อริยสัจ 4

อริยสัจ (บาลี: Ariyasacca) หรือที่รู้จักกันในชื่อ จตุราริยสัจ หรือ อริยสัจ 4 คือหลักคำสอนที่เป็นหัวใจสำคัญของพระพุทธศาสนา อันเป็นความจริงอันประเสริฐ 4 ประการ ที่พระโคตมพุทธเจ้าได้ตรัสรู้ด้วยพระปัญญาอันยิ่ง ณ วันเพ็ญเดือน 6 ใต้ต้นพระศรีมหาโพธิ์ การเข้าใจในอริยสัจ 4 ถือเป็นหนทางไปสู่การดับทุกข์และบรรลุนิพพาน

อริยสัจ 4 ประกอบด้วยความจริง 4 ประการ ดังนี้:

ทุกข์อริยสัจ (บาลี: Dukkha) คือ สภาพที่ทนได้ยาก ภาวะที่ทนอยู่ในสภาพเดิมไม่ได้ สภาพที่บีบคั้น ได้แก่ ชาติ (การเกิด) ชรา (การแก่ การเก่า) มรณะ (การตาย การสลายไป การสูญสิ้น) การประสบกับสิ่งอันไม่เป็นที่รัก การพลัดพรากจากสิ่งอันเป็นที่รัก การปรารถนาสิ่งใดแล้วไม่สมหวังในสิ่งนั้น กล่าวโดยย่อ ทุกข์ก็คือการยึดถือในขันธ์ 5 ประกอบด้วย การยึดถือในรูปขันธ์ การยึดถือในเวทนาขันธ์ การยึดถือในสัญญาขันธ์ การยึดถือในสังขารขันธ์ การยึดถือในวิญญาณขันธ์ ตามแนวอธิบายใน สังยุตตนิกายอรรถกถา (สารถปกาสินี) มีการแจกแจงดังนี้
- สภาวทุกข์ (ทุกข์เป็นสภาพ)
- ปริยายทุกข์ (ทุกข์เป็นอาการ)
- นิปปริยายทุกข์ (อุปาทานขันธ์เป็นทุกข์โดยสรุป)
  นอกจากนี้ยังมีการแบ่งเป็น:
- ทุกข์ประจำ (สภาพที่ติดมากับสังขาร เช่น เกิด แก่ เจ็บ ตาย)
- ทุกข์จร (อาการที่เกิดขึ้นเป็นคราว ๆ)
- ทุกข์รวบยอด คือ การยึดมั่นในขันธ์ 5 (บาลี: อุปาทานขันธ์) นั่นเองที่เป็นตัวทุกข์
สมุทัย (บาลี: Samudaya) — สาเหตุที่ทำให้เกิดทุกข์อริยสัจอย่างแท้จริง คือ ความทะยานอยากนี้ใด ทำให้มีภพ มีการเกิดอีก เป็นไปตามความกำหนัด ด้วยอำนาจความเพลิดเพลิน เพลินยิ่งในอารมณ์นั้น ๆ ได้แก่ ตัณหา (ความทะยานอยาก) 3 ประเภท คือ:
- กามตัณหา — ความอยากในกามคุณอารมณ์ที่น่าปรารถนา
- ภวตัณหา — ความอยากเป็น อยากคงอยู่ตลอดไป (ประกอบด้วยสัสสตทิฏฐิ)
- วิภวตัณหา — ความอยากในความไม่มีภพ อยากไม่เป็น อยากให้สิ้นสุด (ประกอบด้วยอุจเฉททิฏฐิ)
นิโรธ (บาลี: Nirodha) — เป็นความดับทุกข์อริยสัจอย่างแท้จริง คือ ความดับโดยหมดความกำหนัด โดยไม่เหลือแห่งตัณหาสาเหตุที่ทำให้เกิดความทุกข์อริยสัจ , ความสละตัณหา, ความวางตัณหา, การปล่อยตัณหา, ความไม่พัวพันแห่งตัณหา .
มรรค (บาลี: Magga) — เป็นข้อปฏิบัติให้ถึงนิโรธความดับทุกข์อริยสัจอย่างแท้จริง ความดับโดยหมดความกำหนัด โดยไม่เหลือแห่งตัณหาสาเหตุที่ทำให้เกิดความทุกข์อริยสัจ , ความสละตัณหา, ความวางตัณหา, การปล่อยตัณหา, ความไม่พัวพันแห่งตัณหา คือ ทางมีองค์ 8 เครื่องไปจากข้าศึกคือกิเลสนี้เอง มีองค์ประกอบอยู่ 8 ประการ หรือ มัชฌิมาปฏิปทา (ทางสายกลาง) ประกอบด้วย:
- สัมมาทิฏฐิ (ความเห็นชอบ)
- สัมมาสังกัปปะ (ความดำริชอบ)
- สัมมาวาจา (การเจรจาชอบ)
- สัมมากัมมันตะ (การกระทำชอบ)
- สัมมาอาชีวะ (การเลี้ยงชีพชอบ)
- สัมมาวายามะ (ความพยายามชอบ)
- สัมมาสติ (ความระลึกชอบ)
- สัมมาสมาธิ (ความตั้งใจมั่นชอบ)

กิจในอริยสัจ 4

กิจในอริยสัจ คือหน้าที่ที่ต้องปฏิบัติต่ออริยสัจแต่ละข้อ เรียกว่า กิจญาณ ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของญาณทัสสนะ (รอบ 3 อาการ 12) ดังนี้:

ปริญญา (ทุกข์ - ควรรู้) — ทำความเข้าใจปัญหาตามความเป็นจริง
ปหานะ (สมุทัย - ควรละ) — กำจัดสาเหตุที่ทำให้เกิดทุกข์
สัจฉิกิริยา (นิโรธ - ควรทำให้แจ้ง) — เข้าถึงภาวะที่ไร้ปัญหา
ภาวนา (มรรค - ควรเจริญ) — ฝึกอบรมลงมือปฏิบัติเพื่อให้ถึงจุดหมาย

รอบ 3 อาการ 12

การหยั่งรู้อริยสัจครบ 3 รอบ (ญาณ 3) ในแต่ละสัจจะ รวมเป็นอาการ 12 มีรายละเอียดดังนี้:

ญาณ / อริยสัจ	ทุกข์	ทุกขสมุทัย (เหตุทุกข์)	ทุกขนิโรธ (ดับทุกข์)	นิโรธคามินีปฏิปทา (มรรค)
สัจญาณ (รู้รายการ)	นี่คือทุกข์	นี่คือเหตุแห่งทุกข์	นี่คือความดับทุกข์	นี่คือทางดับทุกข์
กิจญาณ (รู้หน้าที่)	ทุกข์ควรกำหนดรู้	เหตุแห่งทุกข์ควรละเสีย	ความดับทุกข์ควรทำให้แจ้ง	ทางดับทุกข์ควรเจริญ (ปฏิบัติ)
กตญาณ (รู้ว่ากระทำแล้ว)	ทุกข์ได้กำหนดรู้แล้ว	เหตุแห่งทุกข์ได้ละแล้ว	ความดับทุกข์ได้ทำให้แจ้งแล้ว	ทางดับทุกข์ได้ปฏิบัติบริบูรณ์แล้ว

อ้างอิง

ราชบัณฑิตยสถาน. (2548). พจนานุกรมศัพท์ศาสนาสากล ฉบับราชบัณฑิตยสถาน. (พิมพ์ครั้งที่ 2 แก้ไขเพิ่มเติม). กรุงเทพฯ : อรุณการพิมพ์. หน้า 65-66.
พระธรรมปิฎก (ประยุทธ์ ปยุตฺโต). "พุทธธรรม" มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, 2546