สมุหนายก

จากวิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี
ไปยังการนำทาง ไปยังการค้นหา

สมุหนายก คือ อัครมหาเสนาบดีฝ่ายพลเรือน เป็นเจ้ากรมมหาดไทย บังคับบัญชาหัวเมืองฝ่ายเหนือ บรรดาศักดิ์ "เจ้าพระยาจักรีศรีองครักษ์" คู่กับสมุหกลาโหม อัครมหาเสนาบดีฝ่ายทหาร เจ้ากรมกลาโหม บังคับบัญชาหัวเมืองฝ่ายใต้ บรรดาศักดิ์ "เจ้าพระยามหาเสนาบดีวิริยภักดีบดินทร์"

ประวัติ[แก้]

ตำแหน่งสมุหนายก ก่อตั้งขึ้นในรัชสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ แห่งกรุงศรีอยุธยา ต่อมาในรัชสมัยสมเด็จพระเพทราชา โปรดให้แบ่งหัวเมืองออกเป็น ฝ่ายเหนือ และฝ่ายใต้ โดยให้สมุหนายก มีอำนาจบังคับบัญชาหัวเมืองฝ่ายเหนือและสมุหกลาโหมบังคับบัญชาทางใต้ ทั้งกิจการฝ่ายทหารและพลเรือน ในสมัยรัตนโกสินทร์ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า ฯ ได้โปรดเกล้า ฯ ให้ปฏิรูปการปกครองแผ่นดิน โดยตั้งกระทรวงขึ้นสิบสองกระทรวง มีเสนาบดีประจำทุกกระทรวง กรมมหาดไทยได้รับการยกฐานะขึ้นเป็น กระทรวงมหาดไทย สมุหนายกจึงถูกลดฐานะจากอัครมหาเสนาบดี ลงเป็นเสนาบดีเท่ากับเสนาบดีอื่น ๆ นับเป็นการสิ้นสุดตำแหน่ง สมุหนายก

ในสมัยอยุธยาตอนต้น การปกครองภายในราชธานี มีตำแหน่งเสนาบดีสำคัญสี่ตำแหน่ง เรียกว่า จตุสดมภ์ คือ เสนาบดีกรมเมือง หรือเวียง เสนาบดีกรมวัง เสนาบดีกรมคลัง และเสนาบดี กรมนา ต่อมาในรัชสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ (พ.ศ. 1991 - 2031) ทรงปรับปรุงวิธีการปกครองส่วนกลาง โดยแบ่งขุนนางและไพร่พล ทั่วพระราชอาณาจักรออกเป็นสองฝ่ายคือ ฝ่ายพลเรือน และฝ่ายทหาร โปรดให้ตั้งกรมมหาดไทย ขึ้นโดยมีสมุหนายก เป็นเจ้ากรม และเป็นหัวหน้าข้าราชการฝ่ายพลเรือน มีหน้าที่ดูแลกิจการฝ่ายพลเรือน ในหัวเมืองต่าง ๆ ทุกเมือง รวมทั้งเสนาบดีจตุสมดภ์ด้วย ทรงตั้งกรมพระกลาโหม มีสมุหพระกลาโหม เป็นเจ้ากรม และหัวหน้าราชการฝ่ายทหาร มีหน้าที่ดูแลกิจการฝ่ายทหาร ในราชธานี และทุกหัวเมือง ทั้งสมุหนายก และสมุหกลาโหม มีฐานะเป็น อัครเสนาบดี และเป็นประธานในคณะลูกขุนฝ่ายทหารและพลเรือน ในยามศึกสงครามทั้งทหารและพลเรือน ต่างต้องทำหน้าที่ในการสู้รบป้องกันบ้านเมืองเช่นเดียวกัน

ตำแหน่งสมุหนายก มีบรรดาศักดิ์และราชทินนามเป็น "เจ้าพระยาจักรี" ศักดินา 10,000 มีตราพระราชสีห์ และตราจักร เป็นตราประจำตำแหน่ง เมื่อประชุมเสนาบดีทั้งหมด สมุหนายกจะเป็นประธานในการประชุม เพราะมีฐานะเป็นประมุขของเสนาบดี สมุหนายก มีหน้าที่ติดต่อกับประเทศราช ในนามของพระมหากษัตริย์ แต่ไม่มีอำนาจปกครอง

ตั้งแต่รัชสมัยสมเด็จพระเพทราชา (พ.ศ. 2231 - 2246) มีการแบ่งหัวเมืองในราชอาณาจักร ออกเป็นหัวเมืองฝ่ายเหนือและฝ่ายใต้ ให้สมุหนายกดูแลหัวเมืองฝ่ายเหนือ สมุหกลาโหม ดูแลหัวเมืองฝ่ายใต้ ในปลายสมัยอยุธยา ในรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ (พ.ศ. 2275 - 2301) ได้มีการโอนอำนาจการปกครองหัวเมืองภาคใต้ ทั้งฝ่ายทหารและพลเรือนให้แก่ เจ้าพระยาโกษาธิบดี เสนาบดีพระคลัง

ในสมัยรัตนโกสินทร์ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้า ฯ โปรดเกล้า ฯ ให้โอนอำนาจการปกครองหัวเมืองภาคใต้ คืนให้สมุหกลาโหม ตั้งแต่หัวเมืองชายทะเลแปดเมือง รวมทั้งเมืองสมุทรสงคราม ซึ่งเดิมขึ้นกรมมหาดไทย รวมเป็นเก้าเมือง ให้เจ้าพระยาพระคลัง ปกครองโดยแบ่งหัวเมืองภาคใต้ฝ่ายตะวันตก ซึ่งขึ้นกับเจ้าพระยาพระคลัง สิบเก้าเมือง ขึ้นกับสมุหนายก หนึ่งเมืองคือ เพชรบุรี รวมยี่สิบเมือง มาขึ้นกับสมุหกลาโหม

ในปี พ.ศ. 2437 ได้มี " ประกาศปันน่าที่กระทรวงกระลาโหม มหาดไทย" ขึ้น โดยให้กระทรวงมหาดไทย มีอำนาจหน้าที่บังคับบัญชาหัวเมืองทั้งปวง ในราชอาณาจักร

รายนามสมุหนายก[แก้]

สมัยอยุธยา[แก้]

ราชทินนาม รูปภาพ ช่วงเวลาที่ดำรงตำแหน่ง หมายเหตุ
ออกญาจักรี รัชสมัยสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ ถูกพม่าจับไปเป็นเชลยในสงครามช้างเผือก

เป็นไส้ศึกในคราวการเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่หนึ่ง

เจ้าพระยาบวรราชนายก (เฉกอะหมัด) เจ้าพระยาบวรราชนายก (เฉกอะหมัด) .jpg รัชสมัยสมเด็จพระเจ้าทรงธรรม ชาวเปอร์เซีย

ปฐมจุฬาราชมนตรี

ต้นสกุลบุนนาค

เจ้าพระยาวิไชเยนทร์ (คอนสแตนติน ฟอลคอน) Constantin Phaulkon.jpg รัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ชาวกรีก

เสียชีวิตในพ.ศ. 2231 ในการยึดอำนาจของพระเพทราชา

เจ้าพระยาจักรี (ครุฑ) รัชสมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระ "เจ้าพระยาจักรีบ้านโรงฆ้อง"

นำทัพทำสงครามกับอาณาจักรเขมรอุดงในพ.ศ. 2260

พระยาราชสงคราม (ปาน) ที่สมุหนายก รัชสมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระ

จนถึงพ.ศ. 2275

ชะลอพระพุทธไสยาสน์มาไว้ที่วัดป่าโมกเมืองอ่างทอง[1]

สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศโปรดฯให้ย้ายไปที่สมุหกลาโหมแทนในพ.ศ. 2275[2]

เจ้าพระยาอภัยมนตรี รัชสมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ

พ.ศ. 2275 - 2285

เดิมเป็นหลวงจ่าแสนยากร
เจ้าพระยาราชภักดี (สว่าง) รัชสมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ

พ.ศ. 2285 - 2298

บุตรของเจ้าพระยาชำนาญบริรักษ์ (อู่)
เจ้าพระยาอภัยราชา รัชสมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ สมเด็จพระเจ้าอุทุมพร และสมเด็จพระเจ้าเอกทัศน์

พ.ศ. 2298 - 2301

"เจ้าคุณประตูจีน"

เดิมเป็นพระยาราชสุภาวดี

ถูกปลดในรัชสมัยพระเจ้าเอกทัศน์[2]

เข้าร่วมในสงครามอลองพญา[3]

บิดาของเจ้าพระยาธรรมาธิกรณาธิบดี (ทองดี)

พระยาพระคลังที่สมุหนายก[4] รัชสมัยสมเด็จพระเจ้าเอกทัศน์

ตั้งแต่พ.ศ. 2301

เข้าร่วมในสงครามอลองพญา[3]

สมัยธนบุรี[แก้]

ลำดับที่ ราชทินนาม ช่วงเวลาที่ดำรงตำแหน่ง หมายเหตุ
1 เจ้าพระยาจักรี (หมุด) พ.ศ. 2310 - 2317 "เจ้าพระยาจักรีแขก"

เชื้อสายของสุลต่านสุลัยมาน ชาห์

บิดาของพระยาราชวังสัน (หวัง)

พระเปตามไหยกาในสมเด็จพระศรีสุลาลัย

2 เจ้าพระยาจักรี (ทองด้วง) พ.ศ. 2313 - 2325 ตำแหน่งคือพระยายมราชว่าที่สมุหนายกควบคู่กับเจ้าพระยาจักรี (หมุด) ในพ.ศ. 2313[5]

ต่อมาได้รับการแต่งตั้งเป็นเจ้าพระยาจักรี

ต่อมาได้รับการแต่งตั้งเป็นสมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึก

ขึ้นครองราชสมบัติเป็นพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก

สมัยรัตนโกสินทร์[แก้]

ลำดับที่ ราชทินนาม / พระนาม รูปภาพ ช่วงเวลาที่ดำรงตำแหน่ง หมายเหตุ
1 เจ้าพระยารัตนาพิพิธ (สน) รัชกาลที่ 1

พ.ศ. 2325 - ไม่ทราบปี

เดิมเป็นพระอักขรสุนทรในสมัยธนบุรี

ต้นสกุลสนธิรัตน์

บิดาของเจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์ (เสือ) และเจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์ (มั่ง)

หลังถึงแก่อสัญกรรมตำแหน่งสมุหนายกว่างลง

2 เจ้าพระยารัตนาธิเบศร์ (กุน) รัชกาลที่ 2

พ.ศ. 2352 - ไม่ทราบปี

ชาวจีนแต้จิ๋ว แซ่อึ้ง

เดิมเป็นเจ้าพระยาพระคลัง ต้นสกุลรัตนกุล

3 เจ้าพระยาอภัยภูธร (น้อย) รัชกาลที่ 2 และรัชกาลที่ 3

จนถึงพ.ศ. 2370

เดิมเป็นเจ้าพระยายมราช

ถึงแก่อสัญกรรมขณะเข้าร่วมการปราบเจ้าอนุวงศ์

ต้นสกุลบุณยรัตพันธุ์

บิดาของเจ้าพระยาภูธราภัย (นุช บุณยรัตพันธุ์)

4 เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์ สิงหเสนี) Chao Phraya Bodindradeja (Sing Sinhaseni).jpg รัชกาลที่ 3

พ.ศ. 2370 - 2392

เดิมเป็นพระยาราชสุภาวดี

ได้รับการแต่งตั้งเป็นเจ้าพระยาราชสุภาวดีที่สมุหนายกในพ.ศ. 2370

ได้รับการแต่งตั้งเป็นเจ้าพระยาบดินทรเดชาในพ.ศ. 2372

ต้นสกุลสิงหเสนี

5 เจ้าพระยานิกรบดินทร์ (โต กัลยาณมิตร) รัชกาลที่ 3 และรัชกาลที่ 4

พ.ศ. 2392 - ไม่ทราบปี

ชาวจีนฮกเกี้ยน แซ่อึ้ง

เดิมเป็นพระยาราชสุภาวดี

ต่อมาได้รับการแต่งตั้งเป็นพระยาราชสุภาวดีที่สมุหนายก

ได้รับการแต่งตั้งเป็นเจ้าพระยานิกรบดินทร์ในพ.ศ. 2394

บิดาของเจ้าพระยารัตนาบดินทร์ (บุญรอด กัลยาณมิตร)

ต้นสกุลกัลยาณมิตร

6 เจ้าพระยาภูธราภัย (นุช บุณยรัตพันธุ์) รัชกาลที่ 4 และรัชกาลที่ 5 บุตรของเจ้าพระยาอภัยภูธร (น้อย)
7 สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ามหามาลา กรมพระยาบำราบปรปักษ์ Brother of the 1st king, Siam, (Thailand) Wellcome L0055544.jpg รัชกาลที่ 5

พ.ศ. 2421 - 2429

พระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย
8 เจ้าพระยารัตนาบดินทร์ (บุญรอด กัลยาณมิตร) รัชกาลที่ 5

พ.ศ. 2429 - 2435

บุตรของเจ้าพระยานิกรบดินทร์ (โต กัลยาณมิตร)

อ้างอิง[แก้]

  1. http://jamaneepura.blogspot.com/2013/02/blog-post_15.html
  2. 2.0 2.1 นิธิ เอียวศรีวงศ์. การเมืองไทยสมัยพระเจ้ากรุงธนบุรี. กรุงเทพ: มติชน, 2559.
  3. 3.0 3.1 กรมพระยาดำรงราชานุภาพ, สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ. ไทยรบพม่า สงครามครั้งที่ ๒๒ คราวพม่าล้อมกรุงศรีอยุธยา ตอนที่ ๒.
  4. https://www.silpa-mag.com/history/article_24287
  5. พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรี. "เจ้าพระยาจักรีแขกนั้นมิได้แกล้วกล้าในการสงคราม จึงโปรด ตั้งพระยาอภัยรณฤทธิ์ เป็นพระยายมราช ให้ว่าราชการณที่สมุหนายกด้วย"