มะตูม

มะตูม
การจำแนกชั้นทางวิทยาศาสตร์
อาณาจักร:	Plantae
หมวด:	Magnoliophyta
ชั้น:	Magnoliopsida
ชั้นย่อย:	Rosidae
อันดับ:	Sapindales
วงศ์:	Rutaceae
สกุล:	Aegle
ชนิด:	A. marmelos
ชื่อทวินาม
Aegle marmelos (L.) Corr. Serr.

ผลมะตูมผ่าครึ่ง

มะตูม (อังกฤษ: Bael) มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Aegle marmelos ภาคเหนือเรียกว่า มะปิน ภาคใต้เรียกว่า กะทันตาเถร, ตูม และตุ่มตัง ภาคอีสานเรียกว่า หมากตูม ภาษาเขมรเรียกว่า พะโนงค์ ชาวกะเหรี่ยงเรียกว่า มะปีส่า เป็นไม้ผลยืนต้นพื้นเมืองในพื้นที่ป่าดิบแล้วบนเนินเขาและที่ราบในอินเดียตอนกลางและตอนใต้ พม่า ปากีสถาน บังกลาเทศ เนปาล เวียดนาม ลาว และกัมพูชา มีการนำไปเพาะปลูกทั่วไปในอินเดีย รวมทั้งในศรีลังกา แหลมมลายูตอนเหนือ เกาะชวา และฟิลิปปินส์ จัดเป็นพืชเพียงสปีชีส์เดียวที่อยู่ในจีนัส Aegle

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์

ลำต้นความสูง 18 เมตร มีหนามแหลมอยู่ทั่วไป ใบประกอบแบบขนนก ใบย่อยรูปไข่หรือรูปหอกมี 3 ใบ มองดูคล้ายตรีศูลของพระศิวะ ดอกสีขาวหรือขาวอมเขียว มีกลิ่นหอม ผลมีเปลือกแข็งเรียบและมีเส้นผ่านศูนย์กลาง 5-15 เซนติเมตร บางผลมีเปลือกแข็งมากจนต้องกระเทาะเปลือกออกโดยใช้ค้อนทุบ เนื้อผลเหนียวข้น มีกลิ่นหอม และมีเมล็ดจำนวนมาก แทรกอยู่ในเนื้อผล โดยเมล็ดจะมีขนหนาปกคลุม

การใช้ประโยชน์

ผลมะตูมใช้รับประทานได้ทั้งแบบสดและแบบแห้ง น้ำจากผลเมื่อนำไปกรองและเติมน้ำตาลจะได้เครื่องดื่มคล้ายน้ำมะนาว และยังใช้ในการทำ Sharbat ซึ่งเป็นเครื่องดื่มที่ได้จากการนำเนื้อผลมะตูมไปผสมกับมะขาม ผลอ่อนฝานแล้วตากแห้งนำไปต้มกับน้ำเป็นน้ำมะตูม นำมายำ ใบอ่อนและยอดอ่อนใช้รับประทานเป็นผักสลัด กินกับน้ำพริก ลาบ และข้าวยำ ผลแก่แต่เปลือกยังนิ่มนำมาฝานแล้วทำเป็นมะตูมเชื่อม ซึ่งนำไปเป็นส่วนผสมของขนมอื่นอีกหลยอย่าง มะตูมสุก เนื้อเละใช้รับประทานเป็นผลไม้ และใช้เป็นยารักษาอาการท้องร่วง ท้องเดิน โรคลำไส้ ตาแห้งไข้หวัดธรรมดา และยังใช้รักษาอาการท้องผูกเรื้อรังได้เป็นอย่างดี

ความเชื่อ

คนไทยถือว่ามะตูมเป็นไม้มงคล นิยมปลูกทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือของบ้าน ศาสนาฮินดู เป็นต้นไม้ศักดิ์สิทธิ์ของพระศิวะ ดังนั้นจึงพบต้นมะตูมได้ทั่วไปในสวนของวิหารในประเทศอินเดีย และใบมะตูมยังเป็นส่วนประกอบในพิธีกรรมทางศาสนา เช่นการทำน้ำมนต์สะเดาะเคราะห์หรือครอบครู

สัญลักษณ์

ต้นมะตูมเป็นพันธุ์ไม้มงคลพระราชทานประจำจังหวัดชัยนาท ผู้ที่ได้รับทุนเล่าเรียนหลวงหรืองานสมรสพระราชทานจะได้รับพระราชทานใบมะตูมเพื่อเป็นสิริมงคล

ชื่อท้องถิ่นของมะตูม

ชื่อสามัญของมะตูมในภาษาต่างๆ ได้แก่

• เอเชียตะวันออกเฉียงใต้
  • พม่า: ဥသျှစ် /ou' shi'/ or /oʊʔ ʃiʔ/
  • เขมร: ព្នៅ /pnɨv/
  • ลาว: ໝາກຕູມ /mȁːk tuːm/
  • มาเลย์: pokok maja batu (tree)
• เอเชียใต้
  • ภาษาเบงกาลี: বেল
  • ภาษาฮินดี: बिल्व [Bilva]
  • โอริยา: ବେଲ
  • ภาษากันนาดา: ಬೇಲದ ಹಣ್ಣು
  • ภาษากงกณี: gorakamli
  • ภาษามาลายาลัม: കൂവളം
  • ภาษามราฐี: बेल or कवीठ (Kaveeth)
  • ภาษาปัญจาบ: Beel
  • ภาษาสันสกฤต : बिल्वम्
  • ภาษาสินธี: ڪاٺ گدرو
  • ภาษาสิงหล: බෙලි (Beli)
  • ภาษาทมิฬ: வில்வம் (Vilvam)
  • ภาษาเตลูกู: మారేడు (maredu)
  • Sir Phal (ภาษาฮินดีโบราณ)