เจ้าอนุรุทธ
เจ้าอนุรุทธ (พ.ศ. 2280 - พ.ศ. 2362) เป็นเจ้าผู้ครองอาณาจักรหลวงพระบาง ลำดับที่ 7 (พ.ศ. 2334 - พ.ศ. 2359) พระราชโอรสองค์ที่ 2 ในเจ้าอินทโฉม พระเชษฐาในเจ้าสุริยวงศ์
พระประวัติ
เจ้าอนุรุทธ ประสูติ ณ อาณาจักรหลวงพระบาง ทรงเป็นพระโอรสองค์ที่สองในพระเจ้าอินทโสม พระมหากษัตริย์ องค์ที่ 3 แห่งอาณาจักรล้านช้างร่มขาวหลวงพระบาง ต่อมาเมื่อพระเจ้าสุริยวงศ์ พระมหากษัตริย์ องค์ที่ 6 แห่งอาณาจักรล้านช้างร่มขาวหลวงพระบาง ถึงแก่พิราลัยในปี พ.ศ. 2334 ต่อมาพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ตั้ง เจ้าอุปราชอนุรุทธ เจ้าอุปราชนครหลวงพระบาง ขึ้นเป็น "เจ้าผู้ครองนครหลวงพระบาง" ได้รับการเฉลิมพระนามว่า "พระเจ้าล้านช้างร่มขาวหลวงพระบางขัติยราชสุริยวงษ์อนุรุทธ" เมื่อวันศุกร์ ที่ 3 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2334 แล้วโปรดเกล้าฯ ตั้ง เจ้านาค พระอนุชาเป็นเจ้าอุปราช เจ้ามังธาตุราช พระโอรสเป็นเจ้าราชวงศ์
ในปีเดียวกันนี้ พระเจ้านันทเสน พระเจ้าเมืองเวียงจันทร์ ซึ่งมีเหตุแค้นเคืองกับเมือง หลวงพระบางมาแต่เดิม ได้ให้ข้าหลวงถือศุภอักษรลงมายังกรุงเทพมหานครทูลฟ้องว่านครหลวงพระบางคิดเป็นกบฏไปเข้ากับพม่าได้แต่งคนไปสืบความได้ความเป็นแน่ จึงมีพระราชโองการดำรัสให้พระเจ้านันทเสนยกกองทัพไปตีเมืองหลวงพระบาง ข้างนครเวียงจันทร์เสียเจ้าอุปราชแต่ได้รับชัยชนะในการรบสามารถยึดเมืองหลวงพระบางได้ จึงจับตัวพระเจ้าอนุรุทธพร้อมทั้งเจ้าอุปราช เจ้าราชวงศ์ ญาติพี่น้องจำไว้ แล้วตั้งพระยาแสนหลวงเมืองหลวงพระบางเป็นผู้รักษาเมือง จากนั้นจึงมีหนังสือบอกข้อราชการให้ขุนนางและไพร่คุมตัวพระเจ้าอนุรุทธและญาติพี่น้องส่งลงมายังกรุงเทพ ทรงมีพระราชดำรัสให้ลงพระราชอาญาให้จำคุกไว้ต่อมาภายหลังทรงพระกรุณาให้พ้นโทษกลับขึ้นไปครองเมืองหลวงพระบางดังเดิม
"ความในพงศาวคารล้านช้างตามถ้อยคำในฉบับเดิมสิ้นสุดลงเพียงนี้"
พงศาวดารฉบับศาลาลูกขุนกล่าวถึงมูลเหตุที่เจ้าอนุรุทธได้รับพระราชทานอภัยโทษว่า …"ศักราช ๑๑๕๗ (พ.ศ.๒๓๓๘) อุปราชาเจ้าเมืองไซซึ่งขึ้นแก่เมืองหลวงพระบางนำเครื่องบรรณาการขึ้นไปเมืองปักกิ่งแล้วทูลเจ้าปักกิ่งให้ช่วยขอเจ้าเมืองหลวงพระบาง เจ้าอุปราช เจ้าราชวงศ์ กับญาติพี่น้องต่อกรุงเทพฯ กลับขึ้นไปรักษาบ้านเมืองตามเดิมเจ้าปักกิ่งจึงให้เพี้ยศรีปองอ้องกับพระยาสินพรหม เมืองเชียงรุ้งถือศุภอักษรกับเครื่องราชบรรณาการมาทางเมืองพิชัยลงมา ณ กรุงเทพฯ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกจึงโปรดเกล้าฯ ยกโทษ"..........
พระโอรสและพระธิดา
พระเจ้าอนุรุทธ ทรงมีพระโอรสและพระธิดา รวม 9 พระองค์ คือ
- พระราชโอรส 6 พระองค์ ดังนี้
- เจ้ามังธาตุราช
- เจ้าสุทธิราช
- เจ้าไชยราช
- เจ้าอภัยราช
- เจ้าอุ่นแก้ว
- เจ้าช้างองค์ ๑
- พระราชธิดา 3 พระองค์ ดังนี้
- เจ้านางทุมมา
- เจ้านางคำหลา
- เจ้านางศรีไวยกา
