญจนารี พระองค์มจะ นโรดม รายา พระองค์มจะ นโรดม มัตตารี
33	นักแม่นางมม	เป็นธิดาขุนนาง	1869	พระองค์มจะ นโรดม ประถะมาน
34	นักแม่นางกุหลาบ	เป็นธิดาขุนนาง	1870	พระองค์มจะ นโรดม กรักจาง
35	นักแม่นางพยู	ธิดาเสนาบดีพระคลัง
36	นักแม่นางนิ่มรามสูร		1871	พระองค์มจะ นโรดม อุมา
37	นักแม่นางนิ่มกรุงราพณ์		1873	พระองค์มจะ นโรดม นิ่มนงลักษณ์ พระองค์มจะ นโรดม สักขิริยาวงศ์
38	นักแม่นางมด	เป็นธิดาของสามัญชน	1878	พระองค์มจะ นโรดม สุพนา
39	นักแม่นางเอี่ยมจับเป็ย
40	นักแม่นางเอี่ยมสิริกัญญา
41	หม่อมกรอง	เป็นสตรีชาวสยาม ถึงแก่อนิจกรรมหลังจาก ค.ศ. 1909 (พ.ศ. 2452) ไปแล้ว	1856	พระองค์มจะ นโรดม พวงมาลี
42	หม่อมตาด	ธิดาของนายมงคล (លោក ម៉ុងឃុន) ซึ่งเป็นเป็นธิดาขุนนางเกิดในประเทศสยาม	1892	พระองค์มจะ นโรดม จันทเลขา
43	หม่อมเยีย		1857	พระองค์มจะ นโรดม หัสกรรณ
44	หม่อม ฌีร			พระองค์มจะ นโรดม กัญจนารี
45	หม่อมเจียว			พระองค์มจะ นโรดม เชิดฉิ่ง
46	หม่อมหนูมั่น	เป็นสตรีชาวสยาม	1885	พระองค์มจะ นโรดม สุมามาลย์
47	หม่อมโสม		1892	พระองค์มจะ นโรดม เฉลิมขวัญ

รายพระนามพระราชโอรสและพระราชธิดา

พระบาทสมเด็จพระนโรดมทรงมีพระราชโอรส 27 พระองค์ พระราชธิดา 34 พระองค์ รวมจำนวนพระราชโอรสและพระราชธิดาทั้งสิ้น 61 พระองค์

	พระนาม	เพศ	พระราชมารดา	ประสูติ	สิ้นพระชนม์
1	พระองค์มจะ นโรดม กัมพุชาสุดาดวง (นักเยี่ยม, นักสุดาดวง)	หญิง	พระนางทิตยเจ้ามณฑา น้อม	1850	หลัง 1913
2	พระองค์มจะ นโรดม พระองค์มจะกษัตรี นโรดม พวงกัมพูชารตนะ (นักพลอย)	หญิง	พระนางทิตยเจ้ามณฑา น้อม	1855	หลัง 1913
3	พระองค์มจะ นโรดม พวงมาลี	หญิง	หม่อม กรอง	1858	หลัง 1913
4	พระองค์มจะ นโรดม หัสกรรณ	ชาย	หม่อม เยียย	1858	1888
5	พระองค์มจะ นโรดม กุสุมา	หญิง	คุณ วรา	1858	หลัง 1913
6	พระองค์มจะ นโรดม โภค	หญิง	พระนางเจ้าสุกกนานารี เอิบ	1858	ก่อน 1890
7	พระองค์มจะ นโรดม ปาก	ชาย	พระนางกันธิยา มาลี ปวก	1859	ก่อน 1913
8	สมเด็จเจ้าฟ้า นโรดม จันทรักษอัมพร	หญิง	สมเด็จพระราชอัครมเหสี ดารากร	1859	หลัง 1932
9	สมเด็จกรมพระ นโรดม อรุณยุคนธรชัย พระราชโอรสบุตรจันท์	ชาย	พระนางจอมผลทิพสุดาจันทร์ เปาะ	1860	27 มิถุนายน 1937
10	พระองค์มจะ นโรดม บันดาวงศ์	ชาย	พระนางคุณเจ้าสุทธาดวงปณี ดง จัน	1860	ก่อน 1909
11	พระองค์มจะ นโรดม ดวงจักร	ชาย	เจ้าจอมสุชาติบุปผานารี นวล (คุณจัน)	1861	25 มีนาคม 1897
12	พระองค์มจะ นโรดม ละออนวล	หญิง	นักแม่นาง นวน	1861	หลัง 1932
13	พระองค์มจะ นโรดม โกย	หญิง	เจ้าจอมสุชาติบุปผานารี นวล (คุณจัน)	1861	ก่อน​ 1888
14	พระองค์มจะ นโรดม เหมรา	ชาย	นักมหาหงสา เยง	1863	ก่อน 1890
15	พระองค์มจะ นโรดม มรจันท์	หญิง	นัก อาน	1863	หลัง 1932
16	พระองค์มจะ นโรดม กรรณิกาแก้ว	หญิง	พระองค์มจะกษัตรี องค์ด้วง อุบล	1863	ก่อน ​1920
17	พระองค์มจะ นโรดม วัณณา	หญิง	คุณ วรา	1863	ก่อน 1893
18	พระองค์มจะ นโรดม วาสนา	หญิง	ไม่มีข้อมูล	1864	หลัง 1904
19	พระองค์มจะ นโรดม ตระโลจ	หญิง	นักพระแม่นางสิรีเทวี กัญญา เทพ แก้วนรา	1864	ก่อน 1888
20	พระองค์มจะ นโรดม มยุรา	ชาย	พระนางเจ้าสุกกนานารี เอิบ	1864	1918
21	พระองค์มจะ นโรดม เพย	ชาย	พระองค์มจะกษัตรี องค์ด้วง อุบล	1866	1888
22	พระองค์มจะ นโรดม เยียกันถา	หญิง	เจ้าจอมสุชาติบุปผานารี นวล (คุณจัน)	1866	ไม่มีข้อมูล
23	พระองค์มจะ นโรดม สุดาวดี	ชาย	คุณพระนัก ญึก	1866	ก่อน 1900
24	พระองค์มจะ นโรดม สุคนธบท	ชาย	นักแม่นางภักษา ปก	1867	1888
25	พระองค์มจะ นโรดม มรรควรรณ	ชาย	เจ้าจอมสุชาติบุปผานารี นวล (คุณจัน)	1867	1914
26	พระองค์มจะ นโรดม สุมาลี	หญิง	พระนางจอม สิรี เทวีอัปสรี	1867	ก่อน​ 1904
27	พระองค์มจะ นโรดม ระย้า	ชาย	นักแม่นาง โสม	1868	หลัง 1909
28	พระองค์มจะ นโรดม จำเริญฤทธิ์	ชาย	พระนางคันธรรัตนา นารี	1868	1910
29	พระองค์มจะ นโรดม กัญจนารี	หญิง	นักแม่นาง ชัย	1868	ไม่มีข้อมูล
30	พระองค์มจะ นโรดม โสมาวดี	หญิง	เจ้าจอมสุชาติบุปผานารี นวล (คุณจัน)	1869	หลัง​ 1932
31	พระองค์มจะ นโรดม มยุเรศ	ชาย	พระนางเจ้าสุกกนานารี เอิบ	1869	ก่อน 1890
32	พระองค์มจะ นโรดม เกศรา	ชาย	เจ้าจอมมารดา เอี่ยม บุษบา	1869	1909
33	พระองค์มจะ นโรดม มารี	หญิง	นัก นู	1870	ก่อน 1890
34	พระองค์มจะ นโรดม ประถะมาน	หญิง	นักแม่นาง หม่อม	1870	หลัง​ 1926
35	พระองค์มจะ นโรดม ปัทมา	ชาย	คุณพระนัก ญึก	1870	ก่อน 1909
36	สมเด็จกรมพระ มหาเสนาบดี นโรดม ภาณุวงศ์	ชาย	เจ้าจอมสุชาติบุปผานารี นวล (คุณจัน)	1871	1934
37	พระองค์มจะ นโรดม กรักจาง	หญิง	นักแม่นาง กุหลาบ	1871	ก่อน 1920
38	พระองค์มจะ นโรดม ประถมเมศ	หญิง	พระนางคันธรรัตนา นารี	1871	ก่อน​ 1904
39	พระองค์มจะ นโรดม ดวงสามน	ชาย	พระนางจอมอุไรเทวีอัปสรี	1871	1890
40	พระองค์มจะ นโรดม รัฏฐาเนตร	ชาย	พระนางคันธรรัตนา นารี	1871	ไม่มีข้อมูล
41	สมเด็จพระสวางควัฒนาราชกนิษฐาจำเริญรัฐ นโรดม มัลลิกา	หญิง	คุณพระนัก ญึก	1871	18 มีนาคม 1951
42	พระองค์มจะ นโรดม สาละวัน	ชาย	นักมหาหงสา เยง	1872	1924
43	พระองค์มจะ นโรดม รายา	ชาย	นักแม่นาง ชัย	1872	1907
44	พระองค์มจะ นโรดม เกดดา	ชาย	นัก พเตียล	1872	ก่อน​ 1890
45	พระองค์มจะ นโรดม ยะจันทา	หญิง	เจ้าจอมสุชาติบุปผานารี นวล (คุณจัน)	1872	1957
46	สมเด็จพระราชอัยโก กรมพระวรจักรรณฤทธิ์ นโรดม สุธารส	ชาย	เจ้าจอมมารดา เอี่ยม บุษบา	1872	1945
47	พระองค์มจะ นโรดม ไกรสร สารีวงศ์	ชาย	พระนางจอมสิรีเทวีอัปสรี	1872	ก่อน​ 1909
48	พระองค์มจะ นโรดม อุมา	หญิง	นักแม่นาง นิ่ม เรียมอิศวร	1872	ก่อน 1913
49	พระองค์มจะ นโรดม ศรีโสมา	หญิง	คุณพระแม่นางจอมสุชาติบุปผานารี นวล (คุณจัน)	1873	ก่อน 1904
50	พระองค์มจะ นโรดม วิชาวรัตนา	หญิง	พระนางสุทธาบวร	1873	ไม่มีข้อมูล
51	พระองค์มจะ นโรดม มัตตารี	ชาย	นักแม่นาง ชัย	1874	ก่อน 1920
52	พระองค์มจะ นโรดม นิ่มนงลักษณ์	หญิง	นักแม่นาง นิ่ม กรุงพาน	1874	หลัง 1926
53	สมเด็จพระราชอัยยิกา ขัตติยกัลยาณราชสุดาภควดี นโรดม พงางาม	หญิง	คุณพระแม่นางจอมสุชาติบุปผานารี นวล (คุณจัน)	พฤศจิกายน 1874	1944
54	สมเด็จกรมพระ อัครมหาเสนาบดี นโรดม สุทธาวงศ์	ชาย	พระแม่นาง กันธาราบุษบา มากพวง	1876	1918
55	พระองค์มจะ นโรดม กขิริยาวงศ์	ชาย	นักแม่นาง นิ่ม กรุงพาน	1876	1920
56	พระองค์มจะ นโรดม สุพนา	หญิง	นักแม่นาง มด	1879	หลัง 1926
57	พระองค์มจะ นโรดม สุมามาลย์	หญิง	หม่อม หนูมั่น	1886	ก่อน 1920
58	พระองค์มจะ นโรดม จันทเลขา	ชาย	หม่อม ตาด	1890	28​​ พฤษภาคม 1971
59	พระองค์มจะ นโรดม เทพสรวง สาริกาน	หญิง	หม่อม หนูหม่อน	1893	ก่อน 1904
60	พระองค์มจะ นโรดม เฉลิมขวัญ	หญิง	นักแม่นาง โสม	1883	ก่อน 1909
61	พระองค์มจะ นโรดม เชิดฉิ่ง	หญิง	นักแม่นาง เจร	1894	หลัง 1927

พระราชตระกูล

พงศาวลีของพระบาทสมเด็จพระนโรดม บรมรามเทวาวตาร

16.               8. พระนารายน์ราชารามาธิบดี                       17.               4. สมเด็จพระนารายณ์รามาธิบดีศรีสุริโยพรรณ                             18.               9. นักนางไชย                       19.               2. สมเด็จพระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดี                                   20.               10.                       21.               5. สมเด็จพระมไหยิกา ขัติยาวงษ์ศิริเสโฐวโรดม                             22.               11.                       23.               1. พระบาทสมเด็จพระนโรดม บรมรามเทวาวตาร                                         12.                       6. พระยาสุภาธิบดี (โตจ)                             13.                       3. สมเด็จพระวรราชินี (แป้น)                                   14.                       7.                             15.

อ้างอิง

• ธำรงศักดิ์ เพชรเลิศอนันต์. สยามประเทศไทยกับดินแดนในกัมพูชาและลาว. กทม. มูลนิธิโครงการตำราสังคมศาสตร์. 2552 หน้า 31-38