สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช

สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช
พระบรมรูปสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช
พระเจ้ากรุงศรีอยุธยา
ครองราชย์	พ.ศ. 2112 — พ.ศ. 2127 (15 ปี) (ประเทศราชของหงสาวดี) พ.ศ. 2127 — พ.ศ. 2133 (6 ปี) (เอกราช)
ก่อนหน้า	สมเด็จพระมหินทราธิราช
ถัดไป	สมเด็จพระนเรศวรมหาราช
กษัตริย์	พระเจ้าบุเรงนอง พระเจ้านันทบุเรง
พระมหาอุปราช	สมเด็จพระนเรศวรมหาราช
พระราชสมภพ	พ.ศ. 2057
สวรรคต	พ.ศ. 2133 (76 พรรษา)
พระอัครมเหสี	พระวิสุทธิกษัตรีย์
พระราชบุตร	พระสุพรรณกัลยา สมเด็จพระนเรศวรมหาราช สมเด็จพระเอกาทศรถ
พระนามเต็ม สมเด็จพระเจ้าสรรเพชญวงศ์กุรสุริโคดม บรมราชาธิราชราเมศ ปริเวทธรรมิกราช เดโชชัย พรหมเทพาดิเทพนฤบดินทร์ ภูมิทรเทพสมมติราชบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว
ราชวงศ์	สุโขทัย

สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชหรือ สมเด็จพระสรรเพชญ์ที่ 1 เป็นพระมหากษัตริย์พระองค์ที่ 17 แห่งอาณาจักรอยุธยา และปฐมกษัตริย์ราชวงศ์สุโขทัย ครองราชย์ระหว่าง พ.ศ. 2112 ถึง พ.ศ. 2133

พระราชประวัติ

ก่อนครองราชย์

สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช มีพระราชบิดาเป็นเชื้อสายราชวงศ์พระร่วง ส่วนพระราชมารดาเป็นเชื้อสายราชวงศ์สุพรรณภูมิ สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชเจ้า พระราชสมภพในปี พ.ศ. 2057 ต่อมาได้รับราชการมีบรรดาศักดิ์เป็นขุนพิเรนทรเทพ ตำแหน่งเจ้ากรมพระตำรวจขวา

เมื่อขุนวรวงศาธิราชและแม่หยัวศรีสุดาจันทร์สมคบกันสำเร็จโทษสมเด็จพระยอดฟ้าพระราชโอรสของแม่หยัวศรีสุดาจันทร์เองแล้ว ขุนพิเรนทรเทพได้ร่วมกับเจ้าพระยาศรีธรรมาโศกราช เจ้าพระยามหาเทพ และหลวงศรียศ ปรึกษากันว่าแผ่นดินเป็นทุรยศ ควรจับขุนวรวงศาธิราชไปประหารชีวิตเสีย แล้วให้สมเด็จพระมหาจักรพรรดิซึ่งทรงผนวชอยู่วัดราชประดิษฐานเป็นพระเจ้าแผ่นดินแทน จึงพากันไปเข้าเฝ้าสมเด็จพระมหาจักรพรรดิกราบทูลแผนการให้ทรงทราบก็ทรงเห็นด้วยฝ่ายเจ้าพระยาศรีธรรมาโศกราช เจ้าพระยามหาเทพและหลวงศรียศเห็นว่าควรเสี่ยงเทียนว่าสมเด็จพระมหาจักรพรรดิมีพระบารมีมากกว่าขุนวรวงศาธิราชหรือไม่ขุนพิเรนทรเทพไม่เห็นชอบแต่สมเด็จพระมหาจักรพรรดิทรงเห็นด้วยค่ำวันนั้นทั้งหมดจึงไปยังพระอุโบสถวัดป่าแก้วเพื่อทำพิธีเสี่ยงทาย

เมื่อจุดเทียนแล้วปรากฏว่าเทียนของขุนวรวงศาธิราชยาวกว่าขุนพิเรนทรเทพจึงโกรธว่าห้ามแล้วยังขืนทำอีกแล้วคายชานหมากทิ้ง บังเอิญไปถูกเทียนขุนวรวงศาธิราชดับลง ทั้ง 5 คนจึงยินดีอย่างยิ่ง ขณะนั้นมีพระภิกษุลึกลับเข้ามาในอุโบสถ ให้พรว่าที่ปรารถนานั้นจะสำเร็จแน่ ออกจากอุโบสถก็หายตัวไป

ต่อมากรมการเมืองลพบุรีแจ้งราชสำนักว่าพบช้างมงคล (ช้างเผือก) ในเช้าตรู่วันต่อมาขุนวรวงศาธิราช แม่หยัวศรีสุดาจันทร์ พระราชโอรส และพระศรีศิลป์ จึงเสด็จทางชลมารค พระราชดำเนินไปทางคลองสระบัว เพื่อไปทรงคล้องช้างเผือก ขุนพิเรนทรเทพกับพวกได้จัดกองเรือออกสกัด เข้าจับขุนวรวงศาธิราช แม่หยัวศรีสุดาจันทร์ และพระราชโอรส ฆ่าเสียทั้งหมด เอาศพไปเสียบประจานไว้ ณ วัดแร้ง เว้นชีวิตไว้แต่พระศรีศิลป์ แล้วเข้ายึดพระราชวัง ให้ส่งเรือพระที่นั่งชัยสุพรรณหงส์ไปรับสมเด็จพระมหาจักรพรรดิซึ่งลาสิกขาบทแล้วมาราชาภิเษกเป็นสมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้า ครองกรุงศรีอยุธยาแทน

สมเด็จพระมหาจักรพรรดิจึงตั้งขุนพิเรนทรเทพเป็นสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชเจ้า ครองเมืองพิษณุโลก ตั้งสมเด็จพระเจ้าลูกเธอพระสวัสดิราชธิดาเป็นพระวิสุทธิกษัตรีย์ ให้เป็นพระอัครมเหสี และพระราชทานเครื่องราชกกุธภัณฑ์ เครื่องราชูปโภค มีอำนาจตั้งตำแหน่งบรรดาศักดิ์ฝ่ายทหารพลเรือนในเมืองพิษณุโลก และเรือชัยพื้นดำพื้นแดงคู่หนึ่ง เมื่อประทับ ณ เมืองพิษณุโลกนั้น พระวิสุทธิกษัตรีย์ได้มีประสูติกาลพระราชโอรสธิดาตามลำดับคือ พระสุพรรณกัลยา สมเด็จพระนเรศวรมหาราช และสมเด็จพระเอกาทศรถ

ถึงปี พ.ศ. 2106 พระเจ้าบุเรงนองยกทัพมาตีพิษณุโลก สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชเห็นว่าครั้งนี้ทัพหงสาวดีมากจนเหลือกำลังจะต้านทานได้ ในวันอาทิตย์ แรม 5 ค่ำ เดือน 2 จึงทรงยอมแพ้ พระเจ้าบุเรงนองจึงรับสั่งให้สมเด็จพระมหาธรรมราชาจัดทัพไปตีกรุงศรีอยุธยาร่วมกับพระองค์ สมเด็จพระมหาธรรมราชาก็จัดพล 30,000 ไปกับทัพพระเจ้าบุเรงนอง จนกระทั่งเสียกรุงในปี พ.ศ. 2112 พระเจ้าบุเรงนองจึงถอดสมเด็จพระมหินทราธิราชจากราชสมบัติ แล้วราชาภิเษกสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชเจ้าให้ครองกรุงศรีอยุธยาแทน มีราชทินนามว่า สมเด็จพระเจ้าสรรเพชญวงศ์กุรสุริโคดม บรมราชาธิราชราเมศ ปริเวทธรรมิกราช เดโชชัย พรหมเทพาดิเทพนฤบดินทร์ ภูมิทรเทพสมมติราชบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว

หลังครองราชย์

ในรัชสมัยของพระองค์ สมเด็จพระบรมราชาที่ 3 (พระยาละแวก) ได้ยกทัพมาตีกรุงศรีอยุธยาถึง 2 ครั้ง แต่ทรงป้องกันพระนครไว้ได้ และได้โปรดให้ขุดขยายคูเมืองด้านตะวันออกของเกาะเมืองให้กว้างขึ้น สร้างป้อมมหาชัย และสร้างพระราชวังจันทรเกษมให้เป็นที่ประทับของพระมหาอุปราช (สมเด็จพระนเรศวร)

สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชประชวรและเสด็จสวรรคตในปี พ.ศ. 2133 สิริพระชนมพรรษา 76 พรรษา ครองราชย์ได้ 21 ปี

ในวัฒนธรรมสมัยนิยม

มีนักแสดงผู้รับบท สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช ได้แก่

• สถาพร มุกดาประกร จากภาพยนตร์เรื่อง เจ้าแม่อยู่หัวศรีสุดาจันทร์ (2497)
• สมควร กระจ่างศาสตร์ จากละครเรื่อง สมเด็จพระนเรศวรมหาราช (2530)
• เอกพันธ์ บรรลือฤทธิ์ จากละครเรื่อง สมเด็จพระสุริโยทัย (2535)
• ฉัตรชัย เปล่งพานิช จากภาพยนตร์เรื่อง สุริโยไท (2544) และ ตำนานสมเด็จพระนเรศวรมหาราช (2550 -2557)
• อนุสรณ์ เตชะปัญญา จากละครเรื่อง กษัตริยา (2546) และ มหาราชกู้แผ่นดิน (2547)
• สมภพ เบญจาธิกุล จากภาพยนตร์เรื่อง สุพรรณกัลยา (2547) และ ละครเรื่อง ขุนศึก (2555)
• นิวัฒน์ บูรณะศิริ จากภาพยนตร์เรื่อง อิทธิปาฏิหาริย์หลวงพ่อทวด (2555)
• อธิวัฒน์ สนิทวงศ์ ณ อยุธยา จากละครเรื่อง ตำนานสมเด็จพระนเรศวรมหาราช เดอะซีรีส์ (2560 - ปัจจุบัน)
• ชลวิทย์ มีทองคำ จากละครเรื่อง แม่หยัว (2567)
• ดร.อิทธิกร ศรีจันบาล จากละครเรื่อง จอมใจอโยธยา (2568)
• ณัฐวุฒิ สกิดใจ จากละครเรื่อง หงสาวดี (2569)

อ้างอิง

เชิงอรรถ

บรรณานุกรม

• มูลนิธิสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา. นามานุกรมพระมหากษัตริย์ไทย. กรุงเทพฯ : มูลนิธิสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา, 2554. 264 หน้า. ISBN 978-616-7308-25-8
• พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม). นนทบุรี : ศรีปัญญา, 2553. 800 หน้า. ISBN 978-616-7146-08-9

ดูเพิ่ม

• รายพระนามพระมหากษัตริย์ไทย

ก่อนหน้า		สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช		ถัดไป
-		เจ้าผู้ครองเมืองพิษณุโลก (พ.ศ. 2091 — พ.ศ. 2112)		สมเด็จพระนเรศวร
สมเด็จพระมหินทราธิราช ราชวงศ์สุพรรณภูมิ		พระเจ้ากรุงศรีอยุธยา (พ.ศ. 2112 — พ.ศ. 2133)		สมเด็จพระนเรศวรมหาราช ราชวงศ์สุโขทัย