มณฑลเทศาภิบาล

จากวิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี

แผนที่มณฑลเทศาภิบาล พ.ศ. 2458
แผนที่มณฑลเทศาภิบาล พ.ศ. 2458

มณฑล คือ ระบบแบ่งเขตการปกครองส่วนภูมิภาคในรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ที่มีการใช้มาจนถึงสมัยช่วงก่อนสงครามโลกครั้งที่ 2 ประมาณ 7 ปี เป็นการเลียนแบบการปกครองของอังกฤษในพม่าและมาเลเซีย เริ่มขึ้นในปี พ.ศ. 2440 โดยพระราชดำริของสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ มณฑลมีข้าหลวงเทศาภิบาลเป็นผู้ปกครอง เจ้าเมืองไม่มีอำนาจที่จะปกครอง หน่วยการปกครองเรียงจากขนาดใหญ่ไปน้อยได้ดังนี้ มณฑล เมือง (จังหวัด) อำเภอ ตำบล และ หมู่บ้าน

ในปี พ.ศ. 2458 ดินแดนสยามมีมณฑลอยู่ 19 แห่งครอบคลุมพื้นที่ 72 เมือง (เปลี่ยนเป็น "จังหวัด" ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว) อย่างไรก็ตาม เนื่องจากสภาพเศรษฐกิจตกต่ำจึงทำให้หลายมณฑลถูกยุบรวมกันตั้งแต่ปี พ.ศ. 2468 (มณฑลเพชรบูรณ์ถูกยุบลงไปก่อนหน้านั้นแล้ว) ภายหลังจึงคงเหลืออยู่เพียง 14 มณฑล ได้แก่ กรุงเทพพระมหานคร มณฑลจันทบุรี มณฑลนครชัยศรี มณฑลนครสวรรค์ มณฑลนครศรีธรรมราช มณฑลนครราชสีมา มณฑลปราจีนบุรี มณฑลปัตตานี มณฑลพายัพ มณฑลพิษณุโลก มณฑลภูเก็ต มณฑลราชบุรี มณฑลอยุธยา และมณฑลอุดรธานี ทั้งหมดถูกล้มเลิกไปในปี พ.ศ. 2476 ภายหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง เมื่อมีการตราพระราชบัญญัติการบริหารราชการส่วนภูมิภาค พุทธศักราช 2476 ขึ้น และนับจากนั้น จังหวัดก็ได้กลายเป็นเขตการปกครองย่อยของประเทศไทยที่มีระดับสูงที่สุด

เนื้อหา

[แก้] ภาคเหนือ

[แก้] มณฑลพายัพ

เดิมเป็นส่วนหนึ่งของอาณาจักรล้านนา ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2442 โดยมีชื่อเรียกว่า "มณฑลลาวฝ่ายตะวันตกเฉียงเหนือ" อีกหนึ่งปีถัดมาจึงเปลี่ยนชื่อเป็นมณฑลพายัพ เพื่อให้คล้องจองกับชื่อมณฑลอีสาน ประกอบด้วย 3 หัวเมือง ได้แก่

[แก้] มณฑลมหาราษฎร์

เป็นมณฑลที่แบ่งออกจากมณฑลพายัพในปี พ.ศ. 2458 มีพื้นที่ครอบคลุมทางด้านตะวันออกของมณฑลพายัพเดิม ได้แก่

[แก้] มณฑลพิษณุโลก

ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2437

[แก้] มณฑลนครสวรรค์

ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2438 ประกอบด้วย

[แก้] มณฑลเพชรบูรณ์

ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2442 โดยแยกออกจากมณฑลนครราชสีมา ตอนแรกประกอบด้วย 2 เมือง คือ เมืองหล่มสักและเมืองเพชรบูรณ์ ภายหลังเมืองหล่มสักก็ถูกยุบลงเป็นอำเภอหนึ่งของเมืองเพชรบูรณ์ จึงทำให้มณฑลนี้มีอยู่เมือง (จังหวัด) เดียว ซึ่งต่อมามณฑลเพชรบูรณ์ก็ได้ถูกรวมเข้ากับมณฑลพิษณุโลกในช่วงระหว่างปี พ.ศ. 2446-2450 ก่อนที่จะถูกยุบลงเป็นหัวเมืองในมณฑลพิษณุโลกอย่างถาวรในปี พ.ศ. 2458

[แก้] ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ

[แก้] มณฑลนครราชสีมา

ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2436 เป็นมณฑลแรกของประเทศสยาม ในช่วงแรกมีเมืองเพชรบูรณ์และเมืองหล่มสักรวมอยู่ด้วย ได้แต่แยกออกไปเป็นอีกมณฑลหนึ่งในปี พ.ศ. 2442 ได้แก่

[แก้] มณฑลร้อยเอ็ด

เดิมเป็นส่วนหนึ่งของมณฑลอีสานซึ่งก่อตั้งในปี พ.ศ. 2443 แต่ภายหลังแยกออกเป็นสองมณฑล (คือมณฑลร้อยเอ็ดและมณฑลอุบล) เมื่อปี พ.ศ. 2455 ซึ่งตรงกับรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวประกอบด้วย

[แก้] มณฑลอุบล

เดิมเป็นส่วนหนึ่งของมณฑลอีสานซึ่งก่อตั้งในปี พ.ศ. 2443 แต่ภายหลังแยกออกเป็นสองมณฑล (คือมณฑลร้อยเอ็ดและมณฑลอุบล) เมื่อปี พ.ศ. 2455 ซึ่งตรงกับรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ประกอบด้วย

[แก้] มณฑลอุดร

ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2442 เมืองที่ขึ้นกับมณฑลนี้ประกอบด้วย

[แก้] ภาคใต้

[แก้] มณฑลชุมพร

ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2439 ต่อมาในปี พ.ศ. 2468 จึงได้ถูกยุบรวมกับมณฑลนครศรีธรรมราช เมืองในมณฑลนี้ได้แก่

ภายหลังเมืองไชยา เมืองกาญจนดิษฐ์ และเมืองบ้านดอนถูกรวมเข้าเป็น เมืองสุราษฎร์ธานี

[แก้] มณฑลภูเก็ต

ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2441 ต่อมาเมืองสตูล (ซึ่งเดิมเป็นส่วนหนึ่งของมณฑลไทรบุรีทางทิศใต้) ได้มารวมอยู่กับมณฑลนี้ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2450 เมืองในมณฑลนี้ประกอบด้วย

[แก้] มณฑลนครศรีธรรมราช

ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2439 ได้แก่

[แก้] มณฑลปัตตานี

ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2449 มีอาณาเขตครอบคลุมบริเวณ มลายูเจ็ดหัวเมืองได้แก่

[แก้] มณฑลเกดะห์ (มณฑลไทรบุรี)

ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2440 แต่ภายหลังได้ถูกพรากเอา เมืองไทรบุรีและเมืองปลิศไปเป็นส่วนหนึ่งของสหพันธรัฐมลายูในเครือจักรภพอังกฤษเมื่อวันที่ 10 มีนาคม พ.ศ. 2451 เพื่อแลกกับเงินกู้สร้างทางรถไฟสายใต้ มูลค่า 4 ล้านปอนด์สเตอร์ลิง ดอกเบี้ยร้อยละ 4 ชำระหนี้ในเวลา 40 ปี เหลือเมืองสตูลซึ่งเป็นส่วนที่เหลือของมณฑลไทรบุรีในอาณาเขตสยาม เมืองนี้จึงถูกรวมเข้ากับมณฑลภูเก็ต ซึ่งประกอบด้วย

[แก้] ภาคกลาง

[แก้] มณฑลกรุงเทพ

ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2440 โดยตอนแรกเป็นส่วนหนึ่งของกระทรวงนครบาล ประกอบด้วยจังหวัดในเขตปริมณฑล ยกเว้นเมืองปทุมธานีและธัญบุรีที่จะรวมกับมณฑลอยุธยาในภายหลัง ในปี พ.ศ. 2458 มณฑลนี้ได้เปลี่ยนชื่อเป็น "กรุงเทพพระมหานคร" และเมื่อมีการรวมกระทรวงนครบาลเข้ากับกระทรวงมหาดไทยในปี พ.ศ. 2465 กรุงเทพพระมหานครจึงมาอยู่ในความดูแลของกระทรวงมหาดไทยเหมือนกับมณฑลอื่น ๆ มณฑลนี้ประกอบด้วย

[แก้] มณฑลราชบุรี

ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2438 เมืองในมณฑลได้แก

[แก้] มณฑลนครชัยศรี

ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2438 เมืองในมณฑลนี้ได้แก่

[แก้] มณฑลอยุธยา (มณฑลกรุงเก่า)

เมืองในมณฑลนี้ได้แก่

[แก้] ภาคตะวันออก

[แก้] มณฑลปราจีนบุรี

ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2436 เมืองในมณฑลนี้ได้แก่

[แก้] มณฑลจันทบุรี

ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2449 หลังจากที่สยามเสียมณฑลบูรพาไปให้กลับฝรั่งเศสและฝรั่งเศสคืนดินแดนเมืองตราดและเกาะต่าง ๆ กลับมาสู่อำนาจอธิปไตยของสยาม เมืองในมณฑลนี้ได้แก่

[แก้] มณฑลบูรพา

ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2446 เป็นส่วนหนึ่งของประเทศกัมพูชาในปัจจุบัน เพราะถูกฝรั่งเศสพรากไปเมื่อ 23 มีนาคม พ.ศ. 2449 เพื่อแลกเอาเมืองตราดและเมืองด่านซ้ายคืนมา มณฑลนี้ประกอบด้วย

[แก้] การแบ่งบริเวณ

มณฑลที่ใหญ่ ๆ คือ มณฑลพายัพ มณฑลอุดรธานี และมณฑลอีสาน มีเขตการปกครองพิเศษที่มีระดับอยู่ระหว่างมณฑลกับจังหวัด เรียกว่า "บริเวณ" มีข้าหลวงประจำบริเวณเป็นผู้ปกครอง ได้แก่:

  • มณฑลพายัพ
    • บริเวณเชียงใหม่เหนือ: เชียงราย เชียงแสน ป่าเป้า (เวียงป่าเป้า) เชียงขวาง และฝาง
    • บริเวณเชียงใหม่ตะวันตก: แม่ฮ่องสอน ยาว ขุนยวม และปาย
    • บริเวณน่านเหนือ: เชียงของ เทิง เชียงคำ เชียงแลง เชียงลม และเชียงฮ่อน
  • มณฑลอุดรธานี
    • บริเวณหมากแข้ง: บ้านหมากแข้ง (อุดรธานี) หนองคาย หนองหาน กุมภวาปี กมุทธาไสย (หนองบัวลำภู) โพนพิสัย และรัตนวาปี
    • บริเวณพาชี: ขอนแก่น ชนบท และภูเวียง
    • บริเวณธาตุพนม: นครพนม ชัยบุรี ท่าอุเทน และมุกดาหาร
    • บริเวณสกล: สกลนคร
    • บริเวณน้ำเหือง: เลย แก่นท้าว (ประเทศลาว) และบ่อท่า
  • มณฑลอีสาน
    • บริเวณอุบล: อุบลราชธานี เขมราฐ และยโสธร
    • บริเวณจำปาศักดิ์: จำปาศักดิ์ (ประเทศลาว)
    • บริเวณขุขันธ์: ขุขันธ์ ศรีสะเกษ และเดชอุดม
    • บริเวณสุรินทร์: สุรินทร์และสังขะ
    • บริเวณร้อยเอ็ด: ร้อยเอ็ด มหาสารคาม กาฬสินธุ์ กมลาไสย และสุวรรณภูมิ
ด • พ • ก
เขตการปกครองต่าง ๆ
เขตในประเทศไทย ประเทศ • จังหวัด • อำเภอ/เขต • กิ่งอำเภอ • ตำบล/แขวง • หมู่บ้าน • คุ้ม
เขตบริหาร ราชการส่วนภูมิภาค • ราชการส่วนท้องถิ่น • องค์การบริหารส่วนจังหวัด • เทศบาล (นคร-เมือง-ตำบล) • องค์การบริหารส่วนตำบล • มณฑลเทศาภิบาล • สังฆมณฑล • ท้องที่ตำรวจ • เขตพื้นที่การศึกษา • เขตพื้นที่สรรพากร • จังหวัดทหาร • จังหวัดศาล
เขตในต่างประเทศ มลรัฐ • มณฑล • มณฑลในจีน • เคาน์ตี • ลันด์ • เขตชุมชน
ดึงข้อมูลจาก "http://th.wikipedia.org/wiki/%E0%B8%A1%E0%B8%93%E0%B8%91%E0%B8%A5%E0%B9%80%E0%B8%97%E0%B8%A8%E0%B8%B2%E0%B8%A0%E0%B8%B4%E0%B8%9A%E0%B8%B2%E0%B8%A5".
เครื่องมือส่วนตัว
ภาษาอื่น