สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเทวัญอุไทยวงศ์ กรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการ

สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเทวัญอุไทยวงศ์ กรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการ
พระนามเต็ม	สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเทวัญอุไทยวงศ์ กรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการ ขัตติยพิศาลสุรบดี บรมราชินีศรีพัชรินทรภราดร สโมสรอเนกนิติปรีชา มหาสุมันตยานุวัตรวิบูลย์ ไพรัชราชกิจจาดุลย์สุนทรปฏิภาณ นิรุกติญาณวิทยาคณนาทิศาสตร์ โหรกลานุวาทนานาปกรณ์ เกียรติกำจรจิรกาล บริบูรณคุณสารสมบัติ สุจริตสมาจารวัตรมัทวเมตตา ชวาธยาศรัย ศรีรัตนตรัยสรณธาดา กัลยาณธรรมมิกนาถบพิตร
พระอิสริยยศ	สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ ชั้น 4
ฐานันดรศักดิ์	พระองค์เจ้า
ราชวงศ์	ราชวงศ์จักรี
ข้อมูลส่วนพระองค์
ประสูติ	27 พฤศจิกายน พ.ศ. 2401 กรุงเทพ,ไทย
สิ้นพระชนม์	28 มิถุนายน พ.ศ. 2466 กรุงเทพ,ไทย
พระราชบิดา	พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
พระมารดา	สมเด็จพระปิยมาวดี ศรีพัชรินทรมาตา
พระโอรส/ธิดา	40 พระองค์

สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการ พระนามเดิม ว่า พระองค์เจ้าเทวัญอุไทยวงศ์ เป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวกับ สมเด็จพระปิยมาวดี ศรีพัชรินทรมาตา (เจ้าจอมมารดาเปี่ยม) ร่วมพระชนนีเดียวกับสมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า สมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระพันปีหลวง และสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระบรมราชเทวี โดยเป็นพระเจ้าลูกเธอชั้นเล็ก ลำดับที่ 42 ในจำนวนทั้งหมด 82 พระองค์

พระประวัติ

สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการ ประสูติเมื่อวันเสาร์ เดือน 12 แรม 7 ค่ำ ปีมะเมียสัมฤทธิศก จ.ศ. 1220 ตรงกับวันที่ 27 พฤศจิกายน พ.ศ. 2401 ในพระบรมมหาราชวัง เป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวกับ สมเด็จพระปิยมาวดี ศรีพัชรินทรมาตา (เจ้าจอมมารดาเปี่ยม) มีพระเชษฐาพระขนิษฐา 6 พระองค์ ได้แก่

• พระองค์เจ้าอุณากรรณอนันตนรไชย (พระองค์นี้ได้รับพระนามตามบทบาทของเจ้าจอมมารดา)
• พระองค์เจ้าเทวัญอุไทยวงศ์ (สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการ)
• พระองค์เจ้าสุนันทากุมารีรัตน์(สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระบรมราชเทวีพระองค์แรกในรัชกาลที่ 5)
• พระองค์เจ้าสว่างวัฒนา (สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า)
• พระองค์เจ้าเสาวภาผ่องศรี (สมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง)
• พระองค์เจ้าสวัสดิโสภณ (สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสวัสดิวัตน์วิศิษฎ์)

เมื่อทรงพระเยาว์ ทรงได้รับการศึกษาขั้นต้นเขียนอ่านภาษาไทยในสำนักพระองค์เจ้าหญิงมณี และพระองค์เจ้าหญิงกฤษณา (พระเจ้าลูกเธอในรัชกาลที่ 3) ทรงศึกษาภาษามคธ แล้วเข้าชั้นมัธยมศึกษาในสำนักพระยาปริยัติธรรมธาดา (เปี่ยม) ผนวชเป็นสามเณร ไปประทับอยู่วัดบวรนิเวศวิหาร ทรงศึกษาพระธรรมวินัยในสำนักสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์ ทรงเล่าเรียนภาษาอังกฤษที่โรงเรียนหลวง ที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงตั้งขึ้นภายในกรมทหารมหาดเล็ก ในพระบรมมหาราชวัง กระทั่งลาผนวช และเข้ารับราชการ

สมเด็จฯ กรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการ ทรงบริหารราชการแผ่นดินตลอดพระชนม์ชีพ จากรัชกาลที่ 5 ถึงรัชกาลที่ 6 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯ ให้ทรงดำรงตำแหน่งไปรเวตสิเกรตารีฝรั่ง (ราชเลขานุการฝ่ายต่างประเทศ) ทำหน้าที่ดูแลงานต่างประเทศ ทรงมีบทบาทสำคัญด้านการทูต เป็นผู้เจรจาข้อพิพาทกับฝรั่งเศส ครั้งวิกฤตการณ์ ร.ศ. 112 ทรงเสนอให้มีการตั้งสถานทูตในต่างประเทศ ที่ยุโรปและสหรัฐอเมริกา ทรงว่าราชการเป็นเสนาบดีกระทรวงการต่างประเทศทั้งในรัชกาลที่ 5 และรัชกาลที่ 6 เป็นเวลา 37 ปี จนได้ชื่อว่าเป็น องค์บิดาแห่งการต่างประเทศของไทย

นอกเหนือจากการงานด้านการต่างประเทศ ได้ทรงงานที่สำคัญตลอดพระชนม์ชีพอีกหลายด้านเช่น ได้ทรงดำรงตำแหน่งนายกสภาการคลังในปี พ.ศ. 2465 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระราชดำริให้เป็น 'อัครมหาเสนาบดี' ทรงมีผลงานพระนิพนธ์หนังสือหลายเล่ม นอกจากนี้ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวพระราชทานให้ทรงสถาปนาเป็น สมเด็จฯกรมพระยา ซึ่งเป็นชั้นที่สูงสุด นับว่าทรงเป็นเจ้านายชั้นพระองค์เจ้าองค์แรกที่ได้รับพระราชทานให้ทรงสถาปนาเป็นสมเด็จฯกรมพระยา เพราะในอดีตมีเพียงแต่เจ้านายชั้นเจ้าฟ้า และสมเด็จพระสังฆราชเจ้าหรือสมเด็จพระมหาสมณเจ้าเท่านั้นที่ทรงได้รับพระราชทาน

สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการ ทรงสนพระทัยในวิชาโหราศาสตร์ เมื่อ พ.ศ. 2432 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงประกาศใช้ปฏิทินแบบใหม่ตามสุริยคติตามแบบสากล จากเดิมที่ประเทศไทยใช้แบบจันทรคติ สมเด็จฯ กรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการ ทรงเป็นผู้คิดปฏิทินไทยใช้ตามสุริยคติ เรียกว่า เทวะประติทิน มีการกำหนดชื่อเดือนขึ้นมาใหม่ จากเดิมที่ใช้ เดือนอ้าย เดือนยี่ ถึงเดือนสิบสอง เป็นชื่อเดือนแบบที่ใช้กันอยู่ในปัจจุบัน

พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวพระราชทานสร้างวังให้สมเด็จฯ กรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการ บนที่ดินพระราชทานจากพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ชื่อว่า วังเทวะเวสม์ ทรงเป็นต้นราชสกุล เทวกุล

สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ 6 เมื่อวันพฤหัสบดี เดือน 8 แรม 1 ค่ำ ปีกุนเบญจศก จ.ศ. 1285 ตรงกับวันที่ 28 มิถุนายน พ.ศ. 2466 พระชันษา 66 ปี

พระโอรส พระธิดา

สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเทวัญอุไทยวงศ์ กรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการ และหม่อมใหญ่ เทวกุล ณ อยุธยา

หม่อมใหญ่(2401 - 2479)

มีพระโอรส-ธิดากับหม่อมใหญ่ เทวกุล ณ อยุธยา ทั้งหมด 11 องค์

• หม่อมเจ้าหญิงอัปสรสมาน เทวกุล (พ.ศ. 2420-2482) เสกสมรสกับ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้ากิติยากรวรลักษณ์ กรมพระจันทบุรีนฤนาถ
• หม่อมเจ้าหญิงบรรสานสนิท เทวกุล (พ.ศ. 2422-2488)
• หม่อมเจ้าหญิงพิจิตรจิราภา เทวกุล (พ.ศ. 2424-2486)
• หม่อมเจ้าสุธาสิโนทัย เทวกุล (พ.ศ. 2425-2509) เสกสมรสกับ หม่อมลมุล สาทรานนท์ และหม่อมฉวี วัชรประหาส
• หม่อมเจ้าหญิงจันทรนิภา เทวกุล (พ.ศ. 2427-2488)
• หม่อมเจ้าพงศ์ทินเทพ เทวกุล (พ.ศ. 2429-2486) เสกสมรสกับ หม่อมเจ้าหญิงสุชาดามณี เทวกุล
• หม่อมเจ้าหญิงทิพรัตนประภา เทวกุล (พ.ศ. 2431-2508)
• หม่อมเจ้าวงศ์นิรชร เทวกุล (พ.ศ. 2432-2490) เสกสมรสกับ หม่อมโกย เกิดสวัสดิ์
• หม่อมเจ้าหญิงดาราจรัสศรี เทวกุล (พ.ศ. 2435-2484)
• หม่อมเจ้าไตรทิพเทพสุต เทวกุล (พ.ศ. 2439-2505) เสกสมรสกับ หม่อมมณี หม่อมเจ้าหญิงบันดาลสวัสดี ดิศกุล หม่อมแวว และ หม่อมแบบ
• หม่อมเจ้าอนันตนรไชย เทวกุล (พ.ศ. 2441-2511) เสกสมรสกับ หม่อมเจ้าหญิงอัปภัศราภา เทวกุล

หม่อมลม้าย

มีพระโอรส-ธิดากับหม่อมลม้ายทั้งหมด 8 องค์

• พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าไตรทศประพันธ์ กรมหมื่นเทววงศ์วโรทัย (พ.ศ. 2426-2486) เสกสมรสกับ หม่อมเพี้ยน บุนนาค
  • หม่อมราชวงศ์พันธุ์ทิพย์ บริพัตร เสกสมรสกับ พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าจุมภฏพงษ์บริพัตร กรมหมื่นนครสวรรค์ศักดิพินิต
  • หม่อมราชวงศ์เทพฤทธิ์ เทวกุล
• หม่อมเจ้าทิสากร เทวกุล (พ.ศ. 2427-2462) เสกสมรสกับ หม่อมฝัน
• หม่อมเจ้าดำรัสดำรงค์ เทวกุล (พ.ศ. 2429-2487) เสกสมรสกับหม่อมเจ้าหญิงอรทิพย์ประพันธ์ วรวรรณ
• หม่อมเจ้าเสพสุมนัศ เทวกุล (พ.ศ. 2431-2452)
• หม่อมเจ้าหญิง (พ.ศ. 2432)
• หม่อมเจ้าหญิงกันดาภา เทวกุล (พ.ศ. 2434-2477)
• หม่อมเจ้าไม่ทราบพระนาม(ตุ๊) เทวกุล (พ.ศ. 2436-2439)
• หม่อมเจ้าสุรวุฒิประวัติ เทวกุล (พ.ศ. 2439-2517) เสกสมรสกับ หม่อมหลวงหญิงปอง มาลากุลและหม่อมสิริเลิศ วสันตสิงห์

หม่อมปุ่น

มีพระโอรส-ธิดากับหม่อมปุ่นทั้งหมด 7 องค์

• หม่อมเจ้าหญิงนาราวดี เทวกุล (พ.ศ. 2431-2487)
• หม่อมเจ้ามรุพรพันธ์ เทวกุล (พ.ศ. 2433-2464)
• หม่อมเจ้าไม่ทราบพระนาม(ปาน) เทวกุล (พ.ศ. 2436-2437)
• หม่อมเจ้าหญิงศรีทศาลัย เทวกุล (พ.ศ. 2438-2484)
• หม่อมเจ้าไม่ทราบพระนาม(นิด) เทวกุล (พ.ศ. 2442-2445)
• หม่อมเจ้าไม่ทราบพระนาม(แหว่ง) เทวกุล (พ.ศ. 2450)
• หม่อมเจ้าหญิง (พ.ศ. 2444)

หม่อมอบ อมาตยกุล

มีพระโอรส-ธิดากับหม่อมอบทั้งหมด 1 องค์

• หม่อมเจ้าตรีทิเพศพงศ์ เทวกุล (พ.ศ. 2432-2475) เสกสมรสกับ หม่อมหลวงวาด สุทัศน์

หม่อมพุก จันทรเสน(2419 - 2512)

มีพระโอรส-ธิดากับหม่อมพุกทั้งหมด 9 องค์

• หม่อมเจ้าปรีดิเทพย์พงษ์ เทวกุล (พ.ศ. 2436-2513) เสกสมรสกับ หม่อมเจ้าลีลาศหงษ์ กฤดากร หม่อมราชวงศ์สอางค์ ปราโมช และหม่อมแตงไทย เดชผล
  • หม่อมราชวงศ์สำอางวรรณ ล่ำซำ สมรสกับ นายบัญชา ล่ำซำ
    • นายบัณฑูร ล่ำซำ ประธานเจ้าหน้าที่บริหาร ธนาคารกสิกรไทย
  • หม่อมราชวงศ์ปรีดิยาธร เทวกุล
• หม่อมเจ้าหญิงวงศ์ทิพย์สุดา เทวกุล (พ.ศ. 2437-2512)
• หม่อมเจ้านิกรเทวัญ เทวกุล (พ.ศ. 2440-2519) เสกสมรสกับ หม่อมเจ้าสมทรง เกษมศรี
• หม่อมเจ้าวิไลกัญญา เทวกุล (พ.ศ. 2442 - 2509)เสกสมรสกับ กรมหมื่นภาณุพงศ์พิริยเดช
• หม่อมเจ้าหญิงสมรศรีโสภา เทวกุล (พ.ศ. 2444-2539)
• หม่อมเจ้าอาทิตย์อุทัย เทวกุล (พ.ศ. 2446-2487) เสกสมรสกับ หม่อมมี ภมรสุต และหม่อมประสงค์ เพชรรัตน์
• หม่อมเจ้าหญิงพวงรัตนประไพ เทวกุล (พ.ศ. 2447-2542) เสกสมรสกับ หม่อมเจ้าอุปลีสาณ ชุมพล
• หม่อมเจ้าหญิงแขไขจรัสศรี เทวกุล (พ.ศ. 2448-2539) เสกสมรสกับ หม่อมเจ้าสโมสรเกษม เกษมศรี
• หม่อมเจ้าอัศนีฟ่องฟ้า เทวกุล (พ.ศ. 2450-2520) เสกสมรสกับ หม่อมเฉลย คุณชวลี

หม่อมจันทร์(2413 - 2506)

มีพระโอรส-ธิดากับหม่อมจันทร์ทั้งหมด 4 องค์

• หม่อมเจ้าหญิงอัจฉราฉวี เทวกุล (พ.ศ. 2438-2424)
• หม่อมเจ้าหญิงสุชาดามณี เทวกุล (พ.ศ. 2442-2498) เสกสมรสกับ หม่อมเจ้าพงศ์ทินเทพ เทวกุล
• หม่อมเจ้าวงศานุวัตร เทวกุล (พ.ศ. 2447-2534) เสกสมรสกับ หม่อมเจ้าหญิงกมลปราโมทย์ กิติยากร
  • หม่อมราชวงศ์เทพ เทวกุล
• หม่อมเจ้าโชติสีกฤติกา เทวกุล (พ.ศ. 2452-2524) เสกสมรสกับ หม่อมสมบูรณ์ บุรณะศิริ และหม่อมเมียวออง ปั๊ก

เครื่องราชอิสริยาภรณ์

เครื่องราชอิสริยาภรณ์ไทย

พระองค์ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ชั้นสูงสุดของตระกูลต่าง ๆ ดังต่อไปนี้

• เครื่องขัตติยราชอิสริยาภรณ์อันมีเกียรติคุณรุ่งเรืองยิ่งมหาจักรีบรมราชวงศ์ (ม.จ.ก)
• เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นโบราณมงคลนพรัตนราชวราภรณ์ (น.ร.)
• เครื่องราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้า ชั้นปฐมจุลจอมเกล้าวิเศษ (ป.จ.ว.), สังวาลลงยา ดาราประดับเพชร
• เครื่องราชอิสริยาภรณ์รัตนวราภรณ์ (ร.ว.)
• เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นที่เชิดชูยิ่งช้างเผือก ชั้นสูงสุด มหาปรมาภรณ์ช้างเผือก (ม.ป.ช.)
• เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันมีเกียรติยศยิ่งมงกุฎไทย ชั้นสูงสุด มหาวชิรมงกุฎ (ม.ว.ม)
• เครื่องราชอิสริยาภรณ์วชิรมาลา (ว.ม.ล.)
• เหรียญดุษฎีมาลา เข็มศิลปวิทยา (ร.ด.ม.(ศ))
• เหรียญจักรพรรดิมาลา (ร.จ.พ.)
• เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 4 ชั้นที่ 2 (ม.ป.ร.2)
• เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 5 ชั้นที่ 1 (จ.ป.ร.1)
• เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 6 ชั้นที่ 1 (ว.ป.ร.1)

เครื่องราชอิสริยาภรณ์ต่างประเทศ

• เครื่องราชอิสริยาภรณ์มอรีสแอนด์ลัสรัส ชั้นที่ 1, ประเทศอิตาลี

ราชตระกูล

พระราชตระกูลในสามรุ่นของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเทวัญอุไทยวงศ์ กรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการ

สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเทวัญอุไทยวงศ์ กรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการ	พระชนก: พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว	พระอัยกาฝ่ายพระชนก: พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย	พระปัยกาฝ่ายพระชนก: พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก
			พระปัยยิกาฝ่ายพระชนก: สมเด็จพระอมรินทราบรมราชินี
		พระอัยยิกาฝ่ายพระชนก: สมเด็จพระศรีสุริเยนทราบรมราชินี	พระปัยกาฝ่ายพระชนก: เจ้าขรัวเงิน
			พระปัยยิกาฝ่ายพระชนก: สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระศรีสุดารักษ์
	พระชนนี: สมเด็จพระปิยมาวดี ศรีพัชรินทรมาตา (เจ้าจอมมารดาเปี่ยม ในรัชกาลที่ 4)	พระอัยกาฝ่ายพระชนนี: หลวงอาสาสำแดง (แตง)	พระปัยกาฝ่ายพระชนนี: ไม่ทราบ
			พระปัยยิกาฝ่ายพระชนนี: ไม่ทราบ
		พระอัยยิกาฝ่ายพระชนนี: ท้าวสุจริตธำรง (นาค สุจริตกุล)	พระปัยกาฝ่ายพระชนนี: ไม่ทราบ
			พระปัยยิกาฝ่ายพระชนนี: ไม่ทราบ

อ้างอิง

• Jeffy Finestone. 2542. สมุดพระรูป พระราชโอรส พระราชธิดา พระราชนัดดาใน พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว. ปรียนันทนา รังสิต,ม.ร.ว. โลมาโฮลดิ้ง

ดูเพิ่ม

• เพชรพระมหามงกุฎ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการ (พระราชหัตถ์ขวา)

สมัยก่อนหน้า		สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเทวัญอุไทยวงศ์ กรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการ		สมัยถัดไป
สรรพสิทธิประสงค์ (กรมหลวง)		พระนามกรมพระเจ้าบรมวงศ์เธอชั้น 4 เทวะวงศ์วโรปการ (กรมพระ)		วชิรญาณวโรรส (กรมพระยา)
เจ้าพระยาภาณุวงศ์ มหาโกษาธิบดี		เสนาบดีกระทรวงการต่างประเทศ (12 มิถุนายน พ.ศ. 2428 - 24 มิถุนายน พ.ศ. 2466)		พระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นเทววงศ์วโรทัย