บัวซอน ถนอมบุญ

บัวซอน ถนอมบุญ จ.ภ.
ชื่ออื่น	บัวซอน เมืองพร้าว บัวซอน เมืองป้าว
เกิด	10 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2487 อำเภอพร้าว จังหวัดเชียงใหม่ ประเทศไทย
คู่สมรส	สมพร อินถา (สมรส 2512; เสียชีวิต 2568)
บุตร	ทิวาพร วัชราภรณ์
อาชีพ	ศิลปินพื้นบ้าน อาจารย์พิเศษ นักขับซอ
รางวัล
ศิลปินแห่งชาติ	พ.ศ. 2555 – สาขาศิลปะการแสดง (การแสดงพื้นบ้าน–การขับซอ)

บัวซอน ถนอมบุญ (เกิด 10 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2487) นักร้องเพลงซอพื้นเมืองล้านนา ที่มีผลงานอย่างแพร่หลายในจังหวัดเชียงใหม่ และจังหวัดใกล้เคียง จนได้รับการยกย่องเป็นศิลปินแห่งชาติ ปี พ.ศ. 2555

ประวัติ

บัวซอน เกิดเมื่อวันที่ 10 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2487 ที่บ้านต้นรุง ตำบลป่าตุ้ม อำเภอพร้าว จังหวัดเชียงใหม่ เป็นบุตรคนสุดท้องของนายไว กับนางหมู ถนอมบุญ มีพี่ทั้งหมด 4 คน ซึ่งมีอาชีพทำไร่และค้าขาย ด้านครอบครัวสมรสกับนายสมพร อินถา มีบุตรธิดา 2 คน คือ นางทิวาพร ใจงาม และนายวัชราภรณ์ อินถา (เสียชีวิต)

ปัจจุบันบัวซอน อาศัยอยู่ที่บ้านพระเจ้านั่งโก๋น ตำบลดอนแก้ว อำเภอแม่ริม จังหวัดเชียงใหม่

สำเร็จการศึกษาระดับประถมศึกษาปีที่ 4 จากโรงเรียนบ้านต้นรุง เมื่ออายุได้ 13 ปี ได้ไปเรียนซอกับคำปัน เงาใส ช่างซอบ้านทุ่งหลวง เรียนได้ 3 เดือน ได้ประกวดซอที่อำเภอพร้าวและได้รับรางวัลที่ 1 จึงย้ายเข้ามาอยู่ในตัวเมืองเชียงใหม่ จนอายุ 25 ปี ก็ออกจากการเป็นช่างซอ

• ได้หยุดพักการซอนานถึง 22 ปี เพื่อดูแลครอบครัว เมื่อบุตรสำเร็จการศึกษาจึงเริ่มงานซออีกครั้งหนึ่ง โดยห้างนครพิงค์พาณิชย์ได้ติดต่อ ให้ไปบันทึกแผ่นเสียงหลายเรื่อง ซึ่งยังเป็นที่นิยมมาจนถึงทุกวันนี้
• ลักษณะเด่นและความสามารถในการซอของบัวซอน คือ ความมีปฏิภาณไหวพริบดี ใช้ถ้อยคำได้ไพเราะคมคาย มีน้ำเสียง ไพเราะจับใจผู้ฟัง

ความสนใจด้านการแสดง

ได้ฝึกหัดเล่นลิเก เมื่ออายุได้ 11 ปี ได้ออกแสดงลิเกตามงานต่าง ๆ เป็นระยะเวลา 2 ปี บัวซอนเป็นห่วงในอนาคตของตัวเอง (เพราะบิดาถึงแก่กรรมเมื่อบัวซอน อายุได้ 5 ขวบ) เกรงว่าจะไม่มีที่พึ่งจึงไปปรึกษาคำปัน เงาใส ซึ่งเป็นแม่ครูซอที่มีชื่อเสียงในสมัยนั้น คำปันจึงตกลงใจรับอุปการะบัวซอนดั่งลูกหลานคนหนึ่ง และช่วยฝึกการขับซอให้แก่บัวซอน ดังนั้นบัวซอนจึงเดินทางมาอาศัยอยู่กับคำปัน ณ บ้านทุ่งหลวง ตำบลทุ่งหลวง อำเภอพร้าว จังหวัดเชียงใหม่ (ละแวกเดียวกับที่ว่าการอำเภอพร้าว) ในวันที่ 9 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2500 ขณะนั้นนางบัวซอนมีอายุเพียง 13 ปี ขณะที่พักอาศัยกับคำปัน บัวซอน ช่วยแบ่งเบาภาระแม่ครูด้วยการช่วยเหลือดูแลงานบ้านทุกอย่าง เช่น ทำความสะอาดบ้าน ซักผ้า ทำงานครัว เลี้ยงหมู เป็นต้น ยามค่ำคืนจึงได้ฝึกหัดเรียนการขับจ๊อยและเรียนการขับซอกับแม่ครู ซึ่งแม่ครูได้สอนให้นางบัวซอนขับซอตามคำขอที่ขับให้ฟัง ในขณะที่แม่ครูสอนอยู่นั้นแม่ครูจะนั่งถักเสื้อกันหนาวหรือหมวกไปด้วย ซึ่งต้องใช้ ความขยัน อดทน หมั่นท่องจำตามเครือขอต่าง ๆ (เครือซอ หมายถึง คำขอที่มี ทำนองต่าง ๆ เป็นต้นแบบสำหรับฝึกหัด) แม้กระทั่งเวลาที่ทำงานบ้าน บัวซอน จะทบทวนโดยท่องเครือซอตลอดเวลาทำให้สามารถจดจำคำขอและทำนองได้ อย่างแม่นยำ บัวซอนเรียนขับซอได้ประมาณ 3 เดือน ก็สามารถออกขับขอได้ โดยไปแสดงขับซอประกวดในงานประจำปีของอำเภอ ในโอกาสที่ทางราชการ จัดพิธีเปิดที่ทำการอำเภอพร้าว เมื่อปี พ.ศ. 2500 ได้รับรางวัลที่ 1 และใช้ชื่อใน การแสดงขับซอครั้งนี้ว่า “บัวซอน เมืองพร้าว” ซึ่งบัวซอนได้ใช้ชื่อนี้มาตลอด จนถึงปัจจุบัน

ประวัติการทำงาน

ด้านการแสดง

บัวซอนเรียนซอประมาณ 3 เดือนก็สามารถออกซอได้ จากนั้นได้ไปซอประกวดในงานประจำอำเภอและได้ รางวัลที่ 1 ลักษณะเด่นและความสามารถในการซอของบัวซอน คือ เป็นช่างซอทีมีปฏิภาณ ไหวพริบดี ใช้ถ้อยคำได้ไพเราะ คมคาย มีน้ำเสียงไพเราะจับใจผู้ฟัง นอกจากนี้แม่บัวซอนยังได้แต่งเนื้อเพลงซอ หรือบทขับซอ (เครือซอ) ไว้หลายบทหลายเพลง รวมทั้งมีการบันทึกเพลงซอลงแผ่นเสียง และเทปคาสเซสไว้เป็นจำนวนมากโดยได้บันทึกแผ่นเสียง ชุดแรกเรื่อง “น้ำตาเมียหลวง” ซอคู่กับ บุญศรี สันเหมือง เมื่ออายุได้ 18 ปี หรือปี พ.ศ. 2505 รวมระยะเวลาการเป็นช่างซอ 55 ปี

การถ่ายทอด / การสืบทอด

ปัจจุบันบัวซอนได้ทำการสอนให้กับผู้ที่มีความสนใจการซอทั้งที่บ้านและสอนในโครงการสืบสานตำนานซอ ตามโรงเรียนต่างๆ ในจังหวัดเชียงใหม่ และมีแผนที่จะสร้างศูนย์การเรียนรู้เรื่องซอเพื่อใช้เป็นแหล่งข้อมูลและสอนซอ ให้กับเยาวชนที่สนใจจำนวนลูกศิษย์ที่มาเรียนซอกับบัวซอนมีมากกว่า 200 คน บทบาทและการยอมรับจากสังคม จากประสบการณ์ ที่ยาวนานและการพัฒนาผลงานด้านการซอของบัวซอน รวมถึงการให้ความร่วมมือกับหน่วยงานต่างๆ และการนำความรู้ด้านการซอเผยแพร่สู่กลุ่มเยาวชนในโรงเรียนต่างๆ อยู่เสมอทำให้แม่ครูบัวซอนได้รับบทบาทสำคัญ และการยอมรับจากสังคมในเรื่องต่างๆ

เกียรติคุณ และรางวัลที่ได้รับ

• รางวัลผู้มีผลงานดีเด่นทางวัฒนธรรม (สวช.) ประจำปี พ.ศ. 2530
• รางวัลผู้มีผลงานดีเด่นทางวัฒนธรรม สาขา วรรณศิลป์ ระดับจังหวัด (เชียงใหม่) ประจำปี พ.ศ. 2535
• รางวัลผู้อนุรักษ์ส่งเสริมศีลปะล้านนาในด้านวัฒนธรรม ประจำปี พ.ศ. 2538
• มูลนิธิสุจิตโตเพื่อการศึกษามอบโล่เกียรติคุณในฐานะผู้ให้บริการส่งเสริมสนับสนุนการศึกษาของเยาวชน อำเภอพร้าว ประจำปี พ.ศ. 2538
• รางวัลผู้มีผลงานดีเด่นทางวัฒนธรรม สาขา วรรณศีลป์ ระดับเขต 8 ประจำปี พ.ศ. 2539
• รางวัลผู้มีผลงานดีเด่นทางวัฒนธรรม สาขา วรรณศีลป์ ระดับชาติ ของภาคเหนือ ประจำปี พ.ศ. 2539
• ศิลปินพื้นบ้านดีเด่นสาขาการซอภาคเหนือจากสภาวัฒนธรรมแห่งประเทศไทยใน ปี พ.ศ. 2540
• เกียรติบัตรจากมูลนิธิวาย.เอ็ม.ซี.เอ เพื่อการพัฒนาภาคเหนือจากการเข้าร่วมแสดงในงาน "เบิกฟ้าเวียงพิงค์คู่สิ่งแวดล้อม 40" เนื่องในวันสิ่งแวดล้อมโลก
• ประกาศนียบัตรครูภูมิปัญญาไทยรุ่นที่ 1 สาขาวรรณกรรม (การซอ) จากสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาแห่งชาติ สำนักนายกรัฐมนตรี ประจำปี พ.ศ. 2544
• ปริญญาบัตรศิลปศาสตร์มหาบัณฑิตกิตติมศักดิ์ (สาขาวรรณกรรม) มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ประจำปี พ.ศ. 2546
• ปริญญาบัตรศิลปศาสตร์มหาบัณฑิตกิตติมศักดิ์ (สาขาวิจัยและเผยแพร่) มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงใหม่ ประจำปี พ.ศ. 2546
• รางวัลเชิดชูเกียติ ผู้ใช้ภาษาไทยดีเด่น จากกระทรวงวัฒนธรรม ประจำปี พ.ศ. 2552
• รางวัลเพชรภัฎ - เพชรล้านนา จากมหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงใหม่ ประจำปี พ.ศ. 2552
• รางวัลคนดีศรีเชียงใหม่
• รางวัลคนดีศรีเมืองพร้าว
• ได้รับยกย่องเป็นศีลปินผู้อุทิศเวลาถ่ายทอดองค์ความรู้ด้านศีลปะการซอพื้นเมือง ให้แก่เยาวชน จากสภาวัฒนธรรมจังหวัดเชียงใหม่ และวัฒนธรรมจังหวัดเชียงใหม่ ประจำปี พ.ศ. 2554
• ได้รับการยกย่องเชิดชูเกียรติเป็นศิลปินแห่งชาติ สาขาศิลปะการแสดง (การแสดงพื้นบ้าน-การขับซอ) ประจำปี พ.ศ. 2555

เครื่องราชอิสริยาภรณ์

• พ.ศ. 2556 – เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นที่สรรเสริญยิ่งดิเรกคุณาภรณ์ ชั้นที่ 4 จตุตถดิเรกคุณาภรณ์ (จ.ภ.)
• พ.ศ. 2551 – เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นที่สรรเสริญยิ่งดิเรกคุณาภรณ์ ชั้นที่ 7 เหรียญเงินดิเรกคุณาภรณ์ (ร.ง.ภ.)

แหล่งข้อมูลอื่น

• กระทรวงวัฒนธรรม เก็บถาวร 2015-01-20 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน