พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม

จากวิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม
Prince Prachaksinlapakhom.jpg

พระนาม พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม
พระนามเต็ม พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม
พระอิสริยยศ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ
ฐานันดรศักดิ์ พระองค์เจ้า
ราชวงศ์ ราชวงศ์จักรี
ข้อมูลส่วนพระองค์
ประสูติ 5 เมษายน พ.ศ. 2399
สิ้นพระชนม์ 25 มกราคม พ.ศ. 2467
พระบิดา พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
พระมารดา เจ้าจอมมารดาสังวาลย์

พลตรี พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม (5 เมษายน 2399 - 25 มกราคม 2467) พระนามเดิม พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ เป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวกับเจ้าจอมมารดาสังวาลย์ ธิดานายศัลยวิชัย (ทองคำ ณ ราชสีมา) เป็นพระเจ้าลูกเธอองค์ที่ 25 ในรัชกาลที่ 4 ประสูติในพระบรมมหาราชวัง เมื่อวันเสาร์ เดือน 5 ขึ้น 1 ค่ำ ปีมะโรง จุลศักราช 1218 ตรงกับวันที่ 5 เมษายน พ.ศ. 2399 เมื่อสมโภชเดือนแล้ว พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระราชทานนามว่า พระเจ้าลูกยาเธอพระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ เพราะในวันประสูติมีผู้นำทองคำก้อนใหญ่ ซึ่งขุดได้ที่ตำบลบางสะพานในเวลานั้นได้เข้ามาทูลเกล้าฯ ถวาย ทรงถือว่าเป็นศุภนิมิตมงคลสำหรับพระเจ้าลูกเธอพระองค์นี้

พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ มีพระอนุชา พระขนิษฐาร่วมเจ้าจอมมารดาเดียวกันอีก 3 พระองค์คือ

  • พระองค์เจ้าชายทองแถมถวัลยวงศ์ (ภายหลังได้รับสถาปนาเป็นกรมหลวงสรรพสาตรศุภกิจ ต้นราชสกุลทองแถม)
  • พระองค์เจ้าชายเจริญรุ่งราษี
  • พระองค์เจ้าหญิงกาญจนากร

พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ ทรงเริ่มการศึกษาวิชาอักษรไทย และบาลี กับพระองค์เจ้ากฤษณา หม่อมเจ้าหญิงจอ และพระยาปริยัติธรรมธาดา (เปี่ยม) และทรงศึกษาภาษาต่างประเทศกับ นางเลียวโนเว็น และ นายแป็ตเตอสัน จนสามารถตรัส และเขียนภาษาอังกฤษได้ดี

ภาพวาดสุริยุปราคาเต็มดวง วันที่ 6 เมษายน พ.ศ. 2418

ผนวชเป็นสามเณรที่วัดพระศรีรัตนศาสดาราม เมื่อ พ.ศ. 2411 และเสด็จไปประทับ ณ วัดบวรนิเวศวิหาร ผนวชที่วัดพระศรีรัตนศาสดาราม เมื่อ พ.ศ. 2418 และประทับที่วัดราชประดิษฐ์สถิตมหาสีมาราม และได้ศึกษาพระธรรมวินัยกับสมเด็จพระสังฆราช (สา) เมื่อลาสิกขาแล้วทรงศึกษาวิชากฎหมายจากขุนหลวงไกรศรี (หนู) แล้วเข้ารับราชการเป็นนักเรียนศาลฎีกาในสมัยพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระเทเวศร์วัชรินทร์ เป็นอธิบดีศาลฎีกา

นายพลตรี พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม แม่ทัพฝ่ายใต้ (ฉายก่อนหน้าที่จะยกกองทัพไปปราบฮ่อวันหนึ่ง)

เมื่อวันที่ 6 เมษายน พ.ศ. 2418 ได้เกิดสุริยุปราคาเต็มดวง ขึ้นในประเทศไทย "ท่านทอง" พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ ได้ทรงคำนวณการเกิดสุริยุปราคาถวายพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว คณะนักดาราศาสตร์อังกฤษได้ตั้งค่ายสังเกตสุริยุปราคาที่แหลมเจ้าลาย จังหวัดเพชรบุรี นักดาราศาสตร์เหล่านี้ไม่สามารถถ่ายภาพสุริยุปราคาไว้ได้ คงมีแต่ภาพวาดฝีพระหัตถ์ของพระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ และถูกบันทึกอยู่ในตำราดาราศาสตร์ ในนามของ Prince Tong

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรณาโปรดเกล้าฯ ให้ทรงกรมเมื่อ พ.ศ. 2424 เป็นกรมหมื่นประจักษ์ศิลปาคม ทรงเป็นกำลังสำคัญของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวในการรักษาดินแดนไทยทางภาคตะวันออกเฉียงเหนือในกรณีพิพาทกับฝรั่งเศสครั้งวิกฤต ร.ศ. 112 ทรงเป็นแม่ทัพใหญ่ฝ่ายใต้ปราบปรามกบฏจีนฮ่อในมณฑลลาวพวนจนสงบราบคาบ

ในเวลาต่อมาทรงดำรงตำแหน่งข้าหลวงต่างพระองค์สำเร็จราชการมณฑลฝ่ายเหนือ พ.ศ. 2436 ทรงตั้งกองบัญชาการมณฑลลาวพวนที่บ้านหมากแข้ง ทรงสร้างความเจริญจากหมู่บ้านชนบทจนเป็นเมืองอุดรซึ่งต่อมาได้ยกฐานะเป็นจังหวัดอุดรธานี

พ.ศ. 2442 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็นกรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม ทรงดำรงตำแหน่งเป็นผู้บัญชาการทหารเรือ

ภายหลังเกิดคดีพญาระกาขึ้นในปี พ.ศ. 2452 - พ.ศ. 2453 ในหลวงรัชกาลที่ 5 ทรงกระทำปัพพานิยกรรม ขับกรมหลวงประจักษ์ฯและพระโอรส-ธิดาออกจากพระราชสำนัก พระองค์เองทรงถูกห้ามมิให้เข้าเฝ้าในที่รโหฐาน ให้เฝ้าได้แต่ในท้องพระโรงหรือในที่มีผู้เฝ้าอยู่มากเท่านั้น ห้ามหม่อมเจ้าไศลทองโดยเฉพาะมิให้เข้าในเขตพระราชฐาน และห้ามหม่อมเจ้าหญิงชายอื่นๆในกรมหลวงประจักษ์ฯมิให้ขึ้นสู่พระราชมณเฑียร ตั้งแต่วันที่ 27 มิถุนายน พ.ศ. 2453 เป็นต้นมาจนตลอดรัชกาลก็มิได้พ้นพระราชอาญาจนในหลวงรัชกาลที่ 5 สวรรคต (รายละเอียดอ่านได้ในหนังสือพระราชประวัติรัชกาลที่ 6 จัดพิมพ์โดยสำนักพิมพ์มติชน หน้า 369 - 374)

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม สิ้นพระชนม์ ณ วังตรอกสาเก เมื่อวันที่ 25 มกราคม พ.ศ. 2467 จากโรคอันตะ (ไส้ใหญ่ ) พิการ สิริพระชันษาได้ 68 ปี

พระโอรสและพระธิดา[แก้]

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม ทรงเป็นต้นราชสกุลทองใหญ่ มีหม่อม 9 ท่าน ได้แก่

  1. หม่อมสุวรรณ (สกุลเดิม: นาครทรรพ; ธิดาหลวงปราณีประชาชน (แมลงทับ))
  2. หม่อมพริ้ง (สกุลเดิม: นาครทรรพ; ธิดาหลวงปราณีประชาชน (แมลงทับ))
  3. หม่อมแจ่ม (สกุลเดิม: นาครทรรพ; ธิดาหลวงพรหมศักดิ์ (ภู่))
  4. หม่อมจันทร์ (สกุลเดิม: นาครทรรพ; ธิดาหลวงพรหมศักดิ์ (ภู่))
  5. หม่อมนวม (สกุลเดิม: นาครทรรพ; ธิดาหลวงประจักษ์ศิลปาคม (เปลี่ยน))
  6. หม่อมเปลี่ยน
  7. หม่อมทองสุก หรือ ศุข (สกุลเดิม: สุริยวงศ์; ธิดาเจ้าคุณพระนครเขต)
  8. หม่อมเติม (สกุลเดิม: นาครทรรพ; ธิดาหลวงประจักษ์ศิลปาคม (เปลี่ยน))
  9. หม่อมแก้ว (สกุลเดิม: นาครทรรพ; ธิดาหลวงประจักษ์ศิลปาคม (เปลี่ยน))

โดยมีพระโอรสธิดารวมทั้งหมด 26 พระองค์ เป็นชาย 11 พระองค์ และหญิง 15 พระองค์

พระรูป พระนาม หม่อมมารดา ประสูติ สิ้นชีพิตักษัย คู่สมรส
Emblem of the House of Chakri.svg 1. หม่อมเจ้าสุพรรณพิมพ์ ไม่ทราบปี ไม่ทราบปี
Emblem of the House of Chakri.svg 2. หม่อมเจ้าประสบสุวรรณ หรือ หม่อมเจ้าประสบสุวรรณอรรคธิการ 7 ธันวาคม 2419 ไม่ทราบปี
หม่อมเจ้าทองทีฆายุ.JPG 3. หม่อมเจ้าทองฑีฆายุ ที่ 1 ในหม่อมพริ้ง 4 มิถุนายน 2429 1 กรกฎาคม 2486 หม่อมลุดมิลา (เชอร์เกเยฟนา บารูคูชอฟ)
หม่อมเจ้าอุไรวรรณ.JPG 4. หม่อมเจ้าอุไรวรรณ ที่ 1 ในหม่อมจันทร์ 26 พฤศจิกายน 2431 10 เมษายน 2520
Emblem of the House of Chakri.svg 5. หม่อมเจ้าทองอนุวัติ ที่ 2 ในหม่อมพริ้ง 9 ธันวาคม 2431 9 เมษายน 2496 หม่อมเยื้อน (โรจนวิภาต)
หม่อมจรูญ (โรจนวิภาต)
หม่อมเจ้าพันธ์สิหิงค์.JPG 6. หม่อมเจ้าพันธ์สิหิงค์ ที่ 1 ในหม่อมนวม 18 ธันวาคม 2433 20 มกราคม 2475 หม่อมเจ้าทองเชื้อธรรมชาติ ทองแถม
หม่อมเจ้าสอิ้งมาศ.JPG 7. หม่อมเจ้าสอิ้งมาศ ที่ 2 ในหม่อมจันทร์ 16 กันยายน 2435 15 พฤศจิกายน 2515
Emblem of the House of Chakri.svg 8. หม่อมเจ้านาฏนพคุณ ที่ 2 ในหม่อมนวม พ.ศ. 2435 1 ตุลาคม 2456 หม่อมเจ้าพันธุคำนพคุณ ทองแถม
Emblem of the House of Chakri.svg 9. หม่อมเจ้าทองมุ่นใหญ่ ที่ 1 ในหม่อมเปลี่ยน 5 มกราคม 2436 พ.ศ. 2506
หม่อมเจ้าไศลทอง.JPG 10. หม่อมเจ้าไศลทอง ที่ 3 ในหม่อมนวม 9 มีนาคม 2436 30 ตุลาคม 2512 หม่อมฟ้อน (ภัณฑุกา)
หม่อมเจ้าก่องกาญจนา.JPG 11. หม่อมเจ้าก่องกาญจนา ที่ 1 ในหม่อมทองสุก 4 พฤษภาคม 2438 พ.ศ. 2506
หม่อมเจ้ามาลากนก.JPG 12. หม่อมเจ้ามาลากนก ที่ 3 ในหม่อมจันทร์ 5 มีนาคม 2438 1 เมษายน 2483
Emblem of the House of Chakri.svg 13. หม่อมเจ้ามาลกสุวรรณ ที่ 2 ในหม่อมเปลี่ยน มีนาคม 2438 พ.ศ. 2468
หม่อมเจ้ากรัณฑ์คำ.JPG 14. หม่อมเจ้ากรัณฑ์คำ ที่ 2 ในหม่อมทองสุก 13 สิงหาคม 2439 31 กรกฎาคม 2528
หม่อมเจ้าลำทองแร่.JPG 15. หม่อมเจ้าลำทองแร่
(ลาออกจากฐานันดรศักดิ์)
ที่ 4 ในหม่อมนวม 15 กุมภาพันธ์ 2439 15 มิถุนายน 2493 ไต๋ ปาณิกบุตร
หม่อมเจ้าแพร่ทองทราย.JPG 16. หม่อมเจ้าแพร่ทองทราย
(ลาออกจากฐานันดรศักดิ์)
ที่ 5 ในหม่อมนวม 22 มิถุนายน 2441 7 ตุลาคม 2527 พันเอกเภตรา ณ หนองคาย
หม่อมเจ้าข่ายทองถัก.JPG 17. หม่อมเจ้าข่ายทองถัก ที่ 3 ในหม่อมเปลี่ยน 10 สิงหาคม 2441 8 กุมภาพันธ์ 2531 หม่อมเจ้าทองเชื้อธรรมชาติ ทองแถม
หม่อมเจ้าสลักทองนูน.JPG 18. หม่อมเจ้าสลักทองนูน
(ลาออกจากฐานันดรศักดิ์)
ที่ 6 ในหม่อมนวม 25 กรกฎาคม 2443 26 สิงหาคม 2531 เรืออากาศเอกหลวงคัคณจรเสนีย์ (หม่อมหลวงอารี คเนจร)
Emblem of the House of Chakri.svg 19. หม่อมเจ้าโหล (ชาย) พ.ศ. 2443 8 กรกฎาคม 2444
หม่อมเจ้าลายฉลุทอง.JPG 20. หม่อมเจ้าลายฉลุทอง ที่ 4 ในหม่อมจันทร์ 19 กันยายน 2444 13 มีนาคม 2534 หม่อมเจ้านงลักษณ์ทัศนีย์ (สวัสดิวัตน์)
หม่อมพริ้ม (คำศรี)
หม่อมเจ้าทองทูลถวาย.JPG 21. หม่อมเจ้าทองทูลถวาย ที 7 ในหม่อมนวม 26 กุมภาพันธ์ 2445 26 กรกฎาคม 2530 หม่อมสำเนียง (โปษยะจินดา)
Emblem of the House of Chakri.svg 22. หม่อมเจ้าเถาทองตรา ที่ 5 ในหม่อมจันทร์ 17 มิถุนายน 2448 พ.ศ. 2506
หม่อมเจ้าทองประทาศรี ทองใหญ่.jpg 23. หม่อมเจ้าทองประทาศรี ที่ 8 ในหม่อมนวม 5 พฤษภาคม 2449 2 มกราคม 2526 หม่อมราชวงศ์วลี (รองทรง)
หม่อมคำนวณ (สุนทรศารทูล)
หม่อมเจ้าทองแกมแก้ว.JPG 24. หม่อมเจ้าทองแกมแก้ว หม่อมแก้ว 11 กันยายน 2449 15 เมษายน 2533 หม่อมประกายคำ (เจ้าประกายคำ ณ ลำพูน)
หม่อมเจ้าทองคำเปลว.JPG 25. หม่อมเจ้าทองคำเปลว ที่ 9 ในหม่อมนวม 1 เมษายน 2455 23 กรกฎาคม 2553 หม่อมอรพิน (เทศะวิบุล)
Emblem of the House of Chakri.svg 26. หม่อมเจ้าแดง (ชาย) ไม่ทราบปี ไม่ทราบปี

เครื่องราชอิสริยาภรณ์[แก้]

เครื่องราชอิสริยาภรณ์ไทย[แก้]

เครื่องราชอิสริยาภรณ์ต่างประเทศ[แก้]

แหล่งข้อมูลอื่น[แก้]

อ้างอิง[แก้]

  1. ราชกิจจานุเบกษา, พระราชพิธีฉัตรมงคล, เล่ม ๔, ตอน ๓๒, ๒๒ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๓๐, หน้า ๒๕๘
  2. ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ ๔, เล่ม ๒๑, ตอน ๓๒, ๖ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๔๗, หน้า ๕๖๔
  3. ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์, เล่ม ๑๔, ตอน ๑, ๔ เมษายน พ.ศ.๒๔๔๐, หน้า ๒๔
  4. ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานพระบรมราชานุญาตเครื่องราชอิสริยาภรณ์รุสเซีย, เล่ม ๘, ตอน ๔๖, ๗ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๑๘๙๑, หน้า ๔๑๔
  • Jeffy Finestone. 2542. สมุดพระรูป พระราชโอรส พระราชธิดา พระราชนัดดาใน พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว. ปรียนันทนา รังสิต,ม.ร.ว. โลมาโฮลดิ้ง
ก่อนหน้า พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม ถัดไป
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้า
กรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์
2leftarrow.png รั้งตำแหน่งผู้บัญชาการกรมทหารเรือ
(2 กันยายน พ.ศ. 2442 - 15 มกราคม พ.ศ. 2443)
2rightarrow.png พระยาชลยุทธโยธินทร์
(อองเดร ดู เปลซี เดอ ริเชอลิเออ)


สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้า
กรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์
2leftarrow.png เสนาบดีกระทรวงกลาโหม
(พ.ศ. 2442 - พ.ศ. 2444)
2rightarrow.png สมเด็จพระราชปิตุลาบรมพงศาภิมุข เจ้าฟ้า
กรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช