ระบบรับความรู้สึก

จากวิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี
(เปลี่ยนทางจาก การรับรู้ความรู้สึก)
ไบยังการนำทาง ไปยังการค้นหา
ระบบรับความรู้สึก (Sensory system)
Gray722.png
ตัวอย่างของระบบรับความรู้สึก ซึ่งก็คือ ระบบการเห็น เป็นแผนผังแสดงทางดำเนินของข้อมูลจากตาของมนุษย์ ผ่านเส้นประสาทตา (optic nerve) และลำเส้นใยประสาทตา (optic tract) ไปยังคอร์เทกซ์สายตา. เขตสายตา V1 เป็นเขตในสมองมนุษย์ที่ทำหน้าที่เกี่ยวกับการรับรู้ทางตา (visual perception) (จากรูปภาพคลาสสิกจากกายวิภาคเกรย์ รูปที่ 722)
รายละเอียด
ภาษาละติน organa sensuum
การระบุ
TA A15.0.00.000
FMA 75259
อภิธานศัพท์กายวิภาคศาสตร์

ระบบรับความรู้สึก[1] (อังกฤษ: sensory system, organa sensuum) เป็นส่วนประกอบของระบบประสาทมีหน้าที่ประมวลข้อมูลความรู้สึก โดยหลัก ประกอบด้วยตัวรับความรู้สึก (sensory receptor) วิถีประสาท (neural pathway) และส่วนอื่น ๆ ของสมองที่เกี่ยวข้องกับการรับรู้ความรู้สึก ระบบรับความรู้สึกที่รู้จักกันดีประกอบด้วยระบบการเห็น ระบบการได้ยิน ระบบรับความรู้สึกทางกาย (somatosensory system) ระบบการลิ้มรส ระบบการได้กลิ่น และระบบการทรงตัว (vestibular system)

โดยหน้าที่ ระบบรับความรู้สึก

  • เป็นส่วนหนึ่งของระบบประสาทที่ตอบสนองต่อกระบวนการการสร้างข้อมูลความรู้สึกต่าง ๆ โดยระบบรับความรู้สึกนั้นเป็นระบบที่ร่างกายสร้างขึ้น เพื่อทำหน้าที่ในการตอบสนองต่อสิ่งเร้าที่เข้ามากระตุ้น มีผลให้ร่างกายปรับตัวเพื่อให้เข้ากับสิ่งแวดล้อมและทำให้มีชีวิตอยู่รอดได้[2]
  • เป็นกลไกแปลงข้อมูลเกี่ยวกับสิ่งแวดล้อมไปเป็นความรู้ภายในใจ ซึ่งเป็นที่ ๆ มีการตีความหมายของข้อมูล และก่อให้เกิดการรับรู้ (perception) เกี่ยวกับโลกรอบ ๆ ตัวเรา[3]

ตัวรับความรู้สึกและสิ่งเร้า[แก้]

จากลานรับสัญญาณ (receptive field) ของตน ตัวรับความรู้สึก (sensory receptor) เข้ารหัส[4]ภาวะ 4 อย่างของสิ่งเร้า คือ

  • ภาวะที่รับรู้จากสิ่งเร้า (modality) คือ ตัวรับความรู้สึกบางประเภทไวต่อสิ่งเร้าเฉพาะอย่าง เช่น ตัวรับแรงกล (mechanoreceptor) บางประเภท ตอบสนองดีที่สุดต่อสิ่งเร้าทางสัมผัสเฉพาะประเภท เช่นวัตถุที่แหลมคม หรือที่ทื่อ
  • ระดับความรุนแรง คือ ตัวรับความรู้สึกส่งสัญญาณในรูปแบบโดยเฉพาะ เพื่อส่งข้อมูลเกี่ยวกับระดับของสิ่งเร้า (เช่นเสียงดังแค่ไหน)
  • ตำแหน่ง คือ ตำแหน่งในกายของตัวรับความรู้สึกที่รับการกระตุ้น ก็จะให้ข้อมูลเกี่ยวกับตำแหน่งของสิ่งเร้า (เช่นการกระตุ้นตัวรับแรงกลที่นิ้ว ก็จะส่งข้อมูลไปยังสมองเกี่ยวกับนิ้วนั้น)
  • ช่วงระยะเวลา คือ ช่วงระยะเวลาที่สิ่งเร้าดำรงอยู่ บอกได้โดยรูปแบบการยิงสัญญาณของตัวรับความรู้สึก

การเข้ารหัสภาวะ 4 อย่างนี้มีประโยชน์กับการประมวลผลในสมอง เช่น เวลาที่มาถึงของเสียงและความต่างเฟสของเสียงที่เป็นไปสืบต่อกัน สามารถใช้เพื่อกำหนดตำแหน่งของต้นเสียงได้

ตัวรับความรู้สึกส่งข้อมูลเกี่ยวกับสิ่งเร้าไปยังสมองผ่านเส้นประสาทนำเข้า (afferent nerve fiber)

ตัวรับความรู้สึกในมนุษย์ มีประเภทเป็นต้นดังต่อไปนี้

ลานรับสัญญาณ[แก้]

ลานรับสัญญาณ (receptive field) เป็นเขตในสิ่งแวดล้อมที่อวัยวะรับความรู้สึกและตัวรับความรู้สึกทำการตอบสนอง ตัวอย่างเช่น ส่วนของโลกที่ตาเห็นเป็นลานรับสัญญาณของตา และแสงที่เซลล์รับแสงคือเซลล์รูปแท่ง (rod cell) กับเซลล์รูปกรวย (cone cell) ในตารองรับก็เป็นลานรับสัญญาณของเซลล์เหล่านั้น[5] นักวิทยาศาสตร์ปัจจุบันสามารถบ่งชี้ลานรับสัญญาณต่าง ๆ ในระบบการเห็น ระบบการได้ยิน และระบบรับความรู้สึกทางกาย ได้แล้ว

ภาวะที่รับรู้จากสิ่งเร้า[แก้]

ภาวะที่รับรู้จากสิ่งเร้า[6] (อังกฤษ: stimulus modality) หรือเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า ภาวะที่รับรู้ (อังกฤษ: sensory modality) เป็นปรากฏการณ์ทางกายภาพอย่างหนึ่งที่ตัวรับความรู้สึกรับรู้ได้ มีตัวอย่างเป็นต้นว่า อุณหภูมิ รสชาติ เสียง และแรงกดดัน[7] ตัวรับความรู้สึกที่เริ่มทำงานเพราะสิ่งเร้ามีหน้าที่หลักในการเข้ารหัส[4]ภาวะที่รับรู้จากสิ่งเร้า

ระบบรับความรู้สึกในมนุษย์[แก้]

ระบบรับความรู้สึกในมนุษย์มีระบบย่อย ๆ ดังต่อไปนี้

นอกจากนั้นแล้ว ชนิดของความรู้สึก (sense) ยังแบ่งได้โดยประเภทใยประสาท[8]ออกเป็น 2 ประเภทคือความรู้สึกทั่ว ๆ ไป (general sense) และความรู้สึกพิเศษ (special sense)[2] โดยที่ความรู้สึกทั่ว ๆ ไปเช่น ความรู้สึกเจ็บปวด (pain) อุณหภูมิ (temperature) สัมผัส (touch) แรงกด (pressure) ความสั่นสะเทือน (vibration) และอากัปกิริยา (proprioception) เป็นต้น[2][8][9] เป็นความรู้สึกที่ระบบรับความรู้สึกทางกายเป็นตัวแปลผล[9] ส่วนความรู้สึกพิเศษซึ่งก็คือความรู้สึกที่เหลือเป็นต้นว่ารูปที่เห็นทางตาและเสียงที่ได้ยินทางหู เป็นความรู้สึกที่ระบบการเห็นและระบบการได้ยินเป็นต้น เป็นตัวแปลผล ดังนั้น บทความนี้จะกล่าวไปตามระบบย่อยที่แสดงไว้ด้านบนต่อไป

ตาเป็นองค์ประกอบแรกสุดของระบบการเห็น

ระบบการเห็น[แก้]

ตาเป็นองค์ประกอบแรกสุดของระบบการเห็น คือ เซลล์รับแสงในเรตินาในตาแปลงสัญญาณแสงที่มาตกกระทบ แล้วส่งสัญญาณผ่านใยประสาทเข้าไปในเขตสายตา V1 ในคอร์เทกซ์สายตา ซึ่งเป็นจุดเริ่มแรกในการประมวลข้อมูลจากตาเพื่อการรับรู้คือการเห็น

หูเป็นอวัยวะรับความรู้สึกในระบบการได้ยิน

ระบบการได้ยิน[แก้]

เซลล์ขนในหูรับเสียงแล้วส่งสัญญาณผ่านใยประสาทเข้าไปในเขตการได้ยิน A1 ในคอร์เทกซ์การได้ยินปฐมภูมิ ซึ่งเป็นจุดเริ่มแรกในการประมวลข้อมูลจากหูเพื่อการรับรู้คือการได้ยิน

ระบบรับความรู้สึกทางกาย[แก้]

ระบบรับความรู้สึกทางกาย (somatosensory system) รับความรู้สึกจากส่วนนอกของร่างกาย เช่น รับความรู้สึกที่ผิวหนัง หรือรับความรู้สึกจากอวัยวะภายในร่างกาย โดยที่ตัวรับความรู้สึก (sensory receptor) จะมีการตอบสนองต่อความรู้สึกอย่างจำเพาะ และเป็นตัวเชื่อมระหว่างระบบประสาทส่วนกลางกับสิ่งแวดล้อมทั้งภายนอกและทั้งภายใน[2] ระบบรับความรู้สึกทางกายเป็นระบบที่ประมวลข้อมูลเกี่ยวกับความรู้สึกทั่ว ๆ ไป (general sense)[9]

ระบบรับความรู้สึกทางกายประกอบด้วยตัวรับความรู้สึกประเภทต่าง ๆ, วิถีประสาทที่แล่นไปสู่เขตรับความรู้สึก, และเขตรับความรู้สึกทางกาย S1 ซึ่งเป็นเขตสมองที่รับความรู้สึกต่าง ๆ เป็นต้นว่า สัมผัส แรงกดดัน (pressure) อุณหภูมิ ความเจ็บปวด (ซึ่งรวมทั้งความคันและความรู้สึกจั๊กจี้) ความสั่นสะเทือน และความรู้สึกถึงการเคลื่อนไหวของกล้ามเนื้อและตำแหน่งข้อต่อ (รวม ๆ กันเรียกว่าการรับรู้อากัปกิริยา)

ส่วนตัวรับความรู้สึกกระจายอยู่ตามส่วนต่าง ๆ ของร่างกาย และแบ่งย่อยได้เป็น 3 กลุ่ม ได้แก่ ตัวรับสิ่งเร้าจากสิ่งแวดล้อมภายนอก ตัวรับความรู้สึกจากการเคลื่อนไหวตำแหน่งของข้อต่อและกล้ามเนื้อ และตัวรับความรู้สึกจากอวัยวะภายใน[2]

ในระบบรับความรู้สึกทางกาย เขตรับความรู้สึกทางกาย 1 หรือเรียกที่ว่า S1 เป็นเขตรับรู้สัมผัสและอากัปกิริยา แม้ว่า ระบบรับความรู้สึกทางกายจะส่งสัญญาณจากปลายประสาทไปยังเขตบร็อดแมนน์ 3-1-2 ของคอร์เทกซ์รับความรู้สึกทางกายปฐมภูมิ (postcentral gyrus) เป็นหลัก แต่ก็ยังส่งสัญญาณเกี่ยวกับการรับรู้อากัปกิริยาไปยังซีรีเบลลัมอีกด้วย[10]

ลิ้นเป็นอวัยวะรับความรู้สึกในระบบการลิ้มรส

นายกิตตื

ระบบการลิ้มรส[แก้]

เซลล์ประสาทรับความรู้สึกในลิ้นรับรู้รสชาติที่เป็นสารเคมีแล้ว ส่งสัญญาณผ่านใยประสาทเข้าไปในเขตรู้รส 1 หรือ G1 ที่เป็นส่วนของระบบรู้รส (gustatory system) ในสมอง. รสชาติมี 5 อย่าง คือรสเปรี้ยว ขม หวาน เค็ม และอุมะมิ ซึ่งเป็นรสที่ค้นพบในเร็ว ๆ นี้

ระบบรู้กลิ่น[แก้]

เซลล์รับกลิ่น (olfactory cell) ที่ olfactory bulb (ซึ่งเป็นโครงสร้างในสมองส่วนหน้าอยู่ในโพรงจมูกมีหน้าที่เกี่ยวกับการรับรู้กลิ่นที่รับเข้ามาในโพรงจมูก) รับกลิ่นต่าง ๆ ซึ่งเป็นสารเคมีแล้ว ส่งสัญญาณผ่านใยประสาทเข้าไปในเขตรู้กลิ่น 1 หรือ O1 อันเป็นส่วนของระบบรู้กลิ่น (olfactory system) ในสมอง ทำให้มนุษย์สามารถแยกแยะกลิ่นต่าง ๆ ได้

เปรียบเทียบกับระบบการเห็นและการได้ยิน olfactory bulb ไม่ได้ส่งข้อมูลกลิ่นไปยังสมองซีกตรงกันข้าม. olfactory bulb ด้านขวาเชื่อมต่อกับสมองซีกขวา และ olfactory bulb ด้านซ้ายก็เชื่อมต่อกับสมองซีกซ้าย

จำนวนปีที่เสียไปเนื่องจากโรค ความพิการ หรือความตาย เนื่องจากโรคในอวัยวะรับความรู้สึกในประชากร 100,000 คน ในปี พ.ศ. 2545[11]
  no data
  less than 200
  200-400
  400-600
  600-800
  800-1000
  1000-1200
  1200-1400
  1400-1600
  1600-1800
  1800-2000
  2000-2300
  more than 2300

โรคในระบบรับความรู้สึก[แก้]

โรคในระบบรับความรู้สึกมีเป็นต้นว่า

เชิงอรรถและอ้างอิง[แก้]

  1. "ศัพท์บัญญัติอังกฤษ-ไทย, ไทย-อังกฤษ ฉบับราชบัณฑิตยสถาน (คอมพิวเตอร์) รุ่น ๑.๑", ให้ความหมายของ sensory ว่า "-รับความรู้สึก"
  2. 2.0 2.1 2.2 2.3 2.4 "ระบบรับความรู้สึก" (PDF). สืบค้นเมื่อ 11 ธันวาคม 2556.
  3. John Krantz. "Experiencing Sensation and Perception. "Chapter 1: What is Sensation and Perception?"" (PDF). p. 1.6. สืบค้นเมื่อ May 16, 2013.
  4. 4.0 4.1 การเข้ารหัส โดยรวม ๆ ก็คือ การแปลงข้อมูลที่อยู่ในรูปแบบหนึ่ง ไปเป็นข้อมูลในอีกรูปแบบหนึ่ง ตัวอย่างเช่น เข้ารหัสเสียงดนตรีไปเป็นหลุมเล็ก ๆ บนซีดีที่ใช้เล่นเพลงนั้นได้
  5. Kolb, Bryan; Whishaw, Ian Q. (2003). Fundamentals of human neuropsychology. New York: Worth. ISBN 0-7167-5300-6.
  6. "ศัพท์บัญญัติอังกฤษ-ไทย, ไทย-อังกฤษ ฉบับราชบัณฑิตยสถาน (คอมพิวเตอร์) รุ่น ๑.๑", ให้ความหมายของ modality ว่า "ทัศนภาวะ" ตัดทัศนะออกเพราะไม่ใช่เป็นเพียงแค่การเห็น
  7. ตัวอย่างเช่น อาหารในปากยังให้เกิดการรับรู้ทั้งอุณหภูมิและรสชาติ ดังนั้น อาหารที่เป็นสิ่งเร้าสิ่งเดียวยังให้เกิดการรับรู้อย่างน้อย 2 วิธี (modality) คือ อุณหภูมิและรสชาติ
  8. 8.0 8.1 Drake; และคณะ (2010). Gray's Anatomy for Students, 2nd Edition. Churchil Livingstone.
  9. 9.0 9.1 9.2 ศ.พญ. ผาสุก มหรรฆานุเคราะห์ (พ.ศ. 2556). ประสาทกายวิภาคศาสตร์พื้นฐาน (ฺBasic neuroanatomy). กรุงเทพมหานคร: ศ.พญ. ผาสุก มหรรฆานุเคราะห์. ISBN 978-616-335-105-0. Check date values in: |year= (help)
  10. Kandel, Eric R.; Schwartz, James H.; Jessell, Thomas M. (2000). Principles of Neural Science Fourth Edition. United State of America: McGraw-Hill. p. 323,349. ISBN 0-8385-7701-6.
  11. "Mortality and Burden of Disease Estimates for WHO Member States in 2002" (xls). World Health Organization. 2002.
  12. Anacusis เป็นภาวะหูหนวกสนิท แบ่งประเภทเป็นแบบหนวกสนิทข้างเดียว หรือหนวกสนิททั้งสองข้าง