เส้นประสาทสมอง

จากวิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี
เส้นประสาทสมอง

เส้นประสาทสมอง (อังกฤษ: Cranial nerves) เป็นเส้นประสาทที่ออกมาจากสมองโดยตรง ซึ่งต่างจากเส้นประสาทไขสันหลังที่ออกมาจากแต่ละส่วนของไขสันหลัง จัดอยู่ในระบบประสาทนอกส่วนกลาง มีทั้งหมด 12 คู่ ตั้งแต่เส้นประสาทสมองเส้นที่ 3 เป็นต้นไปออกมาจากก้านสมอง เส้นประสาทสมองทั้งหมดยกเว้นคู่ที่ 10 และ 11 ทำหน้าที่ในระบบสั่งการและรับความรู้สึกจากบริเวณศีรษะและคอ เส้นประสาทสมองแตกต่างจากเส้นประสาทในระบบประสาทนอกส่วนกลางอื่นๆ ตรงที่เส้นประสาทสมองจะแบ่งออกเพื่อทำหน้าที่เฉพาะหนึ่งๆ หรือน้อยๆ ในบริเวณกว้าง แต่เส้นประสาทนอกส่วนกลางจะแยกออกเพื่อเลี้ยงบริเวณที่ต่างกัน (segmental innervation)

รายชื่อเส้นประสาทสมอง[แก้]

เส้นประสาทสมองทั้ง 12 คู่สามารถเรียกเป็นชื่อย่อโดยใช้คำว่า "Cranial nerve" หรือ "CN" แล้วตามด้วยเลขโรมันแสดงลำดับที่ของเส้นประสาทคู่นั้น ลำดับที่จะเรียงตามตำแหน่งของนิวเคลียสในก้านสมอง เช่น เส้นประสาทสมองเส้นที่ 3 (CN III หรือ เส้นประสาทกล้ามเนื้อตา) ออกจากก้านสมองในตำแหน่งที่สูงกว่าเส้นประสาทสมองเส้นที่ 12 (CN XII หรือ เส้นประสาทกล้ามเนื้อลิ้น) เพราะจุดเริ่มต้นของเส้นประสาทสมองเส้นที่ 12 จะอยู่ต่ำกว่าของเส้นประสาทสมองเส้นอื่นๆ

# ชื่อ นิวเคลียส หน้าที่
I เส้นประสาทรับกลิ่น
หรือ เส้นประสาทสมองเส้นที่ 1
หรือ ฆานประสาท
(Olfactory nerve)
แอนทีเรียร์ ออลแฟกทอรี นิวเคลียส (Anterior olfactory nucleus) นำความรู้สึกเกี่ยวกับกลิ่น
II เส้นประสาทตา
หรือ เส้นประสาทสมองเส้นที่ 2
หรือ เส้นประสาทการเห็น
หรือ จักษุประสาท
(Optic nerve)
แลเทอรัล เจนิคูเลต นิวเคลียส (Lateral geniculate nucleus) นำข้อมูลการรับภาพไปยังสมอง
III เส้นประสาทกล้ามเนื้อตา
หรือ เส้นประสาทสมองเส้นที่ 3
(Oculomotor nerve)
ออกคิวโลมอเตอร์ นิวเคลียส (Oculomotor nucleus) , เอดิงเงอร์-เวสท์ฟัล นิวเคลียส (Edinger-Westphal nucleus) สั่งการกล้ามเนื้อลีเวเตอร์ แพลพีบรี ซุพีเรียริส (levator palpebrae superioris) , ซุพีเรียร์ เรกตัส (superior rectus) , มีเดียล เรกตัส (medial rectus) , อินฟีเรียร์ เรกตัส (inferior rectus) , และ อินฟีเรียร์ ออบลีก (inferior oblique) ซึ่งทั้งหมดเกี่ยวข้องกับการเคลื่อนไหวลูกตา
IV เส้นประสาททรอเคลียร์
หรือ เส้นประสาทสมองเส้นที่ 4
(Trochlear nerve)
ทรอเคลียร์ นิวเคลียส (Trochlear nucleus) สั่งการกล้ามเนื้อซุพีเรียร์ ออบลีก (superior oblique muscle) ซึ่งทำหน้าที่กลอกตาลงล่าง กลอกตาออกด้านนอก และกลอกตาเข้าด้านใน
V เส้นประสาทไทรเจมินัล
หรือ เส้นประสาทสมองเส้นที่ 5
(Trigeminal nerve)
ปรินซิปัล เซนซอรี ไทรเจมินัล นิวเคลียส (Principal sensory trigeminal nucleus) , สไปนัล ไทรเจมินัล นิวเคลียส (Spinal trigeminal nucleus) , มีเซนเซฟาลิก ไทรเจมินัล นิวเคลียส (Mesencephalic trigeminal nucleus) , ไทรเจมินัล มอเตอร์ นิวเคลียส (Trigeminal motor nucleus) รับความรู้สึกจากใบหน้าและสั่งการกล้ามเนื้อในการเคี้ยว (muscles of mastication)
VI เส้นประสาทแอบดิวเซนต์
หรือ เส้นประสาทสมองเส้นที่ 6
(Abducens nerve)
แอบดิวเซนต์ นิวเคลียส (Abducens nucleus) สั่งการกล้ามเนื้อแลเทอรัล เรกตัส (lateral rectus) ซึ่งทำหน้าที่กลอกตาออกทางด้านนอก
VII เส้นประสาทเฟเชียล
หรือ เส้นประสาทสมองเส้นที่ 7
(Facial nerve)
เฟเชียล นิวเคลียส (Facial nucleus) , ซอลิเทรี นิวเคลียส (Solitary nucleus) , ซุพีเรียร์ แซลิเวรี นิวเคลียส (Superior salivary nucleus) สั่งการกล้ามเนื้อในการแสดงสีหน้า (muscles of facial expression) และกล้ามเนื้อสเตปีเดียส (stapedius) รับความรู้สึกพิเศษเกี่ยวกับรสชาติจากด้านหน้า 2 ส่วน 3 ของลิ้น และสั่งการต่อมน้ำลาย (ยกเว้นต่อมพาโรติด) และต่อมน้ำตาให้หลั่ง
VIII เส้นประสาทหู
หรือ เส้นประสาทสมองเส้นที่ 8
หรือ เส้นประสาทการได้ยิน
หรือ โสตประสาท
(Vestibulocochlear nerve or auditory-vestibular nerve or statoacustic nerve)
เวสทิบิวลาร์ นิวเคลียส (Vestibular nuclei) , คอเคลียร์ นิวเคลียส (Cochlear nuclei) รับความรู้สึกเกี่ยวกับเสียง การหมุน และแรงโน้มถ่วง (ซึ่งสำคัญในการทรงตัวและการเคลื่อนไหว)
IX เส้นประสาทลิ้นคอหอย
หรือ เส้นประสาทสมองเส้นที่ 9
(Glossopharyngeal nerve)
นิวเคลียส แอมบิกิวอัส (Nucleus ambiguus) , อินฟีเรียร์ แซลิเวรี นิวเคลียส (Inferior salivary nucleus) , ซอลิเทรี นิวเคลียส (Solitary nucleus) รับรสชาติจากด้านหลัง 1 ส่วน 3 ของลิ้น สั่งการต่อมพาโรติดให้หลั่ง และสั่งการกล้ามเนื้อสไตโลฟาริงเจียส (stylopharyngeus) ซึ่งจำเป็นในการรับความรู้สึกสัมผัส ความเจ็บปวด และอุณหภูมิ ความรู้สึกจะถูกส่งไปยังทาลามัสด้านตรงข้ามและไฮโปทาลามิก นิวเคลียสบางอัน
X เส้นประสาทเวกัส
หรือ เส้นประสาทสมองเส้นที่ 10
(Vagus nerve)
นิวเคลียส แอมบิกิวอัส (Nucleus ambiguus) , ดอร์ซัล มอเตอร์ เวกัล นิวเคลียส (Dorsal motor vagal nucleus) , ซอลิเทรี นิวเคลียส (Solitary nucleus) เลี้ยงกล้ามเนื้อส่วนใหญ่ของกล่องเสียงและคอหอย ให้เส้นประสาทพาราซิมพาเทติกไปยังอวัยวะในช่องอกและช่องท้องเกือบทั้งหมดไปจนถึงส่วนโค้งของลำไส้ใหญ่ใต้ม้าม (splenic flexure) และรับความรู้สึกพิเศษเกี่ยวกับรสชาติจากฝาปิดกล่องเสียง (epiglottis) หน้าที่หลักคือควบคุมกล้ามเนื้อในการออกเสียง อาการหากเส้นประสาทนี้เสียไปคือ การกลืนลำบาก (dysphagia)
XI เส้นประสาทแอกเซสซอรี
หรือ เส้นประสาทสมองเส้นที่ 11
(Accessory nerve or cranial accessory nerve or spinal accessory nerve)
นิวเคลียส แอมบิกิวอัส (Nucleus ambiguus) , สไปนัล แอกเซสซอรี นิวเคลียส (Spinal accessory nucleus) ควบคุมกล้ามเนื้อของคอและทำหน้าที่ทับซ้อนกับของเส้นประสาทเวกัส ตัวอย่างของอาการหากเส้นประสาทนี้เสียไปคือ ไม่สามารถยักไหล่ หมุนหรือขยับศีรษะได้ยาก และ velopharyngeal insufficiency)
XII เส้นประสาทกล้ามเนื้อลิ้น
หรือ เส้นประสาทสมองเส้นที่ 12
(Hypoglossal nerve)
ไฮโปกลอสซัล นิวเคลียส (Hypoglossal nucleus) สั่งการกล้ามเนื้อของลิ้นและกล้ามเนื้อลิ้นอื่นๆ มีความสำคัญในการกลืน [การสร้างโบลัส bolus formation] และการออกเสียง

แหล่งข้อมูลอื่น[แก้]

อ้างอิง[แก้]

บรรณานุกรม[แก้]

  • มีชัย ศรีใส. ประสาทกายวิภาคศาสตร์. พิมพ์ครั้งที่ 4. กรุงเทพฯ: เยียร์บุ๊คพับลิชเชอร์, 2546.