พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม
ข้อมูล วันประสูติ 5 เมษายน พ.ศ. 2399 วันสิ้นพระชนม์ 25 มกราคม พ.ศ. 2467 พระอิสริยยศ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ ฐานันดร พระองค์เจ้า พระราชบิดา พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มารดา เจ้าจอมมารดาสังวาลย์ ชายา หม่อมพริ้ง หม่อมจันทร์ หม่อมนวม หม่อมเปลี่ยน หม่อมทองสุก หม่อมแก้ว บุตร โอรสในหม่อมพริ้ง หม่อมเจ้าทองฑีฆายุ ทองใหญ่ หม่อมเจ้าทองอนุวัติ ทองใหญ่ โอรส-ธิดาในหม่อมจันทร์ หม่อมเจ้าหญิงอุไรวรรณ ทองใหญ่ หม่อมเจ้าหญิงสอิ้งมาศ ทองใหญ่ หม่อมเจ้าหญิงมาลากนก ทองใหญ่ หม่อมเจ้าลายฉลุทอง ทองใหญ่ หม่อมเจ้าหญิงเถาทองตรา ทองใหญ่ โอรส-ธิดาในหม่อมนวม หม่อมเจ้าหญิงพันธ์สิหิงค์ ทองใหญ่ หม่อมเจ้าหญิงนาฏนพคุณ ทองใหญ่ หม่อมเจ้าไศลทอง ทองใหญ่ หม่อมเจ้าหญิงลำทองแร่ ทองใหญ่ หม่อมเจ้าหญิงแพร่ทองทราย ทองใหญ่ หม่อมเจ้าหญิงสลักทองนูน ทองใหญ่ หม่อมเจ้าทองทูลถวาย ทองใหญ่ หม่อมเจ้าทองประทาศรี ทองใหญ่ หม่อมเจ้าทองคำเปลว ทองใหญ่ โอรส-ธิดาในหม่อมเปลี่ยน หม่อมเจ้าทองมุ่นใหญ่ ทองใหญ่ หม่อมเจ้าหญิงมาลกสุวรรณ ทองใหญ่ หม่อมเจ้าหญิงข่ายทองถัก ทองใหญ่ โอรส-ธิดาในหม่อมทองสุก หม่อมเจ้าก่องกาญจนา ทองใหญ่ หม่อมเจ้าหญิงกรัณฑ์คำ ทองใหญ่ โอรสในหม่อมแก้ว หม่อมเจ้าทองแกมแก้ว ทองใหญ่ ราชวงศ์ ราชวงศ์จักรี

พลตรี พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม (5 เมษายน 2399 - 25 มกราคม 2467) พระนามเดิม พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ เป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวกับเจ้าจอมมารดาสังวาลย์ ธิดานายศัลยวิชัย (ทองคำ ณ ราชสีมา) ทรงเป็นพระเจ้าลูกเธอองค์ที่ 25 ในรัชกาลที่ 4 ประสูติในพระบรมมหาราชวัง เมื่อวันเสาร์ เดือน 5 ขึ้น 1 ค่ำ ปีมะโรง จุลศักราช 1218 ตรงกับวันที่ 5 เมษายน พ.ศ. 2399 เมื่อสมโภชเดือนแล้ว พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระราชทานนามว่า พระเจ้าลูกยาเธอพระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ เพราะในวันประสูติมีผู้นำทองคำก้อนใหญ่ ซึ่งขุดได้ที่ตำบลบางสะพานในเวลานั้นได้เข้ามาทูลเกล้าฯ ถวาย ทรงถือว่าเป็นศุภนิมิตมงคลสำหรับพระเจ้าลูกเธอพระองค์นี้

พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ ทรงมีพระอนุชา พระขนิษฐาในเจ้าจอมมารดาเดียวกันอีก 3 พระองค์คือ

• พระองค์เจ้าชายทองแถมถวัลยวงศ์ (ภายหลังได้รับสถาปนาเป็นกรมหลวงสรรพสาตรศุภกิจ สิ้นพระชนม์เมื่อ พ.ศ. 2462 ต้นสกุล ทองแถม )
• พระองค์เจ้าชายเจริญรุ่งราษี
• พระองค์เจ้าหญิงกาญจนากร

พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ ทรงเริ่มการศึกษาวิชาอักษรไทย และบาลี กับพระองค์เจ้ากฤษณา หม่อมเจ้าหญิงจอ และพระยาปริยัติธรรมธาดา (เปี่ยม) และทรงศึกษาภาษาต่างประเทศกับ นางเลียวโนเว็น และ นายแป็ตเตอสัน จนสามารถตรัส และเขียนภาษาอังกฤษได้ดี

ทรงผนวชเป็นสามเณรที่วัดพระศรีรัตนศาสดาราม เมื่อ พ.ศ. 2411 และเสด็จไปประทับ ณ วัดบวรนิเวศวิหาร ทรงผนวชที่วัดพระศรีรัตนศาสดาราม เมื่อ พ.ศ. 2418 และประทับที่วัดราชประดิษฐ์สถิตมหาสีมาราม และได้ศึกษาพระธรรมวินัยกับสมเด็จพระสังฆราช (สา) เมื่อลาสิกขาแล้วทรงศึกษาวิชากฎหมายจากขุนหลวงไกรศรี (หนู) แล้วเข้ารับราชการเป็นนักเรียนศาลฎีกาในสมัยพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระเทเวศร์วัชรินทร์ เป็นอธิบดีศาลฎีกา

ภาพวาดสุริยุปราคาเต็มดวง วันที่ 6 เมษายน พ.ศ. 2418

เมื่อวันที่ 6 เมษายน พ.ศ. 2418 ได้เกิดสุริยุปราคาเต็มดวง ขึ้นในประเทศไทย "ท่านทอง" พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ ได้ทรงคำนวณการเกิดสุริยุปราคาถวายพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว คณะนักดาราศาสตร์อังกฤษได้ตั้งค่ายสังเกตสุริยุปราคาที่แหลมเจ้าลาย จังหวัดเพชรบุรี นักดาราศาสตร์เหล่านี้ไม่สามารถถ่ายภาพสุริยุปราคาไว้ได้ คงมีแต่ภาพวาดฝีพระหัตถ์ของพระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ และถูกบันทึกอยู่ในตำราดาราศาสตร์ ในนามของ Prince Tong

นายพลตรี พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม แม่ทัพฝ่ายใต้ (ฉายก่อนหน้าที่จะยกกองทัพไปปราบฮ่อวันหนึ่ง)

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรณาโปรดเกล้าฯ ให้ทรงกรมเมื่อ พ.ศ. 2424 เป็นกรมหมื่นประจักษ์ศิลปาคม ทรงเป็นกำลังสำคัญของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวในการรักษาดินแดนไทยทางภาคตะวันออกเฉียงเหนือในกรณีพิพาทกับฝรั่งเศสครั้งวิกฤต ร.ศ. 112 ทรงเป็นแม่ทัพใหญ่ฝ่ายใต้ปราบปรามกบฏจีนฮ่อในมณฑลลาวพวนจนสงบราบคาบ

ในเวลาต่อมาทรงดำรงตำแหน่งข้าหลวงต่างพระองค์สำเร็จราชการมณฑลฝ่ายเหนือ พ.ศ. 2436 ทรงตั้งกองบัญชาการมณฑลลาวพวนที่บ้านหมากแข้ง ทรงสร้างความเจริญจากหมู่บ้านชนบทจนเป็นเมืองอุดรซึ่งต่อมาได้ยกฐานะเป็นจังหวัดอุดรธานี

พ.ศ. 2442 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็นกรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม ทรงดำรงตำแหน่งเป็นผู้บัญชาการทหารเรือ

ภายหลังเกิดคดีพญาระกาขึ้นในปี พ.ศ. 2452 - พ.ศ. 2453 ในหลวงรัชกาลที่ 5 ทรงกระทำปัพพานิยกรรม ขับกรมหลวงประจักษ์ฯและพระโอรส-ธิดาออกจากพระราชสำนัก พระองค์เองทรงถูกห้ามมิให้เข้าเฝ้าในที่รโหฐาน ให้เฝ้าได้แต่ในท้องพระโรงหรือในที่มีผู้เฝ้าอยู่มากเท่านั้น ห้ามหม่อมเจ้าไศลทองโดยเฉพาะมิให้เข้าในเขตพระราชฐาน และห้ามหม่อมเจ้าหญิงชายอื่นๆในกรมหลวงประจักษ์ฯมิให้ขึ้นสู่พระราชมณเฑียร ตั้งแต่วันที่ 27 มิถุนายน พ.ศ. 2453 เป็นต้นมาจนตลอดรัชกาลก็มิได้พ้นพระราชอาญาจนในหลวงรัชกาลที่ 5 สวรรคต (รายละเอียดอ่านได้ในหนังสือพระราชประวัติรัชกาลที่ 6 จัดพิมพ์โดยสำนักพิมพ์มติชน หน้า 369 - 374)

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม สิ้นพระชมน์ ณ วังตรอกสาเก เมื่อวันที่ 25 มกราคม พ.ศ. 2467 จากโรคอันตะ (ไส้ใหญ่ ) พิการ สิริพระชันษาได้ 68 พรรษา ทรงเป็นต้นราชสกุล ทองใหญ่

พระโอรส-ธิดา

หม่อมพริ้ง

• พลตรี หม่อมเจ้าทองฑีฆายุ ทองใหญ่ (พ.ศ. 2429-2485) เสกสมรส หม่อมลุดมิล่า บาร์ซูคอฟ อิวาโนวิตซ์ ชายาชาวรัสเซีย ขณะที่ศึกษาวิชาการทหารม้าที่รัสเซีย ท่านได้รับความอนุเคราะห์จากสมเด็จพระอนุชาธิราช เจ้าฟ้าจักรพงษ์ภูวนาถ กรมหลวงพิษณุโลกประชานาถ ต้นตระกูลจักรพงษ์รับเป็นลูกบุญธรรม ทรงมีบุตรชาย 2 คนและบุตรหญิงสองคนคือ
  • ม.ร.ว. จักรทอง ทองใหญ่ อดีตรัฐมนตรีว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ (2513-14) สมรสกับ ศาสตราจารย์ ท่านผู้หญิงนพคุณ ทองใหญ่ ณ อยุธยา (โนบุโกะ ทาคากิ) ท่านทั้งสองมีบุตร 4 คนคือ
    • ม.ล. ประจักษศิลป ทองใหญ่ (2482-ปัจจุบัน) สมรสกับ ผ.ศ. วันดี ทองใหญ่ ณ อยุธยา อดีตคณบดีคณะครุศาสตร์ สถาบันราชภัฏสวนสุนันทา มีบุตร 3 คนคือ
      • นายประวาลทอง ทองใหญ่ ณ อยุธยา มหาบัณฑิตบริหารธุรกิจ มหาวิทยาลัยแบรดลี่ ประเทศสหรัฐอเมริกา
      • นายน้ำทอง ทองใหญ่ ณ อยุธยา ครุศาสตร์บัณฑิต จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
      • นางประวีณศรี ทองใหญ่ ไตรประคอง มหาบัณฑิตบริหารธุรกิจ สถาบันศศินทร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
    • ม.ล. นีลนารา ชิโมมุระ สมรสกับ นายยาซุโอะ ชิโมมุระ นักวิทยาศาสตร์ทางด้านพลังงานนิวเคลียร์ ชื่อดังชาวญี่ปุ่น มีบุตร 3 คนคือ
      • นายฮิโรโนบุ ชิโมมุระ
      • นายบุนจิโร ชิโมมุระ
      • นายมิโนรุ ชิโมมุระ
    • ม.ล. จักรานพคุณ ทองใหญ่ (ถึงแก่กรรม)
    • ม.ล. สุนทรานี ทองใหญ่
  • ม.ร.ว. ผ่องลักษณ์ ทองใหญ่ สมรสกับ ม.จ. ปิยะ รังสิต มีบุตร 1 คน คือ
    • ม.ล. เยาวลักษณ์ (รังสิต) แอลแลนด์
  • ม.ร.ว. พักตร์พริ้ง ทองใหญ่ สมรสกับ ม.ร.ว. คึกฤทธิ์ ปราโมช อดีตนายกรัฐมนตรี (2518-19) มีบุตร 2 คน คือ
    • ม.ล. รองฤทธิ์ ปราโมช
    • ม.ล. วิสุมิตรา (ปราโมช) รัสท์
  • ม.ร.ว. สิงคธา ทองใหญ่ อดีตเสรีไทยและสมรสกับ นางวิเวียน ทองใหญ่ ใช้ชีวิตในประเทศสหรัฐอเมริกาจนสิ้นชีวิต มีบุตร 2 คน คือ
    • นายทอมมัส ทองใหญ่
    • นางสาวอเล็กซานดรา ทองใหญ่ (ถึงแก่กรรม)
• หม่อมเจ้าทองอนุวัติ ทองใหญ่ (พ.ศ. 2431-2496) เสกสมรส

หม่อมจันทร์

• หม่อมเจ้าหญิงอุไรวรรณ ทองใหญ่ (พ.ศ. 2431-2520)
• หม่อมเจ้าหญิงสอิ้งมาศ ทองใหญ่ (พ.ศ. 2434-2515)
• หม่อมเจ้าหญิงมาลากนก ทองใหญ่ (พ.ศ. 2438-2482)
• หม่อมเจ้าลายฉลุทอง ทองใหญ่ (พ.ศ. 2444-2534) เสกสมรสกับ หม่อมเจ้านงลักษณ์ทัศนีย์ สวัสดิวัฒน์ กับหม่อมอีก 1 คน
• หม่อมเจ้าหญิงเถาทองตรา ทองใหญ่ (พ.ศ. 2445-2496)

หม่อมนวม

• หม่อมเจ้าหญิงพันธ์สิหิงค์ ทองใหญ่ (พ.ศ. 2433-2474) เสกสมรสกับหม่อมเจ้าทองเชื้อธรรมชาติ ทองแถม
• หม่อมเจ้าหญิงนาฏนพคุณ ทองใหญ่ (พ.ศ. 2435-2456) เสกสมรสกับ หม่อมเจ้าพันธุคำนพคุณ ทองแถม
• หม่อมเจ้าไศลทอง ทองใหญ่ (พ.ศ. 2436-2512) เสกสมรส
• หม่อมเจ้าหญิงลำทองแร่ ทองใหญ่ (พ.ศ. 2439-2527) เสกสมรส
• หม่อมเจ้าหญิงแพร่ทองทราย ทองใหญ่ (พ.ศ. 2441-2493) เสกสมรส
• หม่อมเจ้าหญิงสลักทองนูน ทองใหญ่ (พ.ศ. 2443-2513) เสกสมรส
• หม่อมเจ้าทองทูลถวาย ทองใหญ่ (พ.ศ. 2445-2530) เสกสมรส
• หม่อมเจ้าทองประทาศรี ทองใหญ่ (พ.ศ. 2449-2526) เสกสมรส .....บิดา พล.อ.อ.หม่อมราชวงศ์ศิริพงษ์ ทองใหญ่ (อดีตผู้บัญชาการทหารอากาศ)
• หม่อมเจ้าทองคำเปลว ทองใหญ่ (พ.ศ. 2455-2553) เสกสมรสกับหม่อมอรพินท์ ทองใหญ่ ณ อยุธยา

มีบุตรธิดา 3 คน

• • ม.ร.ว.ชาลี ทองใหญ่ สมรสกับ นางอรณี (สายบัว) มีธิดา 2 คน
    • ม.ล.อรอำไพ พนานุรัตน์ สมรสกับนายประกิต พนานุรัตน์
    • ม.ล.อณิชาล ทองใหญ่ สมรสกับ นายภัทรภูมิ เพ็ญเจริญ
  • ม.ร.ว.กัณหา ทองใหญ่ มีธิดา 3 คน
  • ม.ร.ว.พิณทอง ทองใหญ่ มีบุตรธิดา 2 คน

หม่อมเปลี่ยน

• หม่อมเจ้าทองมุ่นใหญ่ ทองใหญ่ (พ.ศ. 2436-?)
• หม่อมเจ้าหญิงมาลกสุวรรณ ทองใหญ่ (พ.ศ. 2439-?)
• หม่อมเจ้าหญิงข่ายทองถัก ทองใหญ่ (พ.ศ. 2441-2531) เสกสมรส

หม่อมศุข ( คุณศุข สุริยวงศ์ )

• เป็นธิดาของเจ้าคุณพระนครเขต เป็นหลานพระปทุมสุริยวงศ์

(เจ้าคุณพระนครเขต เป็นนายทหารหัวเมืองหนองคายที่ร่วมปราบกบฎฮ่อเคียงบ่าเคียงไหล่กับกรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม)

กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคมได้ทรงพบรักกับคุณศุข ที่งานบุญแข่งเรือท่าน้ำวัดหายโศกเมืองหนองคาย เมื่อเสร็จสิ้นการปราบศึกกบฎฮ่อแล้ว พระองค์ได้ทรงสู่ขอคุณศุขตามประเพณี และรับคุณศุขไว้เป็นหม่อมในพระองค์

• หม่อมเจ้าก่องกาญจนา ทองใหญ่ (พ.ศ. 2438-2500) ทองสุก
• หม่อมเจ้าหญิงกรัณฑ์คำ ทองใหญ่ (พ.ศ. 2439-2528)

หม่อมแก้ว

• หม่อมเจ้าทองแกมแก้ว ทองใหญ่ (พ.ศ. 2449-2533) เสกสมรสกับเจ้าหญิงประกายคำ ณ ลำพูน ราชธิดาในพลตรีเจ้าจักรคำขจรศักดิ์ เจ้าผู้ครองนครลำพูน องค์ที่ 10 มีบุตร ธิดา 3 คน
  • ม.ร.ว. ประกายทอง สิริสุข สมรสกับนาย ชลอ สิริสุข
  • ม.ร.ว. แก้วแกมทอง ทองใหญ่ สมรสกับนาง ศิริรัฐ (สังขพิชัย) ทองใหญ่ ณ อยุธยา
  • ม.ร.ว. ผ่องสุวรรณ บิลเมส

แหล่งข้อมูลอื่น

• สุริยุปราคาเต็มดวงในประเทศไทย 6 เมษายน 2418

อ้างอิง

• Jeffy Finestone. 2542. สมุดพระรูป พระราชโอรส พระราชธิดา พระราชนัดดาใน พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว. ปรียนันทนา รังสิต,ม.ร.ว. โลมาโฮลดิ้ง

สมัยก่อนหน้า		พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม		สมัยถัดไป
ภูธเรศธำรงศักดิ์ (กรมหมื่น)		พระนามกรมพระเจ้าบรมวงศ์เธอชั้น 4 ประจักษ์ศิลปาคม (กรมหลวง)		พรหมวรานุรักษ์ (กรมหลวง)
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้า กรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์		รั้งตำแหน่งผู้บัญชาการกรมทหารเรือ (2 กันยายน พ.ศ. 2442 - 15 มกราคม พ.ศ. 2443)		พระยาชลยุทธโยธินทร์ (อองเดร ดู เปลซี เดอ ริเชอลิเออ)
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้า กรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์		เสนาบดีกระทรวงกลาโหม (พ.ศ. 2442 - พ.ศ. 2444)		สมเด็จพระราชปิตุลาบรมพงศาภิมุข เจ้าฟ้า กรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช