พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม

จากวิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม
Prince Prachaksinlapakhom.jpg

พระนาม พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม
พระนามเต็ม พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม
พระอิสริยยศ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ
ฐานันดรศักดิ์ พระองค์เจ้า
ราชวงศ์ ราชวงศ์จักรี
ข้อมูลส่วนพระองค์
ประสูติ 5 เมษายน พ.ศ. 2399
สิ้นพระชนม์ 25 มกราคม พ.ศ. 2467
พระราชบิดา พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
พระมารดา เจ้าจอมมารดาสังวาลย์
ชายา หม่อมพริ้ง
หม่อมจันทร์
หม่อมนวม
หม่อมเปลี่ยน
หม่อมทองสุก
หม่อมแก้ว

พลตรี พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม (5 เมษายน 2399 - 25 มกราคม 2467) พระนามเดิม พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ เป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวกับเจ้าจอมมารดาสังวาลย์ ธิดานายศัลยวิชัย (ทองคำ ณ ราชสีมา) เป็นพระเจ้าลูกเธอองค์ที่ 25 ในรัชกาลที่ 4 ประสูติในพระบรมมหาราชวัง เมื่อวันเสาร์ เดือน 5 ขึ้น 1 ค่ำ ปีมะโรง จุลศักราช 1218 ตรงกับวันที่ 5 เมษายน พ.ศ. 2399 เมื่อสมโภชเดือนแล้ว พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระราชทานนามว่า พระเจ้าลูกยาเธอพระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ เพราะในวันประสูติมีผู้นำทองคำก้อนใหญ่ ซึ่งขุดได้ที่ตำบลบางสะพานในเวลานั้นได้เข้ามาทูลเกล้าฯ ถวาย ทรงถือว่าเป็นศุภนิมิตมงคลสำหรับพระเจ้าลูกเธอพระองค์นี้

พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ มีพระอนุชา พระขนิษฐาในเจ้าจอมมารดาเดียวกันอีก 3 พระองค์คือ

  • พระองค์เจ้าชายทองแถมถวัลยวงศ์ (ภายหลังได้รับสถาปนาเป็นกรมหลวงสรรพสาตรศุภกิจ สิ้นพระชนม์เมื่อ พ.ศ. 2462 ต้นสกุล ทองแถม )
  • พระองค์เจ้าชายเจริญรุ่งราษี
  • พระองค์เจ้าหญิงกาญจนากร

พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ ทรงเริ่มการศึกษาวิชาอักษรไทย และบาลี กับพระองค์เจ้ากฤษณา หม่อมเจ้าหญิงจอ และพระยาปริยัติธรรมธาดา (เปี่ยม) และทรงศึกษาภาษาต่างประเทศกับ นางเลียวโนเว็น และ นายแป็ตเตอสัน จนสามารถตรัส และเขียนภาษาอังกฤษได้ดี

ภาพวาดสุริยุปราคาเต็มดวง วันที่ 6 เมษายน พ.ศ. 2418

ผนวชเป็นสามเณรที่วัดพระศรีรัตนศาสดาราม เมื่อ พ.ศ. 2411 และเสด็จไปประทับ ณ วัดบวรนิเวศวิหาร ผนวชที่วัดพระศรีรัตนศาสดาราม เมื่อ พ.ศ. 2418 และประทับที่วัดราชประดิษฐ์สถิตมหาสีมาราม และได้ศึกษาพระธรรมวินัยกับสมเด็จพระสังฆราช (สา) เมื่อลาสิกขาแล้วทรงศึกษาวิชากฎหมายจากขุนหลวงไกรศรี (หนู) แล้วเข้ารับราชการเป็นนักเรียนศาลฎีกาในสมัยพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระเทเวศร์วัชรินทร์ เป็นอธิบดีศาลฎีกา

นายพลตรี พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม แม่ทัพฝ่ายใต้ (ฉายก่อนหน้าที่จะยกกองทัพไปปราบฮ่อวันหนึ่ง)

เมื่อวันที่ 6 เมษายน พ.ศ. 2418 ได้เกิดสุริยุปราคาเต็มดวง ขึ้นในประเทศไทย "ท่านทอง" พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ ได้ทรงคำนวณการเกิดสุริยุปราคาถวายพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว คณะนักดาราศาสตร์อังกฤษได้ตั้งค่ายสังเกตสุริยุปราคาที่แหลมเจ้าลาย จังหวัดเพชรบุรี นักดาราศาสตร์เหล่านี้ไม่สามารถถ่ายภาพสุริยุปราคาไว้ได้ คงมีแต่ภาพวาดฝีพระหัตถ์ของพระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ และถูกบันทึกอยู่ในตำราดาราศาสตร์ ในนามของ Prince Tong

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรณาโปรดเกล้าฯ ให้ทรงกรมเมื่อ พ.ศ. 2424 เป็นกรมหมื่นประจักษ์ศิลปาคม ทรงเป็นกำลังสำคัญของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวในการรักษาดินแดนไทยทางภาคตะวันออกเฉียงเหนือในกรณีพิพาทกับฝรั่งเศสครั้งวิกฤต ร.ศ. 112 ทรงเป็นแม่ทัพใหญ่ฝ่ายใต้ปราบปรามกบฏจีนฮ่อในมณฑลลาวพวนจนสงบราบคาบ

ในเวลาต่อมาทรงดำรงตำแหน่งข้าหลวงต่างพระองค์สำเร็จราชการมณฑลฝ่ายเหนือ พ.ศ. 2436 ทรงตั้งกองบัญชาการมณฑลลาวพวนที่บ้านหมากแข้ง ทรงสร้างความเจริญจากหมู่บ้านชนบทจนเป็นเมืองอุดรซึ่งต่อมาได้ยกฐานะเป็นจังหวัดอุดรธานี

พ.ศ. 2442 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็นกรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม ทรงดำรงตำแหน่งเป็นผู้บัญชาการทหารเรือ

ภายหลังเกิดคดีพญาระกาขึ้นในปี พ.ศ. 2452 - พ.ศ. 2453 ในหลวงรัชกาลที่ 5 ทรงกระทำปัพพานิยกรรม ขับกรมหลวงประจักษ์ฯและพระโอรส-ธิดาออกจากพระราชสำนัก พระองค์เองทรงถูกห้ามมิให้เข้าเฝ้าในที่รโหฐาน ให้เฝ้าได้แต่ในท้องพระโรงหรือในที่มีผู้เฝ้าอยู่มากเท่านั้น ห้ามหม่อมเจ้าไศลทองโดยเฉพาะมิให้เข้าในเขตพระราชฐาน และห้ามหม่อมเจ้าหญิงชายอื่นๆในกรมหลวงประจักษ์ฯมิให้ขึ้นสู่พระราชมณเฑียร ตั้งแต่วันที่ 27 มิถุนายน พ.ศ. 2453 เป็นต้นมาจนตลอดรัชกาลก็มิได้พ้นพระราชอาญาจนในหลวงรัชกาลที่ 5 สวรรคต (รายละเอียดอ่านได้ในหนังสือพระราชประวัติรัชกาลที่ 6 จัดพิมพ์โดยสำนักพิมพ์มติชน หน้า 369 - 374)

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม สิ้นพระชนม์ ณ วังตรอกสาเก เมื่อวันที่ 25 มกราคม พ.ศ. 2467 จากโรคอันตะ (ไส้ใหญ่ ) พิการ สิริพระชันษาได้ 68 พรรษา ทรงเป็นต้นราชสกุล ทองใหญ่

พระโอรส-ธิดา[แก้]

หม่อมพริ้ง[แก้]

  • พลตรี หม่อมเจ้าทองฑีฆายุ ทองใหญ่ (พ.ศ. 2429-2485) เสกสมรส หม่อมลุดมิล่า บาร์ซูคอฟ อิวาโนวิตซ์ ชายาชาวรัสเซีย ขณะที่ศึกษาวิชาการทหารม้าที่รัสเซีย ท่านได้รับความอนุเคราะห์จากสมเด็จพระอนุชาธิราช เจ้าฟ้าจักรพงษ์ภูวนาถ กรมหลวงพิษณุโลกประชานาถ ต้นตระกูลจักรพงษ์รับเป็นลูกบุญธรรม ทรงมีบุตรชาย 2 คนและบุตรหญิงสองคนคือ
    • ม.ร.ว. จักรทอง ทองใหญ่ อดีตรัฐมนตรีว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ (2513-14) สมรสกับ ศาสตราจารย์ ท่านผู้หญิงนพคุณ ทองใหญ่ ณ อยุธยา (โนบุโกะ ทาคากิ) ท่านทั้งสองมีบุตร 4 คนคือ
      • ม.ล. ประจักษศิลป ทองใหญ่ (2482-ปัจจุบัน) สมรสกับ ผ.ศ. วันดี ทองใหญ่ ณ อยุธยา อดีตคณบดีคณะครุศาสตร์ สถาบันราชภัฏสวนสุนันทา มีบุตร 3 คนคือ
        • นายประวาลทอง ทองใหญ่ ณ อยุธยา มหาบัณฑิตบริหารธุรกิจ มหาวิทยาลัยแบรดลี่ ประเทศสหรัฐอเมริกา
        • นายน้ำทอง ทองใหญ่ ณ อยุธยา ครุศาสตร์บัณฑิต จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
        • นางประวีณศรี ทองใหญ่ ไตรประคอง มหาบัณฑิตบริหารธุรกิจ สถาบันศศินทร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
      • ม.ล. นีลนารา ชิโมมุระ สมรสกับ นายยาซุโอะ ชิโมมุระ นักวิทยาศาสตร์ทางด้านพลังงานนิวเคลียร์ ชื่อดังชาวญี่ปุ่น มีบุตร 3 คนคือ
        • นายฮิโรโนบุ ชิโมมุระ
        • นายบุนจิโร ชิโมมุระ
        • นายมิโนรุ ชิโมมุระ
      • ม.ล. จักรานพคุณ ทองใหญ่ (ถึงแก่กรรม)
      • ม.ล. สุนทรานี ทองใหญ่
    • ม.ร.ว. ผ่องลักษณ์ ทองใหญ่ สมรสกับ หม่อมเจ้าปิยะรังสิต รังสิต มีบุตร 1 คน คือ
      • ม.ร.ว. เยาวลักษณ์ (รังสิต) แอลแลนด์
    • ม.ร.ว. พักตร์พริ้ง ทองใหญ่ สมรสกับ ม.ร.ว. คึกฤทธิ์ ปราโมช อดีตนายกรัฐมนตรี (2518-19) มีบุตร 2 คน คือ
      • ม.ล. รองฤทธิ์ ปราโมช
      • ม.ล. วิสุมิตรา (ปราโมช) รัสท์
    • ม.ร.ว. สิงคธา ทองใหญ่ อดีตเสรีไทยและสมรสกับ นางวิเวียน ทองใหญ่ ใช้ชีวิตในประเทศสหรัฐอเมริกาจนสิ้นชีวิต มีบุตร 2 คน คือ
      • นายทอมมัส ทองใหญ่
      • นางสาวอเล็กซานดรา ทองใหญ่ (ถึงแก่กรรม)
  • หม่อมเจ้าทองอนุวัติ ทองใหญ่ (พ.ศ. 2431-2496) เสกสมรสกับหม่อมเยื้อน ทองใหญ่ ณ อยุธยา (โรจนวิภาต) บุตรี พระยาบรรหารทัณฑกิจ (ลำใย โรจนวิภาต) อดีตอธิบดีกรมราชทัณฑ์

หม่อมจันทร์[แก้]

  • หม่อมเจ้าหญิงอุไรวรรณ ทองใหญ่ (พ.ศ. 2431-2520)
  • หม่อมเจ้าหญิงสอิ้งมาศ ทองใหญ่ (พ.ศ. 2434-2515)
  • หม่อมเจ้าหญิงมาลากนก ทองใหญ่ (พ.ศ. 2438-2482)
  • หม่อมเจ้าลายฉลุทอง ทองใหญ่ (พ.ศ. 2444-2534) เสกสมรสกับ หม่อมเจ้านงลักษณ์ทัศนีย์ สวัสดิวัฒน์ กับหม่อมอีก 1 คน
  • หม่อมเจ้าหญิงเถาทองตรา ทองใหญ่ (พ.ศ. 2445-2496)

หม่อมนวม[แก้]

  • หม่อมเจ้าหญิงพันธ์สิหิงค์ ทองใหญ่ (พ.ศ. 2433-2474) เสกสมรสกับ หม่อมเจ้าทองเชื้อธรรมชาติ ทองแถม
  • หม่อมเจ้าหญิงนาฏนพคุณ ทองใหญ่ (พ.ศ. 2435-2456) เสกสมรสกับ หม่อมเจ้าพันธุคำนพคุณ ทองแถม
  • หม่อมเจ้าไศลทอง ทองใหญ่ (พ.ศ. 2436-2512) เสกสมรส
  • หม่อมเจ้าหญิงลำทองแร่ ทองใหญ่ (พ.ศ. 2439-2527) เสกสมรสกับนายไต๋ ปาณิกบุตร
  • หม่อมเจ้าหญิงแพร่ทองทราย ทองใหญ่ (พ.ศ. 2441-2493) เสกสมรสกับพันเอกเภตรา ณ หนองคาย
  • หม่อมเจ้าหญิงสลักทองนูน ทองใหญ่ (พ.ศ. 2443-2513) เสกสมรสกับหม่อมหลวงอารี คเนจร
  • หม่อมเจ้าทองทูลถวาย ทองใหญ่ (พ.ศ. 2445-2530) เสกสมรส
  • หม่อมเจ้าทองประทาศรี ทองใหญ่ (พ.ศ. 2449-2526) เสกสมรสกับหม่อมราชวงศ์วลี รองทรงและ หม่อมคำนวณ สุนทรศารทูล เป็นบิดา พล.อ.อ.หม่อมราชวงศ์ศิริพงษ์ ทองใหญ่ (อดีตผู้บัญชาการทหารอากาศ)
  • หม่อมเจ้าทองคำเปลว ทองใหญ่ (พ.ศ. 2455-2553) เสกสมรสกับหม่อมอรพินท์ ทองใหญ่ ณ อยุธยา

มีบุตรธิดา 3 คน

    • ม.ร.ว.ชาลี ทองใหญ่ สมรสกับ นางอรณี (สายบัว) มีธิดา 2 คน
      • ม.ล.อรอำไพ พนานุรัตน์ สมรสกับนายประกิต พนานุรัตน์
      • ม.ล.อณิชาล ทองใหญ่ สมรสกับ นายภัทรภูมิ เพ็ญเจริญ
    • ม.ร.ว.กัณหา ทองใหญ่ มีธิดา 3 คน
    • ม.ร.ว.พิณทอง ทองใหญ่ มีบุตรธิดา 2 คน

หม่อมเปลี่ยน[แก้]

หม่อมศุข ( คุณศุข สุริยวงศ์ )[แก้]

  • เป็นธิดาของเจ้าคุณพระนครเขต เป็นหลานพระปทุมสุริยวงศ์

(เจ้าคุณพระนครเขต เป็นนายทหารหัวเมืองหนองคายที่ร่วมปราบกบฏฮ่อเคียงบ่าเคียงไหล่กับกรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม)

กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคมได้ทรงพบรักกับคุณศุข ที่งานบุญแข่งเรือท่าน้ำวัดหายโศกเมืองหนองคาย เมื่อเสร็จสิ้นการปราบศึกกบฏฮ่อแล้ว พระองค์ได้ทรงสู่ขอคุณศุขตามประเพณี และรับคุณศุขไว้เป็นหม่อมในพระองค์

  • หม่อมเจ้าก่องกาญจนา ทองใหญ่ (พ.ศ. 2438-2500) ทองสุก
  • หม่อมเจ้าหญิงกรัณฑ์คำ ทองใหญ่ (พ.ศ. 2439-2528)

หม่อมแก้ว[แก้]

  • หม่อมเจ้าทองแกมแก้ว ทองใหญ่ (พ.ศ. 2449-2533) เสกสมรสกับเจ้าหญิงประกายคำ ณ ลำพูน ราชธิดาในพลตรีเจ้าจักรคำขจรศักดิ์ เจ้าผู้ครองนครลำพูน องค์ที่ 10 มีบุตร ธิดา 3 คน
    • ม.ร.ว. ประกายทอง สิริสุข สมรสกับนาย ชลอ สิริสุข
    • ม.ร.ว. แก้วแกมทอง ทองใหญ่ สมรสกับนาง ศิริรัฐ (สังขพิชัย) ทองใหญ่ ณ อยุธยา
    • ม.ร.ว. ผ่องสุวรรณ บิลเมส

เครื่องราชอิสริยาภรณ์[แก้]

เครื่องราชอิสริยาภรณ์ไทย[แก้]

เครื่องราชอิสริยาภรณ์ต่างประเทศ[แก้]

แหล่งข้อมูลอื่น[แก้]

อ้างอิง[แก้]

  1. ราชกิจจานุเบกษา, พระราชพิธีฉัตรมงคล, เล่ม ๔, ตอน ๓๒, ๒๒ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๓๐, หน้า ๒๕๘
  2. ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ ๔, เล่ม ๒๑, ตอน ๓๒, ๖ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๔๗, หน้า ๕๖๔
  3. ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานพระบรมราชานุญาตเครื่องราชอิสริยาภรณ์รุสเซีย, เล่ม ๘, ตอน ๔๖, ๗ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๑๘๙๑, หน้า ๔๑๔
  • Jeffy Finestone. 2542. สมุดพระรูป พระราชโอรส พระราชธิดา พระราชนัดดาใน พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว. ปรียนันทนา รังสิต,ม.ร.ว. โลมาโฮลดิ้ง
ก่อนหน้า พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม ถัดไป
ภูธเรศธำรงศักดิ์
(กรมหมื่น)
2leftarrow.png พระนามกรมพระเจ้าบรมวงศ์เธอชั้น 4
ประจักษ์ศิลปาคม
(กรมหลวง)

2rightarrow.png พรหมวรานุรักษ์
(กรมหลวง)


สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้า
กรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์
2leftarrow.png รั้งตำแหน่งผู้บัญชาการกรมทหารเรือ
(2 กันยายน พ.ศ. 2442 - 15 มกราคม พ.ศ. 2443)
2rightarrow.png พระยาชลยุทธโยธินทร์
(อองเดร ดู เปลซี เดอ ริเชอลิเออ)


สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้า
กรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์
2leftarrow.png เสนาบดีกระทรวงกลาโหม
(พ.ศ. 2442 - พ.ศ. 2444)
2rightarrow.png สมเด็จพระราชปิตุลาบรมพงศาภิมุข เจ้าฟ้า
กรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช