มณฑลเทศาภิบาล

จากวิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี
ThaiHistory Placide CarteDuRoyaumeDeSiam.png
ThaiHistory SiamPlacide.jpg
ยุคก่อนประวัติศาสตร์
บ้านเชียง ประมาณ 2500 ปีก่อน พ.ศ.
บ้านเก่า ประมาณ 2000 ปีก่อน พ.ศ.
ยุคอาณาจักร
สุวรรณภูมิ
ก่อนพุทธศตวรรษที่ 3- พุทธศตวรรษที่ 5
โจฬะ
พุทธศตวรรษที่ 2-17
สุวรรณโคมคำ
พุทธศตวรรษที่ 4-5
ทวารวดี-นครชัยศรี-ศรีจนาศะ
ประมาณ พุทธศตวรรษที่ 5-15
โยนกนาคพันธุ์
พ.ศ. 638-1088
คันธุลี
พ.ศ. 994-1202
  เวียงปรึกษา
1090-1181
ศรีวิชัย
พ.ศ. 1202-1758
  ละโว้
1191 -1470
หิรัญเงินยางฯ
1181 - 1805
  หริภุญชัย
1206-1835
 
สงครามสามนคร พ.ศ. 1467-1470
  สุพรรณภูมิ
ละโว้
ตามพรลิงค์
ลังกาสุกะ
 
พริบพรี
นครศรีธรรมราช
  สุโขทัย
1792-1981
พะเยา
1190-2011
เชียงราย
1805-1835
ล้านนา
1835-2101
อยุธยา (1)
พ.ศ. 1893-2112  
  สค.ตะเบ็งชเวตี้  
  สค.ช้างเผือก
  เสียกรุงครั้งที่ 1
   พ.ศ. 2112
พิษณุโลก
2106-2112
ล้านนาของพม่า
2101-2317
  แคว้นล้านนา
  แคว้นเชียงใหม่
กรุงศรีอยุธยา (2)
พ.ศ. 2112-2310
เสียกรุงครั้งที่ 2
สภาพจลาจล
กรุงธนบุรี
พ.ศ. 2310-2325
ล้านนาของสยาม
2317-2442
  นครเชียงใหม่
  
  
กรุงรัตนโกสินทร์
พ.ศ. 2325-ปัจจุบัน
  สงครามเก้าทัพ
  อานามสยามยุทธ
  การเสียดินแดน
  มณฑลเทศาภิบาล
  สงครามโลก: ครั้งที่ 1 - ครั้งที่ 2
 
ยุครัฐประชาชาติ
ประเทศไทย
  ปฏิวัติ พ.ศ. 2475
  เปลี่ยนแปลงชื่อประเทศ
  พ.ศ. 2475–2516
  พ.ศ. 2516–ปัจจุบัน
สหรัฐไทยเดิม
พ.ศ. 2485-2489
 
จัดการ: แม่แบบ  พูดคุย  แก้ไข
แผนที่มณฑลเทศาภิบาล พ.ศ. 2458 (หนึ่งสีที่อยู่ติดกันคือหนึ่งมณฑล)

มณฑลเทศาภิบาล คือ ระบบแบ่งเขตการปกครองส่วนภูมิภาคในรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ที่มีการใช้มาจนถึงสมัยช่วงก่อนสงครามโลกครั้งที่ 2 ประมาณ 7 ปี เป็นการเลียนแบบการปกครองของอังกฤษในพม่าและมาเลเซีย เริ่มขึ้นในปี พ.ศ. 2440 โดยพระราชดำริของสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ มณฑลมีข้าหลวงเทศาภิบาลเป็นผู้ปกครอง เจ้าเมืองไม่มีอำนาจที่จะปกครอง หน่วยการปกครองเรียงจากใหญ่ไปเล็กได้ดังนี้

มณฑล → เมือง (จังหวัด) → อำเภอ → ตำบล → บ้าน (หมู่บ้าน)

ในปี พ.ศ. 2458 ดินแดนสยามมีมณฑลอยู่ 19 แห่งครอบคลุมพื้นที่ 72 เมือง (เปลี่ยนเป็น "จังหวัด" ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว) อย่างไรก็ตาม เนื่องจากสภาพเศรษฐกิจตกต่ำจึงทำให้หลายมณฑลถูกยุบรวมกันตั้งแต่ปี พ.ศ. 2468 (มณฑลเพชรบูรณ์ถูกยุบลงไปก่อนหน้านั้นแล้ว) ภายหลังจึงคงเหลืออยู่เพียง 14 มณฑล ได้แก่ กรุงเทพพระมหานคร มณฑลจันทบุรี มณฑลนครชัยศรี มณฑลนครสวรรค์ มณฑลนครศรีธรรมราช มณฑลนครราชสีมา มณฑลปราจีนบุรี มณฑลปัตตานี มณฑลพายัพ มณฑลพิษณุโลก มณฑลภูเก็ต มณฑลราชบุรี มณฑลอยุธยา และมณฑลอุดรธานี ทั้งหมดถูกล้มเลิกไปในปี พ.ศ. 2476 ภายหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง เมื่อมีการตราพระราชบัญญัติการบริหารราชการส่วนภูมิภาค พุทธศักราช 2476 ขึ้น และนับจากนั้น จังหวัดก็ได้กลายเป็นเขตการปกครองย่อยของประเทศไทยที่มีระดับสูงที่สุด

ภาคเหนือ[แก้]

มณฑลพายัพ (มณฑลลาวเฉียง)[แก้]

หรือมณฑลลาวพุงดำ ประกอบด้วย 6 หัวเมือง ได้แก่

  • เมืองนครเชียงใหม่ - ครอบคลุมพื้นที่เชียงใหม่, แม่ฮ่องสอนและเชียงราย
  • เมืองนครลำปาง -
  • เมืองนครลำพูน
  • เมืองน่าน
  • เมืองแพร่
  • เมืองเถิน (ต่อมา พ.ศ. 2446 ยุบลงรวมเข้ากับลำปาง)

มณฑลมหาราษฎร์[แก้]

เป็นมณฑลที่แยกออกมาจากมณฑลพายัพในปี พ.ศ. 2458 ประกอบด้วย 3 หัวเมือง ได้แก่

  • เมืองนครลำปาง
  • เมืองนครแพร่
  • เมืองนครน่าน

ต่อมา พ.ศ. 2469 พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดให้ยุบมณฑลมหาราษฎร์ รวมกันมณฑลพายัพตามเดิม

มณฑลพิษณุโลก[แก้]

ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2437 ได้แก่

มณฑลนครสวรรค์[แก้]

ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2438 ประกอบด้วย

มณฑลเพชรบูรณ์[แก้]

ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2442 โดยแยกออกจากมณฑลนครราชสีมา ตอนแรกประกอบด้วย 2 เมือง คือ เมืองหล่มสักและเมืองเพชรบูรณ์ ภายหลังเมืองหล่มสักก็ถูกยุบลงเป็นอำเภอหนึ่งของเมืองเพชรบูรณ์ จึงทำให้มณฑลนี้มีอยู่เมือง (จังหวัด) เดียว ซึ่งต่อมามณฑลเพชรบูรณ์ก็ได้ถูกรวมเข้ากับมณฑลพิษณุโลกในช่วงระหว่างปี พ.ศ. 2446-2450 ก่อนที่จะถูกยุบลงเป็นหัวเมืองในมณฑลพิษณุโลกอย่างถาวรในปี พ.ศ. 2458

ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ[แก้]

มณฑลนครราชสีมา[แก้]

ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2436 เป็นมณฑลแรกของประเทศสยาม ในช่วงแรกมีเมืองเพชรบูรณ์และเมืองหล่มสักรวมอยู่ด้วย แต่ได้แยกออกไปเป็นอีกมณฑลหนึ่งในปี พ.ศ. 2442 ได้แก่

มณฑลร้อยเอ็ด[แก้]

เดิมเป็นส่วนหนึ่งของมณฑลอีสานซึ่งก่อตั้งในปี พ.ศ. 2443 แต่ภายหลังแยกออกเป็นสองมณฑล (คือมณฑลร้อยเอ็ดและมณฑลอุบล) เมื่อปี พ.ศ. 2455 ซึ่งตรงกับรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวประกอบด้วย

มณฑลอุบล (มณฑลลาวกาว / มณฑลอีสาน)[แก้]

เดิมเป็นส่วนหนึ่งของมณฑลอีสานซึ่งก่อตั้งในปี พ.ศ. 2443 แต่ภายหลังแยกออกเป็นสองมณฑล (คือมณฑลร้อยเอ็ดและมณฑลอุบล) เมื่อปี พ.ศ. 2455 ซึ่งตรงกับรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ประกอบด้วย

มณฑลอุดร (มณฑลลาวพวน)[แก้]

ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2442 เมืองที่ขึ้นกับมณฑลนี้ประกอบด้วย

ภาคใต้[แก้]

มณฑลชุมพร[แก้]

ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2439 ต่อมาในปี พ.ศ. 2468 จึงได้ถูกยุบรวมกับมณฑลนครศรีธรรมราช เมืองในมณฑลนี้ได้แก่

ภายหลังเมืองไชยา เมืองกาญจนดิษฐ์ และเมืองบ้านดอนถูกรวมเข้าเป็น เมืองสุราษฎร์ธานี

มณฑลภูเก็ต[แก้]

ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2441 ต่อมาเมืองสตูล (ซึ่งเดิมเป็นส่วนหนึ่งของมณฑลไทรบุรีทางทิศใต้) ได้มารวมอยู่กับมณฑลนี้ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2450 เมืองในมณฑลนี้ประกอบด้วย

มณฑลนครศรีธรรมราช[แก้]

ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2439 ได้แก่

มณฑลปัตตานี[แก้]

ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2449 มีอาณาเขตครอบคลุมบริเวณ มลายูเจ็ดหัวเมืองได้แก่

มณฑลเกดะห์ (มณฑลไทรบุรี)[แก้]

ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2440 แต่ภายหลังได้ถูกพรากเอา เมืองไทรบุรีและเมืองปลิศไปเป็นส่วนหนึ่งของสหพันธรัฐมลายูในเครือจักรภพอังกฤษเมื่อวันที่ 10 มีนาคม พ.ศ. 2451 เพื่อแลกกับเงินกู้สร้างทางรถไฟสายใต้ มูลค่า 4 ล้านปอนด์สเตอร์ลิง ดอกเบี้ยร้อยละ 4 ชำระหนี้ในเวลา 40 ปี เหลือเมืองสตูลซึ่งเป็นส่วนที่เหลือของมณฑลไทรบุรีในอาณาเขตสยาม เมืองนี้จึงถูกรวมเข้ากับมณฑลภูเก็ต ซึ่งประกอบด้วย

ภาคกลาง[แก้]

มณฑลกรุงเทพ[แก้]

ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2440 โดยตอนแรกเป็นส่วนหนึ่งของกระทรวงนครบาล ประกอบด้วยจังหวัดในเขตปริมณฑล ยกเว้นเมืองปทุมธานีและธัญบุรีที่จะรวมกับมณฑลอยุธยาในภายหลัง ในปี พ.ศ. 2458 มณฑลนี้ได้เปลี่ยนชื่อเป็น "กรุงเทพพระมหานคร" และเมื่อมีการรวมกระทรวงนครบาลเข้ากับกระทรวงมหาดไทยในปี พ.ศ. 2465 กรุงเทพพระมหานครจึงมาอยู่ในความดูแลของกระทรวงมหาดไทยเหมือนกับมณฑลอื่น ๆ มณฑลนี้ประกอบด้วย

มณฑลราชบุรี[แก้]

ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2438 เมืองในมณฑลได้แก่

มณฑลนครชัยศรี[แก้]

ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2438 เมืองในมณฑลนี้ได้แก่

มณฑลอยุธยา (มณฑลกรุงเก่า)[แก้]

เมืองในมณฑลนี้ได้แก่

ภาคตะวันออก[แก้]

มณฑลปราจีนบุรี[แก้]

ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2436 เมืองในมณฑลนี้ได้แก่

มณฑลจันทบุรี[แก้]

ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2449 หลังจากที่สยามเสียมณฑลบูรพาไปให้กลับฝรั่งเศสและฝรั่งเศสคืนดินแดนเมืองตราดและเกาะต่าง ๆ กลับมาสู่อำนาจอธิปไตยของสยาม เมืองในมณฑลนี้ได้แก่

มณฑลบูรพา[แก้]

ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2446 เป็นส่วนหนึ่งของประเทศกัมพูชาในปัจจุบัน เพราะถูกฝรั่งเศสพรากไปเมื่อ 23 มีนาคม พ.ศ. 2449 เพื่อแลกเอาเมืองตราดและเมืองด่านซ้ายคืนมา มณฑลนี้ประกอบด้วย

การแบ่งบริเวณ[แก้]

มณฑลที่ใหญ่ ๆ คือ มณฑลพายัพ มณฑลอุดรธานี และมณฑลอีสาน มีเขตการปกครองพิเศษที่มีระดับอยู่ระหว่างมณฑลกับจังหวัด เรียกว่า "บริเวณ" มีข้าหลวงประจำบริเวณเป็นผู้ปกครอง ได้แก่:

  • มณฑลพายัพ (มณฑลลาวเฉียงหรือลาวพุงดำ)
    • บริเวณเชียงใหม่เหนือ: เชียงราย เชียงแสน ป่าเป้า (เวียงป่าเป้า) เชียงขวาง และฝาง
    • บริเวณเชียงใหม่ตะวันตก: แม่ฮ่องสอน ยาว ขุนยวม และปาย
    • บริเวณน่านเหนือ: เชียงของ เทิง เชียงคำ เชียงแลง เชียงลม และเชียงฮ่อน
  • มณฑลอุดรธานี (มณฑลลาวพวน)
    • บริเวณหมากแข้ง: บ้านหมากแข้ง (อุดรธานี) หนองคาย หนองหาน กุมภวาปี กมุทธาไสย (หนองบัวลำภู) โพนพิสัย และรัตนวาปี
    • บริเวณพาชี: ขอนแก่น ชนบท และภูเวียง
    • บริเวณธาตุพนม: นครพนม ชัยบุรี(บึงกาฬ) ท่าอุเทน และมุกดาหาร
    • บริเวณสกล: สกลนคร
    • บริเวณน้ำเหือง: เลย แก่นท้าว (ประเทศลาว) และบ่อท่า
  • มณฑลอีสาน (มณฑลลาวกาว)
    • บริเวณอุบล: อุบลราชธานี เขมราฐ และยโสธร
    • บริเวณจำปาศักดิ์: จำปาศักดิ์ (ประเทศลาว)
    • บริเวณขุขันธ์: ขุขันธ์ ศรีสะเกษ กันทรลักษ์ อุทุมพรพิไสย และเดชอุดม
    • บริเวณสุรินทร์: สุรินทร์และสังขะ
    • บริเวณร้อยเอ็ด: ร้อยเอ็ด มหาสารคาม กาฬสินธุ์ กมลาไสย และสุวรรณภูมิ

อ้างอิง[แก้]

  1. ประกาศ ตั้งเมืองปราณบุรี ราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ ๒๓ ตอนที่ ๔๑ ประกาศ ณ วันที่ ๖ มกราคม พ.ศ. ๒๔๔๙ หน้าที่ ๑๐๖๒
  2. ประกาศ เปลี่ยนนามเมืองปราณบุรี เป็นเมืองประจวบคีรีขันธ์ ราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ ๓๒ ตอนที่ ๐ ก ประกาศ ณ วันที่ ๒๒ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๕๘ หน้าที่ ๑๗๖