สมเด็จพระเจ้าปราสาททอง

สมเด็จพระเจ้าปราสาททอง
พระบรมรูปแทนพระองค์สมเด็จพระเจ้าปราสาททอง ประดิษฐาน ณ หอเหมมณเฑียรเทวราช พระราชวังบางปะอิน จังหวัดพระนครศรีอยุธยา
พระเจ้ากรุงศรีอยุธยา
รัชสมัย	พ.ศ. 2173–2199 (27 ปี)
อัครมหาเสนาบดี	เจ้าพระยาอภัยราชา (ชื่น) (สมุหนายก)
ก่อนหน้า	สมเด็จพระอาทิตยวงศ์ (ราชวงศ์สุโขทัย)
ถัดไป	สมเด็จเจ้าฟ้าไชย
ข้อมูลส่วนพระองค์
ราชวงศ์	ปราสาททอง
พระบรมราชสมภพ	พ.ศ. 2143
สวรรคต	พ.ศ. 2199 (56 พรรษา)
พระบรมวงศานุวงศ์
พระราชโอรส-ธิดา	สมเด็จเจ้าฟ้าไชย สมเด็จพระนารายณ์มหาราช กรมหลวงโยธาทิพ เจ้าฟ้าอภัยทศ เจ้าฟ้าน้อย
ข้อมูลอื่น ๆ
ศาสนา	พุทธ

สมเด็จพระเจ้าปราสาททอง หรือ สมเด็จพระสรรเพชญ์ที่ 5 เป็นพระเจ้ากรุงศรีอยุธยารัชกาลที่ 24 และทรงเป็นปฐมกษัตริย์แห่งราชวงศ์ปราสาททอง ราชวงศ์ที่ 4 แห่งอาณาจักรอยุธยา​

พระราชประวัติ

สมเด็จพระเจ้าปราสาททอง เสด็จพระราชสมภพเมื่อปี พ.ศ. 2143 เป็นบุตรของ ออกญาศรีธรรมาธิราช ซึ่งเยเรเมียส ฟาน ฟลีตกล่าวว่าเป็นพี่ชายคนใหญ่ของพระชนนีของสมเด็จพระเจ้าทรงธรรม เดิมเป็นขุนนางในรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าทรงธรรม มีบรรดาศักดิ์เป็นพระมหาอำมาตย์ และออกญาศรีวรวงศ์ ภายหลังมีความชอบจากการปราบกบฏญี่ปุ่น จึงได้รับแต่งตั้งเป็นเจ้าพระยากลาโหมสุริยวงศ์ และได้รับพระราชทานเครื่องอุปโภคบริโภคจำนวนมาก

เมื่อสมเด็จพระเชษฐาธิราชสืบราชสมบัติต่อมาได้ 4 เดือน พระราชมารดาเจ้าพระยากลาโหมถึงแก่กรรม มีข้าราชการใหญ่น้อยไปช่วยงานมากสมเด็จพระเชษฐาธิราชทรงเชื่อว่าเจ้าพระยากลาโหมเตรียมการจะก่อกบฏ จึงโปรดให้ตั้งกองทหารไว้ แล้วให้ขุนมหามนตรีไปเรียกเจ้าพระยากลาโหมมาดูมวย แต่เจ้าหมื่นสรรเพธภักดีส่งข่าวไปแจ้งแผนการก่อน เจ้าพระยากลาโหมจึงบอกขุนนางว่า "เจ้าแผ่นดินว่าเราเป็นกบฏแล้วเราจะทำตามรับสั่ง" แล้วยกกองกำลังเข้ายึดพระราชวังได้ ส่วนสมเด็จพระเชษฐาธิราชกับข้าหลวงเดิมลงเรือหนีไป เจ้าพระยากลาโหมให้พระยาเดโชและพระยาท้ายน้ำออกติดตามในคืนนั้นจนตามจับได้ที่ป่าโมกน้อย แล้วให้นำไปสำเร็จโทษ

เจ้าพระยากลาโหมสุริยวงศ์ยกพลเข้าปล้นพระราชวังหลวง ชิงราชสมบัติจากสมเด็จพระเชษฐาธิราชก่อนถวายต่อสมเด็จพระอาทิตยวงศ์ ภาพจากจิตรกรรมชุดโคลงภาพพระราชพงศาวดาร ภาพที่ 41 "ภาพเจ้าพระยากระลาโหมเป็นขบถ" วาดโดยศิลปินไม่ปรากฏชื่อ เมื่อ พ.ศ. 2430

จากนั้นจึงอัญเชิญสมเด็จพระอาทิตยวงศ์ขึ้นสืบราชสมบัติต่อ แต่ผ่านไปได้ประมาณ 6 เดือน เหล่ามุขมนตรีก็เห็นว่าสมเด็จพระอาทิตยวงศ์ยังทรงพระเยาว์เกินไป ไม่รู้จักว่าราชการจนเสียการแผ่นดิน จึงถวายราชสมบัติแก่เจ้าพระยากลาโหมให้ขึ้นครองราชย์ทรงพระนามว่าพระเจ้าปราสาททอง ทรงมีพระนามก่อนขึ้นครองราชย์พระนามว่า พระศรีธรรมราชาธิราช ส่วนในกฎหมายพระธรรมนูญ กรมศักดิ์ ลักษณะอาญาหลวง ออกพระนามว่าสมเด็จพระเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบรมบพิตร แล้วทรงปูนบำเหน็จมากมายแก่ขุนนางที่สวามิภักดิ์ และทรงตั้งพระอนุชาเป็นสมเด็จพระศรีสุธรรมราชา

ถึงปี พ.ศ. 2199 สมเด็จพระเจ้าปราสาททองประชวรหนัก ทรงย้ายไปประทับที่พระที่นั่งเบญจรัตน์ ได้ตรัสมอบราชสมบัติและพระแสงขรรค์ชัยศรีแก่สมเด็จเจ้าฟ้าไชย หลังจากนั้น 3 วัน ก็เสด็จสวรรคต ครองราชย์ได้ 25 ปี

พระราชกรณียกิจ

ด้านศาสนา

สมเด็จพระเจ้าปราสาททองโปรดให้สร้างวัดไชยวัฒนาราม วัดชุมพลนิกายารามราชวรวิหาร สร้างพระปรางค์วัดมหาธาตุ ในช่วงพระราชพิธีลบศักราชได้โปรดให้บูรณปฏิสังขรณ์พระอารามกว่าร้อยแห่ง เช่น วัดหน้าพระเมรุ เป็นต้น และโปรดเสด็จบำเพ็ญพระราชกุศลในโอกาสต่าง ๆ เช่น สมโภชพระพุทธบาท เป็นต้น

ด้านเศรษฐกิจ

รัชสมัยของพระองค์เป็นยุคที่การค้าทางเรือระหว่างประเทศในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้กำลังรุ่งเรือง โดยเฉพาะบริษัทอินเดียตะวันออกของเนเธอร์แลนด์ที่เข้ามารับซื้อของป่า หนังกระเบน ดีบุกและข้าวสาร ต่อมายังได้รับพระราชทานสิทธิ์ขาดในการส่งออกหนังสัตว์ด้วย นอกจากนี้ยังมีพ่อค้าสเปน โปรตุเกส อินเดีย เปอร์เซีย และอาร์มีเนีย เข้ามาค้าขาย ทำให้การเงินของประเทศมั่งคั่งขึ้นอย่างต่อเนื่องตลอดรัชกาล

ด้านสถาปัตยกรรม

สมเด็จพระเจ้าปราสาททองโปรดให้สร้างปราสาทนครหลวง พระที่นั่งจักรวรรดิ์ไพชยนต์ พระที่นั่งไอศวรรย์ทิพยอาสน์ พระตำหนักธารเกษม และพระที่นั่งวิหารสมเด็จ นอกจากนี้ยังโปรดให้ตกแต่งพระตำหนักท่าเจ้าสนุกและสร้างศาลาตามรายทางที่ไปนมัสการพระพุทธบาทเพื่อให้ประชาชนได้พักผ่อนและอาศัย

ด้านการปกครอง

สมเด็จพระเจ้าปราสาททองทรงปรับการบริหารให้รวมอำนาจเข้าสู่ศูนย์กลาง โดยให้เจ้าเมืองต่าง ๆ มาปฏิบัติหน้าที่เข้าเฝ้าที่ศาลาลูกขุนในพระราชวังทุกวัน แล้วส่งผู้รั้งเมืองไปปกครองหัวเมืองแทน นอกจากนี้ยังโปรดให้ตรากฎหมายขึ้นหลายฉบับ เช่น พระไอยการทาส พระไอยการลักษณะมรดก พระไอยการลักษณะกู้หนี้ พระไอยการลักษณะอุทธรณ์ และกฎหมายพระธรรมนูญ อันเป็นรากฐานแห่งกฎหมายตราสามดวง

พระราชบุตร

สมเด็จพระเจ้าปราสาททอง มีพระราชโอรสธิดาเท่าที่ปรากฏพระนามในพงศาวดาร ดังนี้

พระอัครมเหสี

• สมเด็จเจ้าฟ้าไชย

พระราชเทวี (เชื่อว่าเป็นพระราชธิดาในสมเด็จพระเจ้าทรงธรรม)

• สมเด็จพระนารายณ์มหาราช
• กรมหลวงโยธาทิพ

พระมเหสี (ไม่ทราบพระนาม)

• เจ้าฟ้าอภัยทศ
• เจ้าฟ้าน้อย

พระสนม (ไม่ทราบนาม)

• พระไตรภูวนาทิตยวงศ์
• พระองค์ทอง
• พระอินทรราชา

พระสนมเลื่อน ธิดาของเจ้าพระยาอภัยราชา (ชื่น)

• พระองค์แสงจันทร์

ส่วน คำให้การชาวกรุงเก่า ระบุว่าสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง ทรงรับพระราชธิดาทั้งแปดพระองค์ในสมเด็จพระเจ้าทรงธรรมมาเป็นพระมเหสี โดยแบ่งเป็นพระมเหสีฝ่ายซ้ายและฝ่ายขวาอย่างละสี่พระองค์ และมีพระราชโอรสที่ประสูติแต่พระปทุมาเทวีและพระสุริยารวมกันเจ็ดพระองค์ ดังนี้

พระมเหสีฝ่ายขวา

1. พระปทุมาเทวี
   • พระไชย
   • พระติกูฐาน
   • พระอภัยทศ
   • พระไชยทิศ
2. พระสุริยา
   • พระขัตติยวงศ์
   • พระติจักร
   • พระสุรินทรกุมาร
3. พระจันทาเทวี
4. พระสิริกัลยา

พระมเหสีฝ่ายซ้าย

1. พระอุบลเทวี
2. พระนภาเทวี
3. พระอรบุตรี
4. พระกนิษฐาเทวี

ในวัฒนธรรมสมัยนิยม

มีนักแสดงผู้รับบท สมเด็จพระเจ้าปราสาททอง ได้แก่

• เอย์ทาโร โอซาวะ, ยาสึชิ นางาตะ จากภาพยนตร์เรื่อง เดอะไกจิง (2502)
• วรวุฒิ นิยมทรัพย์ จากละครเรื่อง รายากูนิง (2551)
• ฐากูร การทิพย์ จากละครเรื่อง ขุนศึก (2555)

อ้างอิง

เชิงอรรถ

บรรณานุกรม

• พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระดำรงราชานุภาพ. อธิบายพระนามพระเจ้าแผ่นดิน ครั้งกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี. พระนคร : โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร, 2468. 29 หน้า.
• พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) และเอกสารอื่น. นนทบุรี : ศรีปัญญา, 2553. 800 หน้า. ISBN 978-616-7146-08-9
• มูลนิธิสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา. นามานุกรมพระมหากษัตริย์ไทย. กรุงเทพฯ : มูลนิธิสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา, 2554. 264 หน้า. ISBN 978-616-7308-25-8
• ประชุมคำให้การกรุงศรีอยุธยา รวม 3 เรื่อง. กรุงเทพฯ : แสงดาว, 2553. 536 หน้า. ISBN 978-616-508-073-6

ดูเพิ่ม

• รายพระนามพระมหากษัตริย์ไทย