อักษรธรรมล้านนา

จากวิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี
(เปลี่ยนทางจาก ตัวเมือง)
ธรรมล้านนา
Tai Tham script sample.png
ชนิด อักษรสระประกอบ
ภาษาพูด ไทยถิ่นเหนือ, ไทลื้อ, เขิน
ช่วงยุค ประมาณ ค.ศ. 1300 – ปัจจุบัน
ระบบแม่
ช่วงยูนิโคด U+1A20-U+1AAF
ISO 15924 Lana
บทความนี้มีสัญลักษณ์สัทศาสตร์สัทอักษรสากล หากไม่มีการสนับสนุนเรนเดอร์ที่เหมาะสม คุณอาจเห็นเครื่องหมายคำถาม กล่องหรือสัญลักษณ์อื่นแทนอักขระยูนิโค้ด
ป้ายชื่อวัดหม้อคำตวง ตำบลศรีภูมิ อำเภอเมืองเชียงใหม่ จังหวัดเชียงใหม่ เขียนด้วยอักษรธรรมล้านนา
ถอดเป็นอักษรไทย: "วัดหฺมฺ้อฅำทฺวง์"
คำอ่าน: "วัดหม้อคำตวง"

อักษรธรรมล้านนา หรือ ตัวเมือง (คำเมือง: LN-Lanna Alphabets.png อักขรธัมม์ล้านนา รฤ ตัวเมือง; ไทลื้อ: ᦒᧄ , ธรรม, "คัมภีร์") ใช้ในสามภาษา ได้แก่ ภาษาไทยถิ่นเหนือ, ภาษาไทลื้อและภาษาเขิน นอกเหนือจากนี้ อักษรล้านนายังใช้กับลาวธรรม (หรือลาวเก่า) และภาษาถิ่นอื่นในคัมภีร์ใบลานพุทธและสมุดบันทึก อักษรนี้ยังเรียก อักษรธรรมหรืออักษรยวน

ภาษาไทยถิ่นเหนือเป็นภาษาใกล้ชิดกับภาษาไทยและเป็นสมาชิกของตระกูลภาษาเชียงแสน มีผู้พูดเกือบ 6,000,000 คนในภาคเหนือของประเทศไทย และหลายพันคนในประเทศลาว ซึ่งมีจำนวนน้อยที่รู้อักษรล้านนา อักษรนี้ยังใช้อยู่ในพระสงฆ์อายุมาก ภาษาไทยถิ่นเหนือมีหกวรรณยุกต์ ขณะที่ภาษาไทยมีห้าวรรณยุกต์ ทำให้การถอดเสียงเป็นอักษรไทยมีปัญหา มีความสนใจในอักษรล้านนาขึ้นมาอีกบ้างในหมู่คนหนุ่มสาว แต่ความยุ่งยากเพิ่มขึ้น คือ แบบภาษาพูดสมัยใหม่ ที่เรียก คำเมือง ออกเสียงต่างจากแบบเก่า[1]

พยัญชนะ[แก้]

อักษรธรรมล้านนาจัดตามกลุ่มพยัญชนะวรรคตามพยัญชนะภาษาบาลี แบ่งออกเป็น 5 วรรค วรรคละ 5 ตัว เรียกว่า“พยัญชนะวรรค”หรือ“พยัญชนะในวรรค”อีก 8 ตัวไม่จัดอยู่ในวรรคเรียกว่า“พยัญชนะอวรรค”หรือ“พยัญชนะนอกวรรค”หรือ“พยัญชนะเศษวรรค”ส่วนการอ่านออกเสียงเรียกพยัญชนะทั้งหมดนั้น จะเรียกว่า“ตั๋ว”เช่น ตั๋ว กะ/ก/ ตั๋ว ขะ/ข/ ตั๋ว จะ/จ/ เป็นต้น

พยัญชนะปกติ[แก้]

อักษรไทยที่ปรากฏเป็นการถ่ายอักษรเท่านั้น เสียงจริงของอักษรแสดงไว้ในสัทอักษรสากล ซึ่งอาจจะออกเสียงต่างไปจากอักษรไทย

วัคค์ (วรรค)
ประเภท อนาสิก นาสิก
หมวด หลัก เติม หลัก เติม หลัก เติม หลัก
ก วัคค์ รูป Lanna-1.png Lanna-2.png Lanna-3.png Lanna-4.png Lanna-5.png Lanna-6.png Lanna-7.png
ชื่อ ก๊ะ คะ คะ ก้ะ ค้ะ ค้ะ ง้ะ
ถอดอักษร
สัทอักษร /káʔ/ /xáʔ/ /xáʔ/ /ka᷇ʔ/ /xa᷇ʔ/ /xa᷇ʔ/ /ŋa᷇ʔ/
อักษร สูง สูง ต่ำ
จ วัคค์ รูป Lanna-8.png Lanna-9.png Lanna-10.png Lanna-11.png Lanna-12.png,Lanna-jh-Lue.png Lanna-13.png
ชื่อ จ๊ะ ซะ จ้ะ ซ้ะ ซ้ะ ญ้ะ
ถอดอักษร
สัทอักษร /t͡ɕáʔ/ /sáʔ/ /t͡ɕa᷇ʔ/ /sa᷇ʔ/ /sa᷇ʔ/ /ɲa᷇ʔ/
อักษร สูง สูง ต่ำ
ฏ วัคค์ รูป Lanna-14.png Lanna-15.png,Lanna-ratha-Lue.png Lanna-17.png Lanna-15-5.png Lanna-16.png
ชื่อ ละต๊ะ ละทะ ด๊ะ ละท้ะ ละน้ะ
ถอดอักษร ฑ,ฎ,ด
สัทอักษร /lə.táʔ/ /lə.tʰáʔ/ /dáʔ/ /lə.tʰa᷇ʔ/ /lə.na᷇ʔ/
อักษร สูง สูง กลาง ต่ำ
ต วัคค์ รูป Lanna-18.png Lanna-19.png Lanna-20.png Lanna-21.png Lanna-22.png
ชื่อ ต๊ะ ทะ ต้ะ ท้ะ น้ะ
ถอดอักษร
สัทอักษร /táʔ/ /tʰáʔ/ /ta᷇ʔ/ /tʰa᷇ʔ/ /na᷇ʔ/
อักษร สูง สูง ต่ำ ต่ำ
ป วัคค์ รูป Lanna-23.png Lanna-24.png Lanna-25.png Lanna-26.png Lanna-27.png Lanna-28.png Lanna-29.png Lanna-30.png
ชื่อ บ๊ะ ป๊ะ พะ ฟะ พ้ะ ฟ้ะ พ้ะ ม้ะ
ถอดอักษร
สัทอักษร /báʔ/ /páʔ/ /pʰáʔ/ /fáʔ/ /pa᷇ʔ/ /fa᷇ʔ/ /pʰa᷇ʔ/ /ma᷇ʔ/
อักษร กลาง สูง ต่ำ
อวัคค์ (เศษวรรค)
หมวด หลัก เติม หลัก เติม หลัก เติม หลัก
อวัคค์ รูป Lanna-31.png Lanna-44.png Lanna-32.png Lanna-33.png Lanna-34.png
ชื่อ ญ้ะ ยะ ล้ะ ล้ะ ว้ะ
ถอดอักษร อย
สัทอักษร /ɲa᷇ʔ/ /jáʔ/ /ra᷇ʔ/,/la᷇ʔ/,/ha᷇ʔ/ /la᷇ʔ/ /wa᷇ʔ/
อักษร ต่ำ กลาง ต่ำ ต่ำ ต่ำ
รูป Lanna-35.png Lanna-36.png Lanna-37.png
ชื่อ ซะ ซะ ซะ
ถอดอักษร
สัทอักษร /sáʔ/ /sáʔ/ /sáʔ/
อักษร สูง สูง สูง
รูป Lanna-38.png Lanna-39.png Lanna-40.png,Lanna-a.png Lanna-41.png
ชื่อ ฮะ ล้ะ อ๊ะ ฮ๊ะ
ถอดอักษร
สัทอักษร /háʔ/ /la᷇ʔ/ /ʔáʔ/ /ha᷇ʔ/
อักษร สูง ต่ำ กลาง ต่ำ

พยัญชนะซ้อน(พยัญชนะหาง)[แก้]

พยัญชนะซ้อน (ตัวซ้อน) เป็นพยัญชนะที่ใส่ไว้ใต้พยัญชนะตัวอื่นเพื่อทำหน้าที่อย่างใดอย่างหนึ่งดังนี้ คือ 1. เพื่อห้ามไม่ให้พยัญชนะที่ไปซ้อน (ตัวข่ม) ออกเสียงสระอะ หรือ 2. เพื่อทำหน้าที่เป็นตัวสะกด ซึ่งพยัญชนะที่ล้านนารับมาจากภาษาอื่นตั้งแต่แรกจะมีรูปพยัญชนะซ้อนทุกตัว ยกเว้น Lanna-42.png กับ Lanna-43.png เท่านั้นที่ไม่มี พยัญชนะที่มีรูปพยัญชนะซ้อนมีดังต่อไปนี้

Lanna subscript.gif

พยัญชนะนอกเหนือจากนี้ ซึ่งได้แก่ Additional lanna consonants.gif เป็นพยัญชนะที่ล้านนาประดิษฐ์ขึ้นมาเอง ดังนั้นจึงไม่มีรูปพยัญชนะซ้อน แต่อย่างไรก็ตามเพื่อให้สามารถเขียนคำที่มาจากภาษาต่างประเทศได้ใกล้เคียงกับภาษาเดิมมากที่สุด จึงสมควรมีการประดิษฐ์รูปพยัญชนะซ้อนของ Lanna-11.png Lanna-24.png และ Lanna-28.png ขึ้นมาเพิ่มเติม

พยัญชนะพิเศษ(เฉพาะ)[แก้]

รูป Lanna-Pali-i.png Lanna-Pali-ii.png Lanna-Pali-u.png Lanna-Pali-uu.png Lanna-Pali-e.png Lanna-42.png Lanna-43.png
ชื่อ อิ๊ แบบบาลี อี แบบบาลี อุ๊ แบบบาลี อู แบบบาลี เอ แบบบาลี ลึ ลือ
ถอดอักษร อิ อี อุ อู เอ
สัทอักษร /íʔ/ /īː/ /úʔ/ /ūː/ /ēː/ lɯ᷇ʔ /lɯ̄ː/
รูป Lanna-lae.png Lanna-lae-Lue.png Lanna-na.png Lanna-nyny.png Lanna-ss.png Lanna-rarong.png
ชื่อ แล แล แบบไทลื้อ นา ญะญะ ส สองห้อง ระโฮง
ถอดอักษร แล/และ นา ญฺญ สฺส ร (ควบกล้ำ)
สัทอักษร /lɛ̄ː/ /nāː/ /n.ɲ/ /t.s/, /s.s/, /sː/ /r/, /l/, /ʰ/

สระ[แก้]

สระจม[แก้]

เป็นสระที่ไม่สามารถออกเสียงได้ด้วยตัวเอง ต้องนำไปผสมกับพยัญชนะก่อนจึงจะสามารถออกเสียงได้ Lannachart2.jpg

สระลอย[แก้]

Lannachart3.jpg

เป็นสระที่มาจากภาษาบาลี สามารถออกเสียงได้ด้วยตัวเองไม่จำเป็นต้องนำไปผสมกับพยัญชนะก่อน แต่บางครั้งก็มีการนำไปผสมกับพยัญชนะหรือสระแท้ เช่น คำว่า "เอา" สามารถเขียนได้โดยเขียนสระจากภาษาบาลี 'อู' ตามด้วย สระแท้ 'า' คือ Lanna aau.jpg

วรรณยุกต์[แก้]

เนื่องจากล้านนาได้นำเอาระบบอักขรวิธีของมอญมาใช้โดยแทบจะไม่มีการปรับเปลี่ยนเลย และภาษามอญเองก็เป็นภาษาที่ไม่มีวรรณยุกต์ ดังนั้นในอดีตจึงไม่ปรากฏว่ามีการใช้เครื่องหมายวรรณยุกต์ในการเขียนอักษรธรรมล้านนาเลย (เคยมีการถกเถียงกันเรื่องชื่อของล้านนาว่าจริงๆแล้วชื่อ "ล้านนา" หรือ "ลานนา" กันแน่ แต่ในที่สุดก็ได้ข้อสรุปว่า "ล้านนา") จนกระทั่งในระยะหลังเมื่ออิทธิพลของสยามแผ่เข้าไปในล้านนาจึงปรากฏการใช้รูปวรรณยุกต์ในการเขียนอักษรธรรมล้านนา

รูป Lanna-tone1.png Lanna-tone2.png
ชื่อ ไม้เยาะ ไม้ขอจ๊าง
ถอดอักษรชื่อ ไม้เหยาะ ไม้ขอช้าง
ถอดอักษรรูป
สัทอักษร /máj.jɔ́ʔ/ /máj.xɔ̌ː.t͡ɕáːŋ/

ภาษาล้านนาสามารถผันได้ 6 เสียง (จริงๆแล้วมีทั้งหมด 7 หรือ 8 เสียง แต่ในแต่ละท้องถิ่นจะใช้เพียง 6 เสียงเท่านั้น) การผันจะใช้การจับคู่กันระหว่างอักษรสูงกับอักษรต่ำจึงทำให้ต้องใช้วรรณยุกต์เพียง 2 รูปเท่านั้น คือ เอก กับ โท (เทียบภาษาไทยกลาง) เช่น
Lannachart4.jpg

การที่มีรูปวรรณยุกต์เพียง 2 รูปนี้ทำให้เกิดปัญหากับอักษรกลาง คือ ไม่สามารถแทนเสียงได้ครบทั้ง 6 เสียง ดังนั้นจึงอาจอนุโลมให้แต่ละรูปศัพท์แทนการออกเสียงได้ 2 เสียง

เสียงวรรณยุกต์สำเนียงเชียงใหม่มี 6 เสียง คือ เสียงจัตวา, เสียงเอก, เสียงโทพิเศษ, เสียงสามัญ, เสียงโท, และเสียงตรี[2]

เสียงวรรณยุกต์ ตัวอย่าง การถอดรหัสเสียง การออกเสียง ความหมายในภาษาไทย
เสียงจัตวา ขา /xǎː/ [xaː˩˦] ขา
เสียงเอก ข่า /xàː/ [xaː˨˨] ข่า
เสียงโทพิเศษ ฃ้า /xa᷇ː/ [xaː˥˧] ฆ่า
เสียงสามัญ ฅา /xaː/ [xaː˦˦] หญ้าคา
เสียงโท ไฮ่ /hâjː/ [hajː˦˩] ไร่
เสียงตรี ฟ้า /fáː/ [faː˦˥˦] ฟ้า

การแสดงเสียงวรรณยุกต์[แก้]

การแสดงเสียงวรรณยุกต์ของคำเมืองสำเนียงเชียงใหม่

เสียงวรรณยุกต์ คำเป็น สระยาว คำเป็น สระยาว ไม้เอก คำเป็น สระยาว ไม้โท คำตาย สระสั้น คำตาย สระยาว
อักษรสูง เสียงจัตวา เสียงเอก เสียงโทพิเศษ เสียงจัตวา เสียงเอก
อักษรกลาง เสียงสามัญ เสียงเอก เสียงโทพิเศษ เสียงจัตวา เสียงเอก
อักษรต่ำ เสียงสามัญ เสียงโท เสียงตรี เสียงตรี เสียงโท

อักษรธรรมล้านนาในคอมพิวเตอร์[แก้]

อักษรธรรมล้านนาได้รับการบรรจุลงในยูนิโคดตั้งแต่รุ่น 5.2 ดังนั้นเราจึงสามารถใช้อักษรธรรมล้านนาในคอมพิวเตอร์ได้โดยที่ไม่ต้องอาศัยช่วงรหัสของอักษรอื่นดังเช่นที่เคยทำกันในอดีตอีกต่อไป ระบบปฏิบัติการที่รองรับยูนิโคดอักษรธรรมล้านนาในตอนนี้ ได้แก่ Ubuntu 11.04 โดยอาศัยฟอนต์แบบโอเพ็นไทป์ (OpenType) ส่วนระบบปฏิบัติการ Windows นั้นยังไม่รองรับยูนิโคดอักษรธรรมล้านนา อย่างไรก็ตาม ถึงแม้ว่า Windows จะยังไม่รองรับยูนิโคดอักษรธรรมล้านนาแต่เราก็สามารถใช้ยูนิโคดอักษรธรรมล้านนาในเว็บเบราว์เซอร์ได้โดยใช้เว็บเบราว์เซอร์ Mozilla Firefox รุ่น 4.0 ขึ้นไป (อาศัยฟอนต์แบบโอเพ็นไทป์) นอกจากนี้แล้วยังสามารถใช้ยูนิโคดอักษรธรรมล้านนาในโปรแกรมสำนักงานได้โดยใช้โปรแกรม OpenOffice รุ่น 3.2 ขึ้นไป (อาศัยฟอนต์ที่มีตาราง Graphite)

ไทธรรม (ชื่อตามมาตรฐานยูนิโคด)
Unicode.org chart (PDF)
  0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 A B C D E F
U+1A2x
U+1A3x ᨿ
U+1A4x
U+1A5x  
U+1A6x
U+1A7x     ᩿
U+1A8x            
U+1A9x            
U+1AAx    


อ้างอิง[แก้]

  1. Natnapang Burutphakdee (October 2004). Khon Muang Neu Kap Phasa Muang: Attitudes of Northern Thai Youth towards Kammuang and the Lanna Script [คนเมืองเหนือกับภาษาเมือง: ทัศนคติของคนหนุ่มสาวทางภาคเหนือที่มีต่อคำเมืองและตัวอักษรล้านนา] (PDF) (M.A. Thesis). Presented at 4th National Symposium on Graduate Research, Chiang Mai, Thailand, August 10–11, 2004. Asst. Prof. Dr. Kirk R. Person, adviser. Chiang Mai: Payap University. P. 7, digital image 30. Archived from the original on 2013-06-14. สืบค้นเมื่อ June 8, 2013. "The reason why they called this language ‘Kammuang’ is because they used this language in the towns where they lived together, which were surrounded by mountainous areas where there were many hill tribe people." 
  2. Gedney, William J., and Thomas J. Hudak. William J. Gedney's Tai Dialect Studies: Glossaries, Texts, and Translations. Ann Arbor, MI: Center for South and Southeast Asian Studies, The University of Michigan, 1997. Print.

แหล่งข้อมูลอื่น[แก้]