ศรีนวล ขำอาจ

ศรีนวล ขำอาจ จ.ภ.
ชื่อเกิด	ศรีนวล ขำอาจ
เกิด	20 มิถุนายน พ.ศ. 2490
ที่เกิด	จังหวัดธนบุรี ประเทศไทย
แนวเพลง	ลำตัด
อาชีพ	ศิลปินพื้นบ้าน ลำตัด
ค่ายเพลง	คณะลำตัดหวังเต๊ะ

ศรีนวล ขำอาจ ศิลปินเพลงพื้นบ้านชาวไทย ภรรยาของหวังดี นิมา (หวังเต๊ะ) ได้รับยกย่องเชิดชูเกียรติเป็นศิลปินแห่งชาติ สาขาศิลปะการแสดง (ศิลปะพื้นบ้าน-ลำตัด) ประจำปีพุทธศักราช 2562

ประวัติ

ภูมิหลัง

ศรีนวล ขำอาจ เกิดเมื่อวันที่ 20 มิถุนายน พ.ศ. 2490 ที่ ตำบลศาลาธรรมสพน์ จังหวัดธนบุรี​ (ปัจจุบัน​เป็นเขตทวีวัฒนา กรุงเทพ​มหานคร) สำเร็จการศึกษาชั้นประถมศึกษาปีที่ 4 จากโรงเรียนวัดกลางทอง (วัดปุรณาวาส) คุณแม่และคุณพ่อมีอาชีพทำนา ทำไร่ และเป็นลูกพี่ลูกน้องกับแม่ประยูร ยมเยี่ยม

เข้าสู่วงการ

เมื่ออายุได้ 15 ปี ได้เริ่มฝึกหัดการแสดงพื้นบ้านจากครูเต๊ะ ซึ่งเป็นบิดาของนายหวังดี นิมา (หวังเต๊ะ) ได้ออกแสดงลำตัดเป็นครั้งแรกกับคณะบุญช่วย (น้องชายของหวังเต๊ะ) โดยแสดงร่วมกับแม่อุ่นเรือน ยมเยี่ยม (น้องสาวแม่ประยูร) พ่อบุญปลูกและพ่อมนตรี ต่อมาในปีพ.ศ.2506 ได้เข้าร่วมกับคณะพ่อหวังเต๊ะและแม่ประยูร จากการสนับสนุนของแม่ทองเลื่อน คุณพันธ์ ครูลำตัดอาวุโสประจำคณะหวังเต๊ะ โดยรับบทเป็นนางเอกประจำคณะ และด้วยความรักในเพลงพื้นบ้านจึงพยายามศึกษาเพิ่มเติมจากศิลปินเพลงพื้นบ้านรุ่นเก่าที่มีชื่อเสียง เช่น แม่ทองอยู่ รักษาพล แม่ทองหล่อ ทำเลทอง ตาพรหม เอี่ยมเจ้า แม่บัวผัน จันทร์ศรี และขวัญจิต ศรีประจันต์ ทำให้ฝีมือในการแสดงพัฒนามากขึ้น รวมถึงได้รับคำแนะนำต่าง ๆ ในการแสดงลำตัดจากนายหวังเต๊ะ หัวหน้าคณะ ซึ่งเป็นทั้งครูและคู่ชีวิตในเวลาต่อมา โดยมีบุตรด้วยกันหนึ่งคนคือนิรามัย นิมา หรือ “ปุ๊ก”

นับตั้งแต่ปีพ.ศ. 2526 เป็นต้นมา ศรีนวลรับหน้าที่แต่งบทลำตัดสำหรับตัวเองและแม่ผมเพลงคนอื่นๆในวง โดยสามารถใช้ถ้อยคำได้อย่างไพเราะคมคายและสอดแทรกไปด้วยอารมณ์ขันที่เป็นเอกลักษณ์ โดยเฉพาะการใช้คำสองแง่สองงามศรีนวลนวลจะหลีกเลี่ยงด้วยวิธีต่าง ๆ คือ การหักคอรอจังหวะ การใช้คำผวน การใช้บริบทเนื้อหาที่มีความหมายใกล้เคียงกับคำนั้น และได้เป็นผู้ริเริ่มนำท่ารำทั้งนาฏศิลป์คือ ท่ารำแม่บท มาประยุกต์เป็นแม่แบบในการรำประกอบการแสดงลำตัด โดยดัดแปลงให้เข้ากับรูปแบบของการแสดงลำตัดเดิมและจังหวะการตีรำมะนาต้อนรัลูกคู่จนกลายเป็นท่ามาตรฐานของการแสดงลำตัด ท่ารำที่นางศรีนวลนำมาดัดแปลงประกอบการแสดงลำตัดนั้นมีทั้งหมด 5 ท่า ได้แก่

1. ท่าพรหมสี่หน้า (ดัดแปลงจากท่าเดิมที่ม้วนมือเข้าเป็นม้วนมือออก)
2. ท่าสอดสร้อยมาลา (ดัดแปลงให้แขนสูงข้างต่ำข้าง)
3. ท่าผาลาเพียงไหล่ (ดัดแปลงให้แขนห่างมากขึ้นกว่าเดิม)
4. ท่าภมรเคล้า (ดัดแปลงให้กางแขนห่างขึ้นและเอียงตัวในขณะรำ)
5. ท่าชักแป้งผัดหน้า (ดัดแปลงให้ตั้งวงห่างกว่าเดิมมีการเอียงตัวขึ้นลงและไม่ย่ำเท้า)

นางศรีนวลกำหนดว่าท่ารำทุกท่าขาจะต้องยืนปักหลักอยู่กับที่แบบไขว้กัน ข้างนึงอยู่หน้า ข้างนึงอยู่หลังเพื่อความงดงามและมั่นคง จากนั้นได้ฝึกหัดลูกศิษย์มากมาย โดยวิธีการสำคัญในการฝึกหัดลูกศิษย์ของศรีนวล คือ จะให้ผู้ร้องท่องเนื้อให้แม่น ต่อมาจึงฝึกร้องและทำท่าหน้ากระจกเพื่อเห็นความเหมาะสมกับการยิ้มและการตีท่า เมื่อขึ้นเวทีจะได้ร้องข้องไม่ติดขัดไม่ต้องพะวงกับท่าทางหรือเนื้อร้อง

ศิลปินแห่งชาติ

ศรีนวล ขำอาจ ได้สร้างสรรค์ผลงานการแสดงพื้นบ้านมาอย่างต่อเนื่อง มีความสามารถด้านการขับร้อง การประพันธ์บทเพลงลำตัด และสร้างสรรค์ท่ารำประกอบการแสดงลำตัดจนเป็นมาตรฐานให้แก่ศิลปินลำตัดทั่วไป อีดทั้งยังเผยแพร่การแสดงผ่านสื่อทุกรูป และรักษาเกณฑ์การใช้ภาษาที่สุภาพและปรับวิธีการแสดงให้เหมาะสมกับกาลเทศะ และได้เปิดบ้านพักให้เป็นแหล่งเรียนรู้เพลงพื้นบ้านภาคกลางพ่อหวังเต๊ะ - แม่ศรีนวล ถ่ายทอดความรู้แก่เยาวชนและประชาชนผู้สนใจโดยไม่คิดค่าค่าใช้จ่ายใด นอกจากนี้ยังเป็นผู้ให้ความร่วมมือสนับสนุนหน่วยงานทั้งภาครัฐและภาคเอกชนอย่างเต็มความสามารถ จึงได้รับการยกย่องเชิดชูเกียรติเป็นศิลปินแห่งชาติ สาขาศิลปะการแสดง (เพลงพื้นบ้าน - ลำตัด) ประจำปีพ.ศ. 2562

ผลงาน

ละครโทรทัศน์

ปี พ.ศ.	เรื่อง	ออกอากาศ	รับบทเป็น	หมายเหตุ
2538	สายโลหิต	ช่อง 7	ร้องเพลงเรือ	รับเชิญ
2562	เพลงรักเพลงปืน	ช่อง 7	ศิลปินพื้นบ้าน ลำตัดที่ร้องเพลงกลางทุ่งนา	รับเชิญ
	นางสิบสอง	ช่อง 7
2568	แม่ปลาบู่	ช่อง 7	ยายสม

ภาพยนตร์

• 2514: ยมบาลเจ้าขา
• 2554: เหลือแหล่

เครื่องราชอิสริยาภรณ์

• พ.ศ. 2564 – เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นที่สรรเสริญยิ่งดิเรกคุณาภรณ์ ชั้นที่ 4 จตุตถดิเรกคุณาภรณ์ (จ.ภ.)