เจ้าจอมมารดาแพ ในรัชกาลที่ 4

เจ้าจอมมารดาแพ ในรัชกาลที่ 4
เกิด	แพ ธรรมสโรช สยาม
เสียชีวิต	5 พฤศจิกายน พ.ศ. 2404 สยาม
สัญชาติ	ไทย
คู่สมรส	พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
บุตร	หม่อมยิ่ง พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าพักตร์พิมลพรรณ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพรหมวรานุรักษ์ สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าบัญจบเบญจมา
บุพการี	พระสำราญหฤทัย (อ้าว) ท้าวทรงกันดาล (สี)

เจ้าจอมมารดาแพ ธิดาพระสำราญหฤทัย (อ้าว ธรรมสโรช) และท้าวทรงกันดาร (สี) เป็นเจ้าจอมมารดาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระราชโอรสและพระราชธิดา รวมกัน 5 พระองค์คือ

• หม่อมยิ่ง
• พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าพักตร์พิมลพรรณ
• พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพรหมวรานุรักษ์ ทรงเป็นต้นราชสกุลเกษมสันต์
• สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส
• พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าบรรจบเบญจมา

เจ้าจอมมารดาแพถึงแก่อสัญกรรมหลังจากให้ประสูติพระองค์เจ้าบัญจบเบญจมา เมื่อวันที่ 5 พฤศจิกายน พ.ศ. 2404 และได้รับพระราชทานเพลิงศพ ณ วัดราชาธิวาส

อนึ่งเจ้าจอมมารดาแพ เป็นญาติกับเจ้าจอมมารดาอึ่ง ในรัชกาลที่ 3 ผู้เป็นมารดาของพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงวรเสรฐสุดา

เจ้าจอมมารดาแพ เป็นผู้ที่รัชกาลที่ 5 นับถือเป็นแม่เลี้ยงแท้ เพราะเคยได้เลี้ยงมาเปมือนเป็นลูก ดังปรากฏในพระราชหัตถเลขาถึงสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส เมื่อ วันพฤหัสบดี แรม 11 ค่ำ เดือน 5 ปีจอ จุลศักราช 1248 (พ.ศ. 2429) ว่า

"กราบทูล กรมหมื่นวชิรญาณวโรส พระองค์เจ้ายิ่งเยาวลักษณ์

แจ้งความแก่ พระองค์เจ้าภักตร์พิมลพรรณ กรมหมื่นพรหมวรานุรักษ์ พระองค์เจ้าบรรจบเบญจมา

ด้วยในการพระกุศลที่ทรงบำเพ็ญเวลาวันนี้เป็นส่วนอุทศให้แก่แม่แพซึ่งเป็นมารดาเลี้ยงของหม่อมฉันแท้ เพราะได้มีคุณอุปการบำรุงมาเหมือนบุตร หม่อมฉันยังระลึกได้เป็นนิตย์ ถึงเวลาที่หอบหิ้วของไปป้อนให้รับประทานในที่ต่าง ๆ ทุกข์ด้วยในเวลาหม่อมฉันมีความผิด ยินดีด้วย ในเวลาดี แลระลึกถึงเวลาที่หม่อมฉันตื่นขึ้นมามีน้ำตาอาบหน้าเมื่อได้ทราบข่าวว่าตาย ความจำได้อันนี้ปรากฏอยู่ในใจไม่ขาด แต่มิรู้ที่จะทดแทนคุณเฉพาะตัวได้ เพราะล่วงลับไปเสียช้านานมาแล้ว

บัดนี้เป็นโอกาสอันสมควรที่จะได้ทดแทนคุณตามที่จะทำได้ในเวลาเช่นนี้ หม่อมฉันจึงมีความยินดีอนุโมทนาในการพระกุศลที่ทรงทำในครั้งนี้ จัดได้ผ้าไตรเครื่องสังเคดพร้อมสำรับ ๑ ผ้าไตรเปล่า ๑๐ ไตร ผ้าขาวพับ ๒๐ พับถวาย ขอได้ทรงทำบุญอุทิศส่วนกุศลให้แก่แม่แพผู้มีคุณแก่หม่อมฉันนั้นด้วย แลได้จัดผ้าไตรเปล่า ๕ ไตร ผ้าขาว ๑๐ พับ ช่วยในการศพท้าวทรงกันดาร ผ้าไตรเปล่า ๔ ไตร ผ้าขาว ๑๐ พับ ช่วยในการศพลูกกรมหมื่นพรหมวรานุรักษ์ ขอได้ทรงรับไว้ทำบุญตามคารเถิด"