ข้ามไปเนื้อหา

ราชวงศ์ฮั่น

แก้ไขลิงก์
จากวิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี
ฮั่น
漢
𗴂
  • 202 ปีก่อน ค.ศ. – ค.ศ. 9; ค.ศ. 25–220
  • (ค.ศ. 9–23: ซิน)
ราชวงศ์ฮั่นตะวันตกใน ค.ศ. 2[1]
  •   Principalities and centrally-administered commanderies
  •   Protectorate of the Western Regions (แอ่งตาริม)
สถานะจักรวรรดิ
เมืองหลวง
ภาษาทั่วไปจีนเก่า
ศาสนา
การปกครองราชาธิปไตย
จักรพรรดิ 
• 202–195 ปีก่อน ค.ศ. (องค์แรก)
ฮั่นโกโจ
• 141–87 ปีก่อน ค.ศ.
อู่
• 74–48 ปีก่อน ค.ศ.
เซฺวียน
• ค.ศ. 25–57
ฮั่นกองบู๊
• ค.ศ. 189–220 (องค์สุดท้าย)
พระเจ้าเหี้ยนเต้
อัครมหาเสนาบดี 
• 206–193 ปีก่อน ค.ศ.
เซียว เหอ
• 193–190 ปีก่อน ค.ศ.
เฉา เชิน
• ค.ศ. 189–192
ตั๋งโต๊ะ
• ค.ศ. 208–220
โจโฉ
• ค.ศ. 220
โจผี
ยุคประวัติศาสตร์จักรวรรดิ
• ฌ้อปาอ๋องทรงแต่งตั้งหลิว ปังเป็นพระเจ้าฮั่น
206 ปีก่อน ค.ศ.
• ยุทธการที่ไกเซี่ย; หลิว ปังขึ้นปกครองเป็นจักรพรรดิ
202 ปีก่อน ค.ศ.
ค.ศ. 9–23
• สละราชสมบัติแก่วุยก๊ก
ค.ศ. 220
พื้นที่
50 ปีก่อน ค.ศ. (est. ฮั่นตะวันตกสูงสุด)[2]6,000,000 ตารางกิโลเมตร (2,300,000 ตารางไมล์)
ค.ศ. 100 (est. ฮั่นตะวันออกสูงสุด)[2]6,500,000 ตารางกิโลเมตร (2,500,000 ตารางไมล์)
ประชากร
• ค.ศ. 2[3]
57,671,400
สกุลเงิน
ก่อนหน้า		ถัดไป
ราชวงศ์ฉิน
ยุคสิบแปดรัฐ
วุยก๊ก
จ๊กก๊ก
ง่อก๊ก
ราชวงศ์ฮั่น
"ฮั่น" ในอักษรตราประทับโบราณ (บนซ้าย), ลี่ชูสมัยฮั่น (บนขวา), อักษรจีนตัวเต็ม (ล่างซ้าย) และอักษรจีนตัวย่อ (ล่างขวา)
จีนตัวเต็ม漢
จีนตัวย่อ汉
พินอินHàn
การถอดเสียง
ภาษาจีนมาตรฐาน
พินอินHàn
ปอพอมอฟอㄏㄢˋ
Gwoyeu RomatzyhHann
เวด-ไจลส์Han4
ทงย่งพินอินHàn
การถอดเป็นอักษรโรมันแบบเยลHàn
IPA[xân]
อู๋
การถอดเป็นอักษรโรมันHoe
กวางตุ้งมาตรฐาน
การถอดเป็นอักษรโรมันแบบเยลHon
ยฺหวิดเพ็งHon3
IPA[hɔ̄ːn]
หมิ่นใต้
ฮกเกี้ยน เป่อ่วยยีHàn
Tâi-lôHàn
จีนสมัยกลาง
จีนสมัยกลางxàn
จีนเก่า
Baxter (1992)*xans
Baxter–Sagart (2014)*n̥ˤar-s

ราชวงศ์ฮั่น (จีนตัวเต็ม: 漢朝; จีนตัวย่อ: 汉朝; พินอิน: Hàncháo; 202 ปีก่อน ค.ศ. – ค.ศ. 9, 25–220) เป็นราชวงศ์ในประวัติศาสตร์จีนที่สถาปนาโดยหลิว ปัง และดำรงถัดจากราชวงศ์ฉินที่อายุสั้น (221–206 ปีก่อน ค.ศ.) กับช่วงว่างระหว่างรัชกาลที่มีชื่อว่าสงครามฉู่–ฮั่น (206–202 ปีก่อน ค.ศ.) สืบทอดโดยสมัยสามก๊ก (ค.ศ. 220–280) และแทรกแซงชั่วคราวโดยราชวงศ์ซิน (ค.ศ. 9–23) ที่สถาปนาโดยหวัง หมั่ง ผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ที่แย่งชิงบัลลังก์ ทำให้สมัยราชวงศ์ฮั่นจึงแบ่งออกเป็นสองช่วง คือ ฮั่นตะวันตก (202 ปีก่อน ค.ศ. – ค.ศ. 9) และฮั่นตะวันออก (ค.ศ. 25–220) ราชวงศ์ฮั่นถือเป็นยุคทองของประวัติศาสตร์จีน ส่งผลต่ออัตลักษณ์ของชาวจีนในยุคต่อมา[4] กลุ่มชาติพันธุ์ส่วนใหญ่ในประเทศจีนสมัยใหม่เรียกตนเองเป็น "ชาวฮั่น" ในขณะที่ภาษาจีนและภาษาจีนรูปเขียนเรียกเป็น "ภาษาฮั่น" และ "อักษรฮั่น" ตามลำดับ[5]

ราชวงศ์ฮั่นมีความขัดแย้งจำนวนมากกับชาวซฺยงหนู ซึ่งเป็นกลุ่มชนเร่ร่อนที่มีศูนย์กลางอยู่ที่ทุ่งหญ้าสเตปป์ยูเรเซียตะวันออก[6] ซฺยงหนูเอาชนะราชวงศ์ฮั่นได้เมื่อ 200 ปีก่อนคริสต์ศักราช ทำให้ราชวงศ์ฮั่นต้องเอาใจซฺยงหนูด้วยนโยบายการแต่งงานเชิงพันธมิตรและการจ่ายบรรณาการ แม้ว่าฝ่ายซฺยงหนูจะยังคงโจมตีชายแดนทางเหนือของจีนในสมัยราชวงศ์ฮั่นอยู่ก็ตาม นโยบายของราชวงศ์ฮั่นเปลี่ยนไปใน 133 ปีก่อนคริสต์ศักราช เมื่อจักรพรรดิฮั่นอู่เริ่มชุดการทัพหลายครั้งเพื่อปราบปรามซฺยงหนู ท้ายที่สุดซฺยงหนูพ่ายแพ้และถูกบังคับให้ยอมรับสถานะเป็นข้าราชบริพารของราชวงศ์ฮั่น แม้ว่าดินแดนทางเหนือของชายแดนฮั่นจะถูกกลุ่มชนเร่ร่อนสมาพันธรัฐเซียนเป่ย์เข้ายึดครองในภายหลังก็ตาม จักรพรรดิฮั่นอู่ยังทรงประสบความสำเร็จในการพิชิตดินแดนทางใต้ โดยผนวกหนานเยฺว่ใน 111 ปีก่อนคริสต์ศักราช และเตียนใน 109 ปีก่อนคริสต์ศักราช พระองค์ยังขยายอาณาเขตของราชวงศ์ฮั่นไปยังคาบสมุทรเกาหลีตอนเหนือ ซึ่งกองทัพฮั่นได้พิชิตโกโชซ็อนและก่อตั้งเมืองเสวียนถูจฺวิ้นและเล่อหลางจฺวิ้นใน 108 ปีก่อนคริสต์ศักราช

หลังจาก ค.ศ. 92 ขันทีในวังมีบทบาทในทางการเมืองของราชวงศ์มากขึ้น โดยมีส่วนร่วมในการต่อสู้แย่งชิงอำนาจอย่างรุนแรงระหว่างตระกูลพระมเหสีต่าง ๆ ของจักรพรรดินีและจักรพรรดินีพันปีหลวง อำนาจของจักรพรรดิยังถูกท้าทายอย่างหนักจากสมาคมศาสนาเต๋าขนาดใหญ่ ก่อให้เกิดกบฏโพกผ้าเหลืองและกบฏห้าทะนานข้าวสาร หลังการสวรรคตของพระเจ้าเลนเต้ (ค. ค.ศ. 168 – 189) ขันทีในวังถูกสังหารหมู่จากขุนพล ทำให้สมาชิกชนชั้นสูงและผู้ว่าการทหารกลายเป็นขุนศึกและแบ่งแยกจักรวรรดิ ราชวงศ์ฮั่นสิ้นสุดลงใน ค.ศ. 220 เมื่อโจผี กษัตริย์วุยก๊ก แย่งชิงบัลลังก์จากพระเจ้าเหี้ยนเต้

รากศัพท์

[แก้]

ตามบันทึกใน ฉื่อจี้ หลังราชวงศ์ฉินล่มสลาย ฌ้อปาอ๋อง ผู้ปกครองแคว้น ได้แต่งตั้งหลิว ปังเป็นเจ้าผู้ครองแคว้นฮันต๋ง ซึ่งตั้งชื่อตามที่ตั้งริมแม่น้ำฮั่น (ปัจจุบันคือทางตะวันตกเฉียงใต้ของมณฑลซานซี) หลังหลิว ปังได้รับชัยชนะในสงครามฉู่–ฮั่น ราชวงศ์ฮั่นที่เกิดขึ้นใหม่จึงได้รับการตั้งชื่อตามแคว้นฮันต๋ง[7]

ประวัติ

[แก้]

ราชวงศ์ฮั่นตะวันตก (206 ปีก่อนคริสต์ศักราช–ค.ศ. 9)

[แก้]

ราชวงศ์ฮั่นสถาปนาโดยหลิวปังหรือจักรพรรดิฮั่นไท่จู่ ซึ่งถือเป็นจักรพรรดิผู้ยิ่งใหญ่องค์ที่ 2 ของชนชาติจีนที่สามารถรวมประเทศจีนเป็นปึกแผ่นอีกครั้งหนึ่ง ราชวงศ์ฮั่นแบ่งเป็น 2 ช่วง ราชวงศ์ฮั่นตอนต้นมีเมืองหลวงตั้งอยู่ที่นครฉางอันจึงได้รับการขนานนามว่าฮั่นตะวันตก เมื่อถึงสมัยราชวงศ์ฮั่นตอนปลายได้ย้ายเมืองหลวงมายังนครลั่วหยังเรียกว่าฮั่นตะวันออก ผู้ก่อตั้งราชวงศ์ฮั่นนั้น แต่เดิมเป็นเพียงชนชั้นขุนนางผู้น้อย เมื่อฉินสื่อหวงตี้หรือจิ๋นซีฮ่องเต้ในราชวงศ์ฉินสิ้นพระชนม์ลง อำนาจของราชวงศ์ฉินเริ่มคลอนแคลน มีการลุกฮือขึ้นก่อการจากกบฏชาวนาและบรรดาเชื้อสายเจ้าผู้ครองแคว้นเดิม มีการตั้งตัวเป็นใหญ่ในทุกหัวระแหง หลิวปังก็เป็นกลุ่มหนึ่งที่เพาะสร้างอำนาจขึ้นจากขุมกำลังเล็ก ๆ ต่อมาได้กรีฑาทัพเข้านครเสียนหยาง อยู่ใกล้กับเมืองซีอานในปัจจุบัน ปิดฉากยุคสมัยของราชวงศ์ฉิน และส่งมอบนครเสียนหยางให้กับเซี่ยงอี่ว์หรือฌ้อปาอ๋องซึ่งมีฐานอำนาจอยู่ในแคว้นฉู่และมีขุมกำลังเข้มแข็งที่สุดในขณะนั้น หลิวปังจึงได้รับการอวยยศขึ้นเป็นฮั่นจงอ๋อง หลังจากสะสมกำลังพลกล้าแกร่งขึ้น จึงเปิดศึกแย่งชิงบัลลังก์กับเซี่ยงหวี่ การศึกครั้งนั้นได้รับการขนานนามว่า สงครามฉู่ฮั่น กินเวลานาน 4 ปี

ปี 202 ก่อนคริสต์ศักราช หลิวปังได้ชัยชนะอย่างเด็ดขาด ก้าวขึ้นสู่บัลลังก์จักรพรรดิ สถาปนาราชวงศ์ฮั่นระบบบริหารการปกครองของราชวงศ์ฮั่นโดยรวมแล้วยังคงยึดรูปแบบเช่นเดียวกับราชวงศ์ฉิน แต่เนื่องจากราชวงศ์ฉินที่ปกครองอย่างเข้มงวดเป็นเหตุให้ล่มสลายอย่างรวดเร็ว ฮั่นเกาจู่ จึงประกาศยกเลิกกฎหมายที่ทารุณโหดร้ายบางส่วน อีกทั้งดำเนินนโยบายที่เป็นมิตรต่อประชาชน เช่น ลดการเก็บภาษีอากรและการเกณฑ์แรงงาน ปลดปล่อยกำลังทหารและประชาชนสู่บ้านเกิดของตน จัดสรรที่ดินทำกินให้กับบรรดาทหารที่ร่วมรบชนะศึกสงคราม อีกทั้งพระราชทานรางวัลเป็นเสบียงอาหารและตำแหน่งทางราชการ นอกจากนี้ ยังเข้าควบคุมพ่อค้าที่ร่ำรวย ไม่ให้ฉวยโอกาสขึ้นราคาสินค้า ผืนดินที่ทำการเพาะปลูกได้รับการทำนุบำรุงอีกครั้ง เมื่อเป็นเช่นนี้ ทำให้สภาพสังคมได้มีเวลาในการฟื้นฟูและจัดระเบียบใหม่ และกลับสู่ความสงบสุขที่เคยเป็นจวบจนรัชสมัยของเหวินตี้ และจิ่งตี้ ในอีกกว่า 60 ปีให้หลัง ก็ยังคงให้ความสำคัญกับเกษตรกรรม มีการจัดเก็บภาษีแต่น้อยและเกณฑ์แรงงานต่ำ สภาพเศรษฐกิจและสังคมได้รับการเยียวยาจนกระทั่งเริ่มมีความเจริญรุดหน้า ไม่ว่าจะเป็นธุรกิจเกลือ ธุรกิจเหล็กกล้า งานหัตถกรรม และการค้าขายต่างก็ขยับขยายเติบโตขึ้น

เนื่องจากในช่วงต้นราชวงศ์ฮั่นได้มีการปูนบำเหน็จให้กับบรรดาขุนนางและเจ้านายเชื้อพระวงศ์จำนวนมาก ดังนั้นอำนาจของเจ้านายเหล่านี้จึงนับวันจะแกร่งกล้าขึ้น ในรัชสมัยจิ่งตี้จึงเกิดเหตุการณ์ ‘กบฏ7แคว้น’ขึ้น หลังจากกบฏถูกปราบราบคาบลง อิทธิพลอำนาจของเหล่าขุนนางก็อ่อนโทรมลง อำนาจจากส่วนกลางเข้มแข็งขึ้น

รัชสมัยอู่ตี้ (ระยะเวลาครองราชย์ 54 ปี ถือเป็นกษัตริย์ชาวฮั่นที่ครองบัลลังก์ยาวนานที่สุดของจีน) จึงถือเป็นยุคทองของฮั่นตะวันตก เศรษฐกิจรุ่งเรือง ทรัพย์สินในทองพระคลังล้นเหลือ ในรัชสมัยอู่ตี้ มีการกำหนดเหรียญกษาปณ์ขึ้นใช้ภายในประเทศ มีข้อห้ามในการหลอมสร้างเหรียญกษาปณ์เป็นส่วนตัว ธุรกิจหลอมเหล็กกลายเป็นกิจการของรัฐ มีการตรากฎหมายการขนส่งลำเลียง วางข้อกฎหมายระเบียบใบอนุญาตต่าง ๆ ทำให้รายได้ท้องพระคลังเพิ่มขึ้นอย่างมาก ด้วยเหตุนี้ ฮั่นอู่ตี้จึงหันไปสนใจนโยบายต่อต่างแดน เช่น ชนเผ่าซงหนูที่คอยรบกวนอยู่ทางชายแดนภาคเหนือมาเป็นเวลานาน ฮั่นอู่ตี้ก็ได้ยกทัพออกปราบถึง 3 ครั้งครา ขับไล่ชนเผ่าซงหนูให้ถอยร่นกลับเข้าไปยังดินแดนทะเลทรายทางตอนเหนือ นำสันติสุขมายังดินแดนชายขอบตะวันตกของจีน อีกทั้งยังบุกเบิกพื้นที่ทำไร่นาในแถบดินแดนทางตะวันตกเฉียงเหนือ ซ่อมแซมกำแพงเมืองจีน จัดตั้งระบบไฟสัญญาณแจ้งเหตุตามชายแดน และยังส่งจางเชียนไปเป็นทูตสันถวไมตรียังดินแดนตะวันตก เพื่อเปิดเส้นทางการค้าออกไปยังดินแดนเอเชียกลาง อันเป็นที่รู้จักกันในนามของ ‘เส้นทางสายไหม’

รัชสมัยของเจาตี้ และเซวียนตี้ นั้น แม้ว่าเศรษฐกิจจีนจะยังคงก้าวไปข้างหน้า ทว่า กลับแฝงเร้นไว้ด้วยเงามืดของการเมือง เกิดการซ่องสุมอำนาจและความพยายามในการล้มล้างฐานอำนาจเดิม ทำให้ชาวเมืองพากันหวั่นหวาดความเปลี่ยนแปลงที่จะเกิดขึ้น ส่วนนโยบายต่อชนเผ่านอกด่านคือ ซ่งหนู ได้หันมาใช้การผูกมิตรแทน โดยมีการจัดส่งองค์หญิงหรือบุตรสาวของเจ้านายชั้นสูงไปแต่งงานกับหัวหน้าเผ่านอกด่าน จนเกิดเป็นตำนานของหวังเจาจวิน

รัชสมัยฮั่นหยวนตี้ กลุ่มขุนนางที่ไม่มีเชื้อสายชนชั้นสูงมีอำนาจมากขึ้น ระบอบการปกครองล้มเหลว เกิดการขัดแย้งทางชนชั้นและการลุกฮือของกบฏชาวนาอยู่เสมอ

รัชสมัยฮั่นเฉิงตี้ กลุ่มตระกูลหวังซึ่งเป็นญาติฝ่ายพระมารดาของเฉิงตี้เข้ากุมอำนาจทางการเมืองไว้ได้ ตระกูลหวังมีพี่น้อง 4 คนและหลานชายชื่อหวังมั่ง เข้ารวบตำแหน่งหัวหน้าทางการทหารและพลาธิการไว้ได้ อีกทั้งยังร่ำรวยทรัพย์สินมหาศาลพอล่วงเข้ารัชสมัยฮั่นอัยตี้ ราชวงศ์ฮั่นตะวันตกก็ถูกกบฏชาวนาสั่นคลอนราชบัลลังก์จนแทบไม่อาจยืนหยัดต่อไปได้ หวังหมั่งนำความคิดเรื่อง ‘สืบทอดบัญชาสวรรค์’ มาใช้เพื่อการแก้ไขวิกฤตอีกครั้ง แต่ก็ต้องประสบกับความล้มเหลว เมื่อฮั่นผิงตี้ ขึ้นครองบัลลังก์ หวังหมั่งกลับมาเรืองอำนาจอีกครั้งจึงเร่งกำจัดศัตรูทางการเมืองขนานใหญ่ รวมทั้งจัดตั้งสมัครพรรคพวก หาทางซื้อใจประชาชนและปัญญาชน เพื่อสนับสนุนฐานอำนาจแห่งตน

เมื่อฮั่นผิงตี้สิ้นพระชนม์ลง หยูจื่ออิง ซึ่งยังเป็นเด็กขึ้นครองราชย์ต่อมา หวังหมั่งเห็นเป็นโอกาส จึงถอดถอนหยูจื่ออิง แล้วตั้งตนขึ้นเป็นฮ่องเต้ (ค.ศ. 8-23) นับแต่นั้น ราชวงศ์ฮั่นตะวันตกก็ถึงกาลล่มสลายราชวงศ์ฮั่นตะวันตก ถือว่าเป็นช่วงเวลาที่มีความเจริญรุ่งเรืองที่สุดยุคหนึ่งในประวัติศาสตร์ชนชาติจีน เป็นยุคสมัยที่ก่อเกิดศูนย์รวมทางจิตใจของความเป็นชนชาติจีน หรือที่ต่อมาเรียกกันว่าชาวฮั่น หลังจากฉินสื่อหวงหรือจิ๋นซีฮ่องเต้ปฐมกษัตริย์จีนที่สามารถรวมแผ่นดินจีนเป็นหนึ่งแล้ว ในสมัยจั้นกว๋อ การสู้รบระหว่างแว่นแคว้นต่าง ๆ ได้ทำให้เกิดการหล่อหลอมวัฒนธรรมของชนชาติต่าง ๆ เข้าด้วยกัน

เมื่อถึงสมัยฮั่นตะวันตก ไม่ว่าจะเป็นรูปแบบการปกครอง ภาษาอักษร การศึกษาวัฒนธรรม ขนบประเพณีต่างก็ได้รับการกลืนกลายเป็นหนึ่งเดียว เกิดเป็นวัฒนธรรมร่วมกันที่เรียกว่า‘วัฒนธรรมของชนชาติฮั่น’นับแต่นั้นมา ชนชาติฮั่นซึ่งมีความเจริญมากกว่า จึงมักได้รับการยอมรับให้เป็นกลุ่มผู้นำในดินแดนแถบนี้ และนี่คือผลแห่งวิวัฒนาการทางประวัติศาสตร์และการหลอมกลืนโดยธรรมชาติ ในภายหลังยุคสมัยฮั่นต่อมา แม้ว่าจะมีการเปลี่ยนแปลงผู้ปกครองหรือราชวงศ์อีกมากมาย แต่กลุ่มผู้นำยังคงเป็นชาวฮั่นตลอดมา

ราชวงศ์ฮั่นตะวันออก (ค.ศ. 25–220)

[แก้]

นับแต่ "หวังหมั่ง" ถอดถอน "หยูจื่ออิง" ยุวกษัตริย์องค์สุดท้ายในราชวงศ์ฮั่นตะวันตก เพื่อตั้งตนเป็นใหญ่ โดยจัดระเบียบการปกครองใหม่ และก่อตั้งราชวงศ์ซิน ขึ้น แต่ความล้มเหลวของระเบียบใหม่ได้สร้างกระแสต่อต้านจากประชาชน เกิดเป็นกบฏชาวนาในพื้นที่ต่าง ๆ อาทิ กองกำลังคิ้วแดง ที่นำโดยฝานฉงจากแถบซานตง และกองกำลังลี่ว์หลิน ซึ่งนำโดยหลิวซิ่ว จากหูเป่ย เป็นต้น โดยในบรรดากองกำลังเหล่านี้ ถือว่ากองทัพของหลิวซิ่วมีกำลังกล้าแข็งที่สุด ภายหลังการศึกที่คุนหยัง ชัยชนะอย่างเด็ดขาดของกองกำลังลี่ว์หลินต่อกองทัพราชวงศ์ใหม่ ทำให้หลิวซิ่วถือเป็นโอกาสเข้ากลืนขุมกำลังติดอาวุธขนาดเล็กทางตอนเหนือ ขยายฐานกำลังไปยังเหอเป่ย ซึ่งเป็นดินแดนทางภาคเหนือของจีนในปัจจุบัน

ปีคริสต์ศักราช 25 หลิวซิ่วก็ตั้งตัวขึ้นเป็นฮ่องเต้ครองดินแดนเหอเป่ย ภายใต้สมญานามว่า ฮั่นกวงตี้ และใช้ชื่อราชวงศ์ฮั่นตามเดิม โดยทางประวัติศาสตร์ได้แบ่งยุคนี้เป็นฮั่นตะวันออก เนื่องจากนครหลวงตั้งอยู่ที่เมืองลั่วหยางภารกิจแรกของกวงอู่ตี้คือการปราบกองกำลังคิ้วแดงที่กำลังปิดล้อมเมืองฉางอัน

ปีรัชสมัยที่ 12 ของกวงตี้ ก็สามารถปราบก๊กของกงซุนซู่ในเสฉวนลงอย่างราบคาบ รวมประเทศจีนกลับมาเป็นหนึ่งเดียวกันอีกครั้ง จากนั้นตามมาด้วยประกาศปลดปล่อยแรงงานทาส ซึ่งถือเป็นการปลดปล่อยแรงงานการผลิตครั้งใหญ่ นอกจากนี้ ยังซ่อมสร้างการชลประทานทั่วประเทศ รื้อฟื้นภาคการเกษตรให้กลับมีชีวิตชีวาอีกครั้ง

รัชสมัยหมิงตี้ ก็ยกเลิกการผูกขาดการค้าเกลือและเหล็กกล้า อีกทั้งธุรกิจอื่น ๆ อาทิ ธุรกิจหลอมและหล่อทองแดง ธุรกิจผ้าไหมเป็นต้น ทำให้บ้านเมืองและการค้าขายในยุคฮั่นตะวันออกเจริญรุ่งเรืองขึ้น เมืองลั่วหยังกลายเป็นศูนย์กลางทางการค้าของประเทศ ส่วนศูนย์กลางทางภาคใต้ ได้แก่ เมืองหยังโจว จิงโจว อี้โจว ก็มีความเจริญในด้านธุรกิจหัตถกรรม จำนวนประชากรในเมืองเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว

รัชสมัยจางตี้ และเหอตี้ ถึงกับมีการเดินทางออกไปติดต่อเชื่อมสัมพันธไมตรียังดินแดนฝั่งตะวันตก เพื่อสานต่อแนวการค้าบนเส้นทางสายไหม ขณะเดียวกัน บรรดาเจ้าที่ดินทั้งฝ่ายบุ๋นและฝ่ายบู๊ต่างก็อยู่ในช่วงสั่งสมกำลังบารมี

หลังรัชสมัยเหอตี้ บรรดาเชื้อพระวงศ์และเหล่าขุนนางชั้นสูงต่างก็มีอำนาจที่เข้มแข็งมากขึ้น มักปรากฏว่าเชื้อพระวงศ์และขุนนางผลัดกันหรือร่วมมือกันเข้ากุมอำนาจในระหว่างการผลัดแผ่นดินอยู่บ่อยครั้ง ในสี่รัชสมัยต่อมาอันได้แก่ ซุ่นตี้ ช่งตี้ จื้อตี้และเหิงตี้ กษัตริย์ทั้ง 4 มีเชื้อพระวงศ์เหลียงจี้ คอยเป็นที่ปรึกษาว่าราชการให้ถึง 20 ปี สั่งสมเงินทองทรัพย์สินกว่า 3,000 ล้าน ภายหลังยุคกลางของฮั่นตะวันออก กลุ่มครอบครัวตระกูลใหญ่เข้ากุมอำนาจทางการเมือง ทำให้เกิดสภาพเป็นขั้วการเมืองแบบผูกขาด

ยุคปลายของฮั่นตะวันออก ได้เกิดกระแสการวิพากษ์การเมืองจากกลุ่มปัญญาชนและขุนนางผู้น้อยส่วนหนึ่ง ที่ต้องการแสดงความไม่พอใจต่อระบบการเมืองการปกครองในสมัยนั้น จนเกิดวิกฤตทางการเมือง

เมื่อสิ้นรัชสมัยเหิงตี้ เหล่าขุนนางก็ยิ่งฮึกเหิมในอำนาจ ถึงกับมีการซึ้อขายตำแหน่งทางการเมืองกันอย่างเปิดเผย อำนาจบ้านเมืองล่มสลาย สังคมเต็มไปด้วยคนจรไร้ถิ่นฐาน เกิดความเดือดร้อนไปทุกหย่อมหญ้าเมื่อถึงรัชสมัยหลิงตี้ เกิดกบฏโพกผ้าเหลืองทางภาคเหนือนำโดยเตียวก๊ก เข้าล้มล้างราชวงศ์ฮั่นตะวันออก บรรดาเจ้าที่ดินที่มีกำลังกล้าแข็งต่างก็ฉกฉวยโอกาสนี้พากันตั้งตนเป็นใหญ่ ต่อสู้แย่งชิงอำนาจ จนท้ายสุดหลงเหลือเพียง 3 กลุ่มอำนาจใหญ่นั่นคือ เว่ย สู่ และ อู๋ หรือที่รู้จักกันในนามของ "สามก๊ก" นั่นเอง

ปี ค.ศ. 220 ในช่วงปลายราขวงศ์ฮั่นตะวันออกซึ่งเป็นช่วงสมัยยุคสามก๊ก พระเจ้าเหี้ยนเต้ทรงถูกบังคับให้สละพระราชบัลลังก์และมอบให้วุยอ๋องโจผี บุตรชายของโจโฉ แต่ว่าราชวงศ์ฮั่นยังไม่สิ้นสุดเมื่อฮันต๋งอ๋องเล่าปี่ ผู้เป็นพระเจ้าอาของพระเจ้าเหี้ยนเต้และเชื้อพระวงศ์สถาปนาตนเองขึ้นเป็นพระมหาจักรพรรดิในแดนเสฉวนเพื่อรักษาราชวงศ์ฮั่นและเชื้อสายราชตระกูลเล่าต่อไปและกอบกู้ราชวงศ์ฮั่นให้ฟิ้นคืนอีกครั้ง แต่หลังจากพระเจ้าเล่าปี่สวรรคตในปี ค.ศ. 223 พระเจ้าเล่าเสี้ยนขึ้นครองราชย์ต่อมาอีก 40 ปี แต่ช่วงปลายรัชกาล พระเจ้าเล่าเสี้ยนกลับไม่สนใจบริหารบ้านเมือง กลับเอาเสพสุรานารีไปวันๆ แถมยังหูเบามักถูกขันทีกังฉินยุแหย่ทำให้จ๊กก๊กอ่อนแอลงและถูกวุยก๊กโจมตีจนล่มสลายลง หลังจากนั้นเวลาต่อมาสุมาเอี๋ยนได้ล้มล้างราชวงศ์วุย กลืนดินแดนเสฉวนของจ๊กก๊ก และตีง่อก๊กจนแตกเป็นเหตุให้แผ่นดีนจีนที่ได้แตกออกเป็นสามก๊กกลับมารวมกันอีกครั้งซึ่งอยู่ภายใต้การนำของราชวงศ์ใหม่คือ ราชวงศ์จิ้น อันเป็นการล่มสลายของราชวงศ์ฮั่นในที่สุด

ความเจริญก้าวหน้าในด้านวัฒนธรรมและวิทยาการในสมัยฮั่นตะวันออก

[แก้]

ในช่วงกลางของฮั่นตะวันออก ยังมีนักปราชญ์ที่มีชื่อเสียงอย่าง จางเหิง ซึ่งเป็นทั้งนักคิด นักกวี และนักวิชาการ โดยเขาได้คิดประดิษฐ์เครื่องวัดตำแหน่งดวงดาวและเครื่องวัดแผ่นดินไหวที่สามารถใช้ในทางวิทยาศาสตร์ได้อีกด้วย (เครื่องตรวจวัดแผ่นดินไหว จากการคิดค้นของจางเหิง สร้างขึ้นในคริสต์ศักราช 132 ถือเป็นเครื่องวัดแผ่นดินไหวเครื่องแรกของโลก) ในรัชสมัยเหอตี้ ก็ยังมีไช่หลุน ผู้ซึ่งได้ปรับปรุงกรรมวิธีการผลิตกระดาษจากพืช ซึ่งทำให้ราคากระดาษถูกลง และนิยมใช้กันอย่างแพร่หลาย อันเป็นการสร้างคุณูปการต่อชาวโลกครั้งยิ่งใหญ่ นอกจากนี้ องค์ความรู้ต่าง ๆ ในด้านการเกษตร การคำนวณและการแพทย์ ต่างก็ประสบความก้าวหน้าใหญ่ ศาสนาพุทธและเต๋าที่ทรงอิทธิพลล้ำลึกทางความคิด วัฒนธรรมและวิถีชีวิตในสังคมจีน ก็ล้วนเจริญรุ่งเรืองขึ้นในยุคนี้เอง

การขยายอำนาจของอาณาจักรฮั่น

[แก้]

พระองค์ทรงขยายดินแดนจีนออกไปกว้างขวางจนถึงเอเชียกลางและทำสงครามขับไล่พวกซุงหนูออกไปจากภาคเหนือของจีนได้สำเร็จ ยึดครองดินแดนแมนจูเรีย เกาหลีทางตอนเหนือ ยึดครองดินแดน หนานเยียะ (กวางตุ้งและกวางสี) และเวียดนามตอนเหนือ

ดูเพิ่ม

[แก้]

Notes

[แก้]

อ้างอิง

[แก้]
  1. ↑ Barnes (2007), p. 63.
  2. 1 2 Taagepera (1979), p. 128.
  3. ↑ Nishijima (1986), pp. 595–596; Bielenstein (1987), p. 14.
  4. ↑ Zhou (2003), p. 34.
  5. ↑ Schaefer (2008), p. 279.
  6. ↑ Bailey (1985), pp. 25–26.
  7. ↑ Loewe (1986), p. 116.

ข้อมูล

[แก้]
  • Adshead, Samuel Adrian Miles (2000), China in World History, London: MacMillan, ISBN 978-0-312-22565-0.
  • Akira, Hirakawa (1998), A History of Indian Buddhism: From Sakyamani to Early Mahayana, แปลโดย Paul Groner, New Delhi: Jainendra Prakash Jain at Shri Jainendra Press, ISBN 978-81-208-0955-0.
  • An, Jiayao (2002), "When glass was treasured in China", ใน Juliano, Annette L.; Lerner, Judith A. (บ.ก.), Silk Road Studies VII: Nomads, Traders, and Holy Men Along China's Silk Road, Turnhout: Brepols Publishers, pp. 79–94, ISBN 978-2-503-52178-7.
  • Bailey, H. W. (1985), Indo-Scythian Studies being Khotanese Texts Volume VII, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-11992-4.
  • Balchin, Jon (2003), Science: 100 Scientists Who Changed the World, New York: Enchanted Lion Books, ISBN 978-1-59270-017-2.
  • Ball, Warwick (2016), Rome in the East: Transformation of an Empire, London & New York: Routledge, ISBN 978-0-415-72078-6.
  • Barbieri-Low, Anthony J. (2007), Artisans in Early Imperial China, Seattle & London: University of Washington Press, ISBN 978-0-295-98713-2.
  • Barnes, Ian (2007), Mapping History: World History, London: Cartographica, ISBN 978-1-84573-323-0.
  • Beck, Mansvelt (1986), "The fall of Han", ใน Twitchett, Denis; Loewe, Michael (บ.ก.), The Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220, Cambridge University Press, pp. 317–376, ISBN 978-0-521-24327-8.
  • Berggren, Lennart; Borwein, Jonathan M.; Borwein, Peter B. (2004), Pi: A Source Book, New York: Springer, ISBN 978-0-387-20571-7.
  • Bi, Zhicheng (2019), "Stone Reliefs of the Han Tombs in Shandong Province: Relationship Between Motifs and Composition" (PDF), Advances in Social Science, Education and Humanities Research, 368: 175–177.
  • Bielenstein, Hans (1980), The Bureaucracy of Han Times, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-22510-6.
  • ——— (1986), "Wang Mang, the Restoration of the Han Dynasty, and Later Han", ใน Twitchett, Denis; Loewe, Michael (บ.ก.), The Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220, Cambridge University Press, pp. 223–290, ISBN 978-0-521-24327-8.
  • ——— (1987), "Chinese Historical Demography A D. 2 – 1982", Bulletin of the Museum of Far Eastern Antiquities, Stockholm, 59.
  • Block, Leo (2003), To Harness the Wind: A Short History of the Development of Sails, Annapolis: Naval Institute Press, ISBN 978-1-55750-209-4.
  • Bowman, John S. (2000), Columbia Chronologies of Asian History and Culture, New York: Columbia University Press, ISBN 978-0-231-11004-4.
  • Buisseret, David (1998), Envisioning the City: Six Studies in Urban Cartography, Chicago: University Of Chicago Press, ISBN 978-0-226-07993-6.
  • Bulling, A. (1962), "A landscape representation of the Western Han period", Artibus Asiae, 25 (4): 293–317, doi:10.2307/3249129, JSTOR 3249129.
  • Chang, Chun-shu (2007), The Rise of the Chinese Empire: Volume II; Frontier, Immigration, & Empire in Han China, 130 B.C. – A.D. 157, Ann Arbor: University of Michigan Press, ISBN 978-0-472-11534-1.
  • Chavannes, Édouard (1907), "Les pays d'Occident d'après le Heou Han chou" (PDF), T'oung Pao, 8: 149–244, doi:10.1163/156853207x00111, เก็บ (PDF)จากแหล่งเดิมเมื่อ 2022-10-10.
  • Ch'en, Ch'i-Yün (1986), "Confucian, Legalist, and Taoist thought in Later Han", ใน Twitchett, Denis; Loewe, Michael (บ.ก.), Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220, Cambridge University Press, pp. 766–806, ISBN 978-0-521-24327-8.
  • Ch'ü, T'ung-tsu (1972), Dull, Jack L. (บ.ก.), Han Dynasty China: Volume 1: Han Social Structure, Seattle and London: University of Washington Press, ISBN 978-0-295-95068-6.
  • Chung, Chee Kit (2005), "Longyamen is Singapore: The Final Proof?", Admiral Zheng He & Southeast Asia, Singapore: Institute of Southeast Asian Studies, ISBN 978-981-230-329-5.
  • Cotterell, Maurice (2004), The Terracotta Warriors: The Secret Codes of the Emperor's Army, Rochester: Bear and Company, ISBN 978-1-59143-033-9.
  • Cribb, Joe (1978), "Chinese lead ingots with barbarous Greek inscriptions", Coin Hoards, 4: 76–78, เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 16 August 2021, สืบค้นเมื่อ 13 July 2017.
  • Csikszentmihalyi, Mark (2006), Readings in Han Chinese Thought, Hackett, ISBN 978-0-87220-710-3.
  • Cullen, Christopher (2006), Astronomy and Mathematics in Ancient China: The Zhou Bi Suan Jing, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-03537-8.
  • Cutter, Robert Joe (1989), The Brush and the Spur: Chinese Culture and the Cockfight, Hong Kong: The Chinese University of Hong Kong, ISBN 978-962-201-417-6.
  • Dauben, Joseph W. (2007), "Chinese Mathematics", ใน Katz, Victor J. (บ.ก.), The Mathematics of Egypt, Mesopotamia, China, India, and Islam: A Sourcebook, Princeton: Princeton University Press, pp. 187–384, ISBN 978-0-691-11485-9.
  • Davis, Paul K. (2001), 100 Decisive Battles: From Ancient Times to the Present, New York: Oxford University Press, ISBN 978-0-19-514366-9.
  • Day, Lance; McNeil, Ian (1996), Biographical Dictionary of the History of Technology, New York: Routledge, ISBN 978-0-415-06042-4.
  • de Crespigny, Rafe (2007), A Biographical Dictionary of Later Han to the Three Kingdoms (23–220 AD), Leiden: Koninklijke Brill, ISBN 978-9-004-15605-0.
  • Demiéville, Paul (1986), "Philosophy and religion from Han to Sui", ใน Twitchett, Denis; Loewe, Michael (บ.ก.), Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220, Cambridge University Press, pp. 808–872, ISBN 978-0-521-24327-8.
  • Deng, Yingke (2005), Ancient Chinese Inventions, แปลโดย Wang Pingxing, Beijing: China Intercontinental Press (五洲传播出版社), ISBN 978-7-5085-0837-5.
  • Di Cosmo, Nicola (2002), Ancient China and Its Enemies: The Rise of Nomadic Power in East Asian History, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-77064-4.
  • Ebrey, Patricia Buckley (1974), "Estate and family management in the Later Han as seen in the Monthly Instructions for the Four Classes of People", Journal of the Economic and Social History of the Orient, 17 (2): 173–205, doi:10.1163/156852074X00110, JSTOR 3596331.
  • ——— (1986), "The Economic and Social History of Later Han", ใน Twitchett, Denis; Loewe, Michael (บ.ก.), Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220, Cambridge University Press, pp. 608–648, ISBN 978-0-521-24327-8.
  • ——— (1999), The Cambridge Illustrated History of China, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-66991-7.
  • Eiland, Murray (2003), "Looking at Ancient Chinese Dogs Looking at Ancient Chinese Dogs", Athena Review, 3 (3): 75–79.
  • Fairbank, John K.; Goldman, Merle (1998), China: A New History, Enlarged Edition, Cambridge, MA: Harvard University Press, ISBN 978-0-674-11673-3.
  • Fraser, Ian W. (2014), "Zhang Heng 张衡", ใน Brown, Kerry (บ.ก.), The Berkshire Dictionary of Chinese Biography, Great Barrington: Berkshire, ISBN 978-1-933782-66-9.
  • Greenberger, Robert (2006), The Technology of Ancient China, New York: Rosen, ISBN 978-1-4042-0558-1.
  • Guo, Qinghua (2005), Chinese Architecture and Planning: Ideas, Methods, and Techniques, Stuttgart and London: Axel Menges, ISBN 978-3-932565-54-0.
  • Hansen, Valerie (2000), The Open Empire: A History of China to 1600, New York & London: W. W. Norton, ISBN 978-0-393-97374-7.
  • Hardy, Grant (1999), Worlds of Bronze and Bamboo: Sima Qian's Conquest of History, New York: Columbia University Press, ISBN 978-0-231-11304-5.
  • Hinsch, Bret (1990), Passions of the Cut Sleeve, Berkeley: University of California Press, ISBN 978-0-520-91265-6.
  • Hinsch, Bret (2002), Women in Imperial China, Lanham: Rowman & Littlefield Publishers, ISBN 978-0-7425-1872-8.
  • Hsu, Cho-Yun (1965), "The changing relationship between local society and the central political power in Former Han: 206 B.C. – 8 A.D.", Comparative Studies in Society and History, 7 (4): 358–370, doi:10.1017/S0010417500003777, S2CID 146695190.
  • Hsu, Elisabeth (2001), "Pulse diagnostics in the Western Han: how mai and qi determine bing", ใน Hsu, Elisabeth (บ.ก.), Innovations in Chinese Medicine, Cambridge University Press, pp. 51–92, ISBN 978-0-521-80068-6.
  • Hsu, Mei-ling (1993), "The Qin maps: a clue to later Chinese cartographic development", Imago Mundi, 45: 90–100, doi:10.1080/03085699308592766.
  • Huang, Ray (1988), China: A Macro History, Armonk & London: M.E. Sharpe, ISBN 978-0-87332-452-6.
  • Hulsewé, A. F. P. (1986), "Ch'in and Han law", ใน Twitchett, Denis; Loewe, Michael (บ.ก.), The Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220, Cambridge University Press, pp. 520–544, ISBN 978-0-521-24327-8.
  • Jin, Guantao; Fan, Hongye; Liu, Qingfeng (1996), "Historical Changes in the Structure of Science and Technology (Part Two, a Commentary)", ใน Dainian, Fan; Cohen, Robert S. (บ.ก.), Chinese Studies in the History and Philosophy of Science and Technology, แปลโดย Kathleen Dugan and Jiang Mingshan, Dordrecht: Kluwer, pp. 165–184, ISBN 978-0-7923-3463-7.
  • Knechtges, David R. (2010), "From the Eastern Han through the Western Jin (AD 25–317)", ใน Owen, Stephen (บ.ก.), The Cambridge History of Chinese Literature, volume 1, Cambridge University Press, pp. 116–198, ISBN 978-0-521-85558-7.
  • Kramers, Robert P. (1986), "The development of the Confucian schools", ใน Twitchett, Denis; Loewe, Michael (บ.ก.), Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220, Cambridge University Press, pp. 747–756, ISBN 978-0-521-24327-8.
  • Lewis, Mark Edward (2007), The Early Chinese Empires: Qin and Han, Harvard University Press, ISBN 978-0-674-02477-9.
  • Lewis, Mark Edward; Hsieh, Mei-yu (2017), "Tianxia and the invention of empire in East Asia", ใน Wang, Ban (บ.ก.), Chinese Visions of World Order: Tianxia, Culture, and World Politics, Duke University Press, pp. 25–48, ISBN 978-0822372448, JSTOR j.ctv11cw3gv.
  • Li, Hui-Lin (1974), "An archeological and historical account of cannabis in China", Economic Botany, 28 (4): 437–448, doi:10.1007/BF02862859, JSTOR 4253540, S2CID 19866569.
  • Liu, Xujie (2002), "The Qin and Han dynasties", ใน Steinhardt, Nancy S. (บ.ก.), Chinese Architecture, New Haven: Yale University Press, pp. 33–60, ISBN 978-0-300-09559-3.
  • Liu, Guilin; Feng, Lisheng; Jiang, Airong; Zheng, Xiaohui (2003), "The Development of E-Mathematics Resources at Tsinghua University Library (THUL)", ใน Bai, Fengshan; Wegner, Bern (บ.ก.), Electronic Information and Communication in Mathematics, Springer, pp. 1–13, ISBN 978-3-540-40689-1.
  • Lloyd, Geoffrey Ernest Richard (1996), Adversaries and Authorities: Investigations into Ancient Greek and Chinese Science, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-55695-8.
  • Lo, Vivienne (2001), "The influence of nurturing life culture on the development of Western Han acumoxa therapy", ใน Hsu, Elisabeth (บ.ก.), Innovation in Chinese Medicine, Cambridge University Press, pp. 19–50, ISBN 978-0-521-80068-6.
  • Loewe, Michael (1968), Everyday Life in Early Imperial China during the Han Period 202 BC–AD 220, London: B. T. Batsford, ISBN 978-0-87220-758-5.
  • ——— (1986), "The Former Han Dynasty", ใน Twitchett, Denis; Loewe, Michael (บ.ก.), The Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220, Cambridge University Press, pp. 103–222, ISBN 978-0-521-24327-8.
  • ——— (1994), Divination, Mythology and Monarchy in Han China, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-45466-7.
  • ——— (2005), "Funerary Practice in Han Times", ใน Richard, Naomi Noble (บ.ก.), Recarving China's Past: Art, Archaeology, and Architecture of the 'Wu Family Shrines', Yale University Press and Princeton University Art Museum, pp. 23–74, ISBN 978-0-300-10797-5.
  • Mawer, Granville Allen (2013), "The Riddle of Cattigara", ใน Nichols, Robert; Woods, Martin (บ.ก.), Mapping Our World: Terra Incognita to Australia, Canberra: National Library of Australia, pp. 38–39, ISBN 978-0-642-27809-8.
  • McClain, Ernest G.; Ming, Shui Hung (1979), "Chinese cyclic tunings in late antiquity", Ethnomusicology, 23 (2): 205–224, doi:10.2307/851462, JSTOR 851462.
  • Morton, William Scott; Lewis, Charlton M. (2005), China: Its History and Culture (Fourth ed.), New York City: McGraw-Hill, ISBN 978-0-07-141279-7.
  • Needham, Joseph (1972), Science and Civilization in China: Volume 1, Introductory Orientations, London: Syndics of the Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-05799-8.
  • ——— (1986a), Science and Civilization in China: Volume 3; Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth, Taipei: Caves Books, ISBN 978-0-521-05801-8.
  • ——— (1986b), Science and Civilization in China: Volume 4, Physics and Physical Technology; Part 1, Physics, Taipei: Caves Books, ISBN 978-0-521-05802-5.
  • ——— (1986c), Science and Civilisation in China: Volume 4, Physics and Physical Technology; Part 2, Mechanical Engineering, Taipei: Caves Books, ISBN 978-0-521-05803-2.
  • ——— (1986d), Science and Civilization in China: Volume 4, Physics and Physical Technology, Part 3, Civil Engineering and Nautics, Taipei: Caves Books, ISBN 978-0-521-07060-7.
  • Needham, Joseph; Tsien, Tsuen-Hsuin (1986), Science and Civilisation in China: Volume 5, Chemistry and Chemical Technology, Part 1, Paper and Printing, Taipei: Caves Books, ISBN 978-0-521-08690-5.
  • Needham, Joseph (1988), Science and Civilization in China: Volume 5, Chemistry and Chemical Technology, Part 9, Textile Technology: Spinning and Reeling, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-32021-4.
  • Neinhauser, William H.; Hartman, Charles; Ma, Y. W.; West, Stephen H. (1986), The Indiana Companion to Traditional Chinese Literature: Volume 1, Bloomington: Indiana University Press, ISBN 978-0-253-32983-7.
  • Nelson, Howard (1974), "Chinese maps: an exhibition at the British Library", The China Quarterly, 58: 357–362, doi:10.1017/S0305741000011346, S2CID 154338508.
  • Nishijima, Sadao (1986), "The economic and social history of Former Han", ใน Twitchett, Denis; Loewe, Michael (บ.ก.), Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220, Cambridge University Press, pp. 545–607, ISBN 978-0-521-24327-8.
  • Norman, Jerry (1988), Chinese, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-29653-3.
  • Omura, Yoshiaki (2003), Acupuncture Medicine: Its Historical and Clinical Background, Mineola: Dover, ISBN 978-0-486-42850-5.
  • O'Reilly, Dougald J. W. (2007), Early Civilizations of Southeast Asia, Lanham, New York, Toronto, Plymouth: AltaMira, ISBN 978-0-7591-0279-8.
  • Paludan, Ann (1998), Chronicle of the Chinese Emperors: the Reign-by-Reign Record of the Rulers of Imperial China, London: Thames & Hudson, ISBN 978-0-500-05090-3.
  • Pigott, Vincent C. (1999), The Archaeometallurgy of the Asian Old World, Philadelphia: University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology, ISBN 978-0-924171-34-5.
  • Psarras, Sophia-Karin (2 February 2015), Han Material Culture: An Archaeological Analysis and Vessel Typology, Cambridge University Press, ISBN 978-1-316-27267-1 – โดยทาง Google Books.
  • Ronan, Colin A. (1994), The Shorter Science and Civilization in China: 4, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-32995-8. (an abridgement of Joseph Needham's work)
  • Qingbo, Duan (2023), "Sino-Western Cultural Exchange as Seen through the Archaeology of the First Emperor's Necropolis", Journal of Chinese History (ภาษาอังกฤษ), 7 (1): 48–49, doi:10.1017/jch.2022.25, ISSN 2059-1632, S2CID 251690411.
  • Schaefer, Richard T. (2008), Encyclopedia of Race, Ethnicity, and Society: Volume 3, Thousand Oaks: Sage, ISBN 978-1-4129-2694-2.
  • Shen, Kangshen; Crossley, John N.; Lun, Anthony W. C. (1999), The Nine Chapters on the Mathematical Art: Companion and Commentary, Oxford University Press, ISBN 978-0-19-853936-0.
  • Steinhardt, Nancy Shatzman (2004), "The Tang architectural icon and the politics of Chinese architectural history", The Art Bulletin, 86 (2): 228–254, doi:10.2307/3177416, JSTOR 3177416.
  • ——— (2005a), "Pleasure tower model", ใน Richard, Naomi Noble (บ.ก.), Recarving China's Past: Art, Archaeology, and Architecture of the 'Wu Family Shrines', New Haven and London: Yale University Press and Princeton University Art Museum, pp. 275–281, ISBN 978-0-300-10797-5.
  • ——— (2005b), "Tower model", ใน Richard, Naomi Noble (บ.ก.), Recarving China's Past: Art, Archaeology, and Architecture of the 'Wu Family Shrines', New Haven and London: Yale University Press and Princeton University Art Museum, pp. 283–285, ISBN 978-0-300-10797-5.
  • Straffin, Philip D. Jr (1998), "Liu Hui and the first Golden Age of Chinese mathematics", Mathematics Magazine, 71 (3): 163–181, doi:10.1080/0025570x.1998.11996627, JSTOR 2691200.
  • Suárez, Thomas (1999), Early Mapping of Southeast Asia, Singapore: Periplus, ISBN 978-962-593-470-9.
  • Sun, Xiaochun; Kistemaker, Jacob (1997), The Chinese Sky During the Han: Constellating Stars and Society, Brill, Bibcode:1997csdh.book.....S, ISBN 978-90-04-10737-3.
  • Taagepera, Rein (1979), "Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D.", Social Science History, 3 (3/4): 115–138, doi:10.1017/s014555320002294x, JSTOR 1170959, S2CID 147379141.
  • Teresi, Dick (2002), Lost Discoveries: The Ancient Roots of Modern Science–from the Babylonians to the Mayas, New York: Simon & Schuster, ISBN 978-0-684-83718-5.
  • Thorp, Robert L. (1986), "Architectural principles in early Imperial China: structural problems and their solution", The Art Bulletin, 68 (3): 360–378, doi:10.1080/00043079.1986.10788358, JSTOR 3050972.
  • Tom, K. S. (1989), Echoes from Old China: Life, Legends, and Lore of the Middle Kingdom, Honolulu: University of Hawaiʻi Press, ISBN 978-0-8248-1285-0.
  • Torday, Laszlo (1997), Mounted Archers: The Beginnings of Central Asian History, Durham: Durham, ISBN 978-1-900838-03-0.
  • Turnbull, Stephen R. (2002), Fighting Ships of the Far East: China and Southeast Asia 202 BC–AD 1419, Oxford: Osprey, ISBN 978-1-84176-386-6.
  • Wagner, Donald B. (1993), Iron and Steel in Ancient China, Brill, ISBN 978-90-04-09632-5.
  • ——— (2001), The State and the Iron Industry in Han China, Copenhagen: Nordic Institute of Asian Studies, ISBN 978-87-87062-83-1.
  • Wang, Yu-ch'uan (1949), "An outline of The central government of the Former Han dynasty", Harvard Journal of Asiatic Studies, 12 (1/2): 134–187, doi:10.2307/2718206, JSTOR 2718206.
  • Wang, Zhongshu (1982), Han Civilization, แปลโดย K. C. Chang and collaborators, Yale University Press, ISBN 978-0-300-02723-5.
  • Wang, Xudang; Li, Zuixiong; Zhang, Lu (2010), "Condition, Conservation, and Reinforcement of the Yumen Pass and Hecang Earthen Ruins Near Dunhuang", ใน Neville Agnew (บ.ก.), Conservation of Ancient Sites on the Silk Road: Proceedings of the Second International Conference on the Conservation of Grotto Sites, Mogao Grottoes, Dunhuang, People's Republic of China, June 28 – July 3, 2004, Getty, pp. 351–352 [351–357], ISBN 978-1-60606-013-1.
  • Watson, William (2000), The Arts of China to AD 900, New Haven: Yale University Press, ISBN 978-0-300-08284-5.
  • Wiesner-Hanks, Merry E. (2011) [2001], Gender in History: Global Perspectives (2nd ed.), Oxford: Wiley-Blackwell, ISBN 978-1-4051-8995-8
  • Xue, Shiqi (2003), "Chinese lexicography past and present", ใน Hartmann, R. R. K. (บ.ก.), Lexicography: Critical Concepts, London and New York: Routledge, pp. 158–173, ISBN 978-0-415-25365-9.
  • Young, Gary K. (2001), Rome's Eastern Trade: International Commerce and Imperial Policy, 31 BC – AD 305, London & New York: Routledge, ISBN 978-0-415-24219-6.
  • Yü, Ying-shih (1967), Trade and Expansion in Han China: A Study in the Structure of Sino-Barbarian Economic Relations, Berkeley: University of California Press.
  • ——— (1986), "Han foreign relations", ใน Twitchett, Denis; Loewe, Michael (บ.ก.), The Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220, Cambridge University Press, pp. 377–462, ISBN 978-0-521-24327-8.
  • Yule, Henry (1915), Henri Cordier (บ.ก.), Cathay and the Way Thither: Being a Collection of Medieval Notices of China, Vol I: Preliminary Essay on the Intercourse Between China and the Western Nations Previous to the Discovery of the Cape Route, vol. 1, London: Hakluyt Society.
  • Zhang, Guangda (2002), "The role of the Sogdians as translators of Buddhist texts", ใน Juliano, Annette L.; Lerner, Judith A. (บ.ก.), Silk Road Studies VII: Nomads, Traders, and Holy Men Along China's Silk Road, Turnhout: Brepols, pp. 75–78, ISBN 978-2-503-52178-7.
  • Zhou, Jinghao (2003), Remaking China's Public Philosophy for the Twenty-First Century, Westport: Greenwood, ISBN 978-0-275-97882-2.

อ่านเพิ่ม

[แก้]
  • Loewe, Michael (2006), The Government of the Qin and Han Empires: 221 BCE–220 CE, Hackett, ISBN 978-0-87220-819-3.

แหล่งข้อมูลอื่น

[แก้]
ก่อนหน้า ราชวงศ์ฮั่น ถัดไป
ราชวงศ์ฉิน ราชวงศ์ในประวัติศาสตร์จีน
(206 ปีก่อนคริสตกาล - ค.ศ. 220)		 ยุคสามก๊ก
เข้าถึงจาก "https://th.wikipedia.org/w/index.php?title=ราชวงศ์ฮั่น&oldid=12856478"