จตุสดมภ์

จตุสดมภ์ (เกิดจากคำบาลี "จตุ" หมายถึง สี่ และสันสกฤต สฺตมฺภ หมายถึง หลัก รวมหมายถึง "หลักสี่") เป็นคำที่สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงใช้เรียกระบบการปกครองส่วนกลางภายในอาณาจักรอยุธยาตอนต้น โดยมีระบุว่าเป็นแนวคิดที่รับเอามาจากขอม ในขณะที่การปกครองหลังมีการปฏิรูปขึ้นในรัชสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ซึ่งใช้มาจนถึงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวนั้น มีลักษณะเป็นแบบ "นายกรัฐมนตรี 2 คน" มากกว่า

สมัยสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 1 (พระเจ้าอู่ทอง)

จตุสดมภ์แบ่งออกเป็น 4 กรม มีหัวหน้าเรียกว่า ขุน ฐานะเทียบเท่าเสนาบดี แบ่งออกเป็น

1. กรมเวียง ทำหน้าที่ดูแลความสงบเรียบร้อยภายในราชอาณาจักรและความทุกข์สุขของราษฎร ปราบปรามโจรผู้ร้าย ตัดสินคดีร้ายแรง
2. กรมวัง ทำหน้าที่ดูแลพระมหากษัตริย์และกิจการในพระราชสำนัก และพิพากษาคดีให้ราษฎร
3. กรมคลัง ทำหน้าที่ติดต่อการค้าขายกับต่างประเทศ การจัดเก็บภาษีอากรจากราษฎรและรายได้ของแผ่นดิน
4. กรมนา ทำหน้าที่ดูแลการทำมาหากิน และการประกอบอาชีพของราษฎรและเก็บรักษาเสบียงอาหารเพื่อใช้ในยามศึกสงคราม

สมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ

ต่อมาสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ในปี พ.ศ. 2006 มีการจัดตั้งกรมขึ้นสองกรม ได้แก่ กรมมหาดไทย ซึ่งดูแลกิจการพลเรือน โดยมีสมุหนายกเป็นอัครเสนาบดีดูแล และกรมกลาโหม ซึ่งดูแลกิจการทหาร โดยมีสมุหพระกลาโหมดูแล จตุสดมภ์นั้นให้มาขึ้นกับกรมมหาดไทย แล้วมีการเปลี่ยนชื่อและเพิ่มหน้าที่

1. กรมเวียง เปลี่ยนชื่อเป็น กรมพระนครบาล มี พระยายมราช เป็นเสนาบดี ทำหน้าที่ปราบปรามโจรผู้ร้าย รักษาความสงบเรียบร้อยภายในราชอาณาจักร ดับเพลิงในพระนคร และตัดสินคดีความร้ายแรง
2. กรมวัง เปลี่ยนชื่อเป็น กรมธรรมาธิกรณ์ มี พระยาธรรมาศรีสุริยวงศ์อัครมหาอุดมบรมวงษาธิบดี หรือพระยาธรรมาธิบดี เป็นเสนาบดี ทำหน้าที่ดูแลงานในพระราชสำนัก งานธุรการ ตัดสินคดีความ และแต่งตั้งยกกระบัตรไปดูแลหัวเมืองต่างๆ
3. กรมคลัง เปลี่ยนชื่อเป็น กรมโกษาธิบดี มี พระยาศรีธรรมราชเดชาชาติอำมาตยานุชาติพิพัทรัตนราชโกษาธิบดี หรือเรียกสั้นว่า พระยาโกษาธิบดี เป็นเสนาบดี ทำหน้าที่เกี่ยวกับพระราชทรัพย์ การค้ากับต่างประเทศ บัญชีวัสดุและอาวุธของราชการ พระคลังหลวง การรับรองทูตต่างประเทศ และการตัดสินคดีความของคนต่างชาติ
4. กรมนา เปลี่ยนชื่อเป็น กรมเกษตราธิการ มี พระยาพลเทพราชเสนาบดี เป็นเสนาบดี ทำหน้าที่ตรวจตราและส่งเสริมการทำนา เก็บข้าวไว้เป็นเสบียงยามสงคราม ตัดสินคดีความเกี่ยวกับที่นา ออกกรรมสิทธิ์ที่นาแก่ราษฎร

นอกจากนี้ ในภายหลังยังเพิ่มกรมให้ขึ้นอยู่กับกรมทั้งสี่นี้ด้วย

หน่วยงานในปัจจุบันที่มีหน้าที่ตามจตุสดมภ์

• กรมเวียง หรือ กรมพระนครบาล : กระทรวงมหาดไทย, กรุงเทพมหานคร (องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น)
• กรมวัง หรือ กรมธรรมาธิกรณ์ : สำนักพระราชวัง, กระทรวงยุติธรรม
• กรมคลัง หรือ กรมโกษาธิบดี : กระทรวงการคลัง, กระทรวงพาณิชย์ (ประเทศไทย), กระทรวงการต่างประเทศ
• กรมนา หรือ กรมเกษตราธิการ : กระทรวงเกษตรและสหกรณ์

แหล่งค้นคว้าเพิ่มเติม

• บุญเกียรติ การะเวกพันธุ์ และคณะ. จตุสดมภ์. ฐานข้อมูลการเมืองการปกครองสถาบันพระปกเกล้า [ออนไลน์]เก็บถาวร 2018-09-26 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
• วินัย พงศ์ศรีเพียร. 2559. พระนครศรีอยุธยาในฐานะศูนย์กลางการปกครอง. ใน วินัย พงศ์ศรีเพียร (บก.), อโยธยาศรีรามเทพนครบวรทวารวดี: มรดกความทรงจำแห่งสยามประเทศ (น. 73-111). กรุงเทพฯ: โครงการวิจัยอิสระประวัติศาสตร์ไทย.