เจ้าพระยาธรรมาธิกรณาธิบดี (ทองดี)

เจ้าพระยาธรรมาธิกรณาธิบดี (ทองดี)
เสนาบดีจตุสดมภ์กรมวัง
ข้อมูลส่วนบุคคล
สัญชาติ	สยาม
ศาสนา	พุทธ
บุพการี	เจ้าพระยาอภัยราชา (เจ้าคุณประตูจีน)

เจ้าพระยาธรรมาธิกร (ทองดี) ต้นสกุลธรรมสโรช นามเดิมว่า ทองดี เป็นข้าหลวงเดิมในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช โดยชั้นเดิมมีบรรดาศักดิ์เป็นจมื่นศรีสรรักษ์ แล้วเลื่อนขึ้นเป็นพระยาพิพัฒโกษาและได้รับประราชทานโปรดเกล้าฯ ตั้งให้เป็นเจ้าพระยาธรรมาธิกรณาธิบดี เสนาบดีจตุสดมภ์กรมวังคนที่ 2 ในรัชกาลที่ 1

ประวัติ

เจ้าพระยาธรรมาธิกร (ทองดี ธรรมสโรช) เป็นบุตรชายของเจ้าพระยาอภัยราชา ที่เรียกกันว่า เจ้าคุณประตูจีน ครั้งกรุงศรีอยุธยา เจ้าพระยาอภัยราชาผู้นี้ตามความในราชพงศาวดาร เดิมเป็นเจ้าพระยาสุภาวดี บ้านอยู่ประตูจีน แล้วได้เลื่อนเป็นเจ้าพระยาอภัยราชา ตำแหน่งสมุหนายก ในตอนปลายแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ พร้อมกันกับพระยาธรรมไตรโลก บ้านคลองแกลบ ได้รับแต่งตั้งขึ้นเป็นเจ้าพระยามหาเสนาธิบดีศรีสมุหพระกลาโหม (เจ้าพระยากลาโหม คลองแกลบ) เจ้าพระยาอภัยราชา (เจ้าคุณประตูจีน) มีบุตรชายคนโตคือพระสำราญองค์ (ต้นสกุลสโรบล) เป็นข้าราชการในสมัยรัชกาลที่ 1 พระสำราญองค์มีบุตรคือพระยาศรีสุริยะพาหะ (สระ) ข้าราชการในรัชกาลที่ 2 พระยาศรีสุริยะพาหะ มีบุตรคือพระยามณเฑียรบาล (บัว) เป็นพระพี่เลี้ยงของพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ท่านผู้นี้เป็นคุณตาของคุณจอมมารดาเลี่ยม (เล็ก) ผู้เป็นคุณจอมมารดาของพระองค์เจ้ารัชนีแจ่มจำรัส

เจ้าพระยาธรรมธิกร ทองดี มีบุตรธิดา 3 คน คือ

1. คุณฉิม (หญิง) สมรสกับหม่อมก้อนแก้วเป็นโอรส ของเจ้าฟ้าชายโกเมศพระโอรสของเจ้าฟ้าชายปรเมศวร์ (พระราชโอรสพระเจ้าท้ายสระ ราชวงศ์บ้านพลูหลวง) มีบุตร ธิดา ดังนี้
   1. พระยาเพชรพิไชย (เอี่ยม ธรรมสโรช)
   2. ท่านคล้าย ธรรมสโรช ข้าหลวงเดิมในรัชกาลที่ 2
   3. พระยาราชสงคราม (อิน ธรรมสโรช) (ต้นสกุลอินทรวิมล)
   4. ท่านพลับ (ญ) วงศ์บางกร่าง
2. พระสำราญราชหฤทัย (อ้าว ธรรมสโรช) เป็นบิดาของ เจ้าจอมมารดาแพ พระสนมเอกในรัชกาลที่ 4 มีพระโอรสและพระธิดาคือ
   1. พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าหญิงยิ่งเยาวลักษณ์ อรรคราชสุดา
   2. พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าหญิงพักตร์พิมลพรรณ
   3. พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพรหมวรานุรักษ์ (ต้นราชสกุล เกษมสันต์)
   4. สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาวชิรญาณวโรรส สมเด็จพระสมณเจ้า
   5. พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าหญิงบัญจบเบญจมา
3. พระยาอิศรานุภาพ (อ้น ธรรมสโรช) เป็นกวีผู้แต่ง พระสุธนคำฉันท์, สุธนูคำฉันท์, อุเทนคำฉันท์, ลิลิตตำนานพระพุทธสิหิงค์, ฉันท์กล่อมกลองวินิจฉัยเภรี

นามสกุลธรรมสโรช ได้รับพระราชทานจากพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว พระราชทานแก่ นายพลตรี พระวิบุลอายุรเวท (เสข ธรรมโรช) แต่ครั้งยังเป็นนายพันตรี หลวงศักดาพลรักษ์ ผู้รั้งผู้อำนวยการโรงพยาบาลทหารบกกลาง ว่า ธรรมสโรช (Dharmasaroja) ซึ่งท่านผู้นี้เป็นบุตรของหลวงเทวะวงศวโรปการ (เสน) เจ้ากรมในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงเทวะวงศ์วโรปการ อันเป็นบุตรของจมื่นสรสิทธิราช (จุ้ย) กับท่านไม้จีน บุตรของท่านคล้าย (ข้าหลวงเดิมในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย) ทางมารดาของพระยาวิบุลอายุรเวทคือท่านศิลาเป็นบุตรีของท่านทันและเป็นหลานตาของพระยาอุทัยธรรม (นุด) ผู้เป็นบุตรของเจ้าฟ้าชายนเรนทรราชกุมารหรือพระนเรนทรราชา (ต้นสกุลรุ่งไพโรจน์) ซึ่งเป็นพระราชโอรสองค์ที่ 18 ของสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชและเป็นพระราชโอรสองค์ที่ 3 ในกรมบริจาภักดีศรีสุดารักษ์ (เจ้าหญิงฉิม) ซึ่งเป็นพระราชธิดาของเจ้าพระยานครศรีธรรมราช

ในเวลาก่อนหน้าที่พระยาวิบุลอายุรเวทจะได้รับนามสกุลพระราชทานก็ได้มีผู้สืบสายโลหิตโดยตรงในสกุลอีกผู้หนึ่งได้รับพระราชทานนามสกุลจากรัชกาลที่ 6 ว่าสกุล รัตนทัศนีย (Ratnadasniya) คือพระยามหิมานุภาพ (เป๋า รัตนทัศนีย์) กรมพระตำรวจในซ้าย บิดาคือพระยาณรงค์วิไชย (ทัศ) ผู้เป็นต้นสกุลรัตนทัศนีย ปู่คือพระยาเพชรพิไชย (เอี่ยม ธรรมสโรช) ซึ่งเป็นพี่ชายของท่านคล้ายและพระยาราชงคราม (อินทร์) และท่านพลับ

ในเวลาใกล้เคียงกันกับที่พระยาวิบุลอายุรเวทได้รับพระราชทานนามสกุล ก็ได้มีผู้สืบสายโลหิตโดยตรงในสกุลอีกผู้หนึ่งได้รับพระราชทานนามสกุลจากรัชกาลที่ ๖ ว่าสกุล อินทรวิมล (Indravimala) คือ นายร้อยโท นายศุขแพทย์ ผู้บังคับหมวดพยาบาล โรงเรียนนายร้อยชั้นปฐม บิดาชื่อนายเผื่อน ปู่คือพระยาราชสงคราม (อินทร์) ผู้เป็นต้นตระกูล อินทรวิมล ซึ่งแยกออกไปจากสกุลธรรมสโรช

อ้างอิง

http://www.brh.thaigov.net/new/brh/about/brh_history_web/036.htm%5Bลิงก์เสีย%5D หนังสือประวัติสำนักพระราชวัง พิมพ์ครั้งที่ ๓ สำนักพระราชวัง กรกฎาคม ๒๕๔๓)