ศรีรัศมิ์ สุวะดี

จากวิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี
Jump to navigation Jump to search
ท่านผู้หญิงศรีรัศมิ์ สุวะดี
HRH Srirasmi (Cropped).jpg
เกิด 9 ธันวาคม พ.ศ. 2514 (46 ปี)
จังหวัดสมุทรสงคราม ประเทศไทย
คู่สมรส สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมหาวชิราลงกรณ บดินทรเทพยวรางกูร
(พ.ศ. 2544 - 2557)[ต้องการอ้างอิง]
บุตร พระเจ้าหลานเธอ พระองค์เจ้าทีปังกรรัศมีโชติ
บิดามารดา อภิรุจ สุวะดี
วันทนีย์ สุวะดี

พลตรีหญิง ท่านผู้หญิงศรีรัศมิ์ สุวะดี (9 ธันวาคม พ.ศ. 2514) หรือเดิม พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศรีรัศมิ์ พระวรชายาในสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฎราชกุมาร

ประวัติ[แก้]

พื้นฐานครอบครัวและการศึกษา[แก้]

ท่านผู้หญิงศรีรัศมิ์ สุวะดี มีชื่อเล่นว่า อี๊ด เกิดเมื่อวันที่ 9 ธันวาคม พ.ศ. 2514 เป็นบุตรคนที่สามจากทั้งหมดห้าคน[1][2][3] ของอภิรุจ สุวะดี และวันทนีย์ (สกุลเดิม: เกิดอำแพง) พื้นเพเดิมเป็นชาวจังหวัดสมุทรสงคราม[4] บิดาเป็นชาวตำบลวัดประดู่ อำเภออัมพวา จังหวัดสมุทรสงคราม ส่วนมารดาเป็นชาวมอญจากตำบลอำแพง อำเภอบ้านแพ้ว จังหวัดสมุทรสาคร[5] ท่านผู้หญิงศรีรัศมิ์มีพี่สาวและพี่ชายคือ สุดาทิพย์ ม่วงนวล[6], ณรงค์ สุวะดี[7] ส่วนน้องสาวและน้องชายคือ ปณิดา สุวะดี และณัฐพล สุวะดี อดีตราชองครักษ์เวร[8][9] ส่วนพลตำรวจโท พงศ์พัฒน์ ฉายาพันธุ์ เป็นน้าของเธอ[10][11]

ท่านผู้หญิงศรีรัศมิ์เข้ารับการศึกษาระดับประถมศึกษาตอนต้นจากโรงเรียนวัดสุนทรสถิต (สามัคคีวิทยาคม) ในอำเภอบ้านแพ้ว[5][12] ระดับประถมศึกษาตอนปลายจากโรงเรียนเทศบาลบ้านมหาชัย (อนุกูลราษฎร์) อำเภอเมือง จังหวัดสมุทรสาคร[13][14] และเข้าศึกษาต่อในระดับมัธยมศึกษาที่โรงเรียนวัดน้อยใน เขตตลิ่งชัน กรุงเทพมหานคร[12][15][16] ภายหลังสำเร็จการศึกษาระดับประกาศนียบัตรวิชาชีพจากโรงเรียนกรุงเทพการบัญชีวิทยาลัย ก่อนจะเข้าศึกษาในระดับปริญญาตรีที่มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช คณะวิทยาการจัดการ สาขาวิชาการจัดการทั่วไป (หลักสูตร 4 ปี) เมื่อปี พ.ศ. 2540[4] ได้รับพระราชทานปริญญาบัตรจากสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมหาวชิราลงกรณ บดินทรเทพยวรางกูร ขณะดำรงพระอิสริยยศเป็นสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราลงกรณ สยามมกุฎราชกุมาร เมื่อวันที่ 23 มกราคม พ.ศ. 2545 และสำเร็จการศึกษาปริญญาโท หลักสูตรปริญญาวิทยาศาสตรมหาบัณฑิต (คหกรรมศาสตร์) ภาคพิเศษ สาขาวิชาการพัฒนาการครอบครัวและเด็ก คณะเกษตร มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ด้วยคะแนนเฉลี่ย 3.94[17][18]

เข้าสู่พระราชวงศ์[แก้]

สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมหาวชิราลงกรณฯ ขณะดำรงพระอิสริยยศเป็นสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ กับท่านผู้หญิงศรีรัศมิ์เมื่อครั้งดำรงพระอิสริยยศเป็นพระวรชายา ปี พ.ศ. 2550

ท่านผู้หญิงศรีรัศมิ์เริ่มเข้าถวายการรับใช้ในพระองค์สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมหาวชิราลงกรณ บดินทรเทพยวรางกูร เมื่อครั้งยังทรงเป็นสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฎราชกุมาร ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2536 โดยรับผิดชอบหน้าที่การงานในฐานะข้าราชการพลเรือนในพระองค์ นอกจากนี้ยังได้ถวายงานสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถในด้านศิลปาชีพ[19][20]

สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมหาวชิราลงกรณ บดินทรเทพยวรางกูร และท่านผู้หญิงศรีรัศมิ์ได้ทรงจดทะเบียนสมรสตามกฎหมาย ต่อมาเข้ารับพระราชทานน้ำพระมหาสังข์จากพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช และทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาขึ้นเป็น "หม่อมศรีรัศมิ์ มหิดล ณ อยุธยา" เมื่อวันที่ 10 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2544[21] โดยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมหาวชิราลงกรณ บดินทรเทพยวรางกูร ทรงกล่าวว่า

ตอนนี้อยู่เป็นครอบครัว มีกันอยู่ 4 คน มีเรา หม่อม พระองค์ภา และท่านหญิง อยู่กับหม่อมมาตั้งแต่ปี 2536 อยู่มานาน รู้จักกันมา 9-10 ปีแล้ว ดูใจกันมานานแล้ว [...] เราอยากจะสร้างครอบครัวขึ้นมาให้ดี หม่อมมีหน้าที่ดูแลเรื่องต่าง ๆ ภายในบ้าน ดูแลข้าราชบริพาร รวมทั้งถวายงานสมเด็จ (สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ) เราใช้ชีวิตกันแบบสบาย ๆ ไม่มีอะไร [...] เราอายุ 50 ปีแล้ว ไม่อยากเริ่มต้นชีวิตใหม่ อยากได้ครอบครัวที่ดี ที่คนพอใจเป็นประโยชน์ คบได้ ไม่ใช่เป็นการเอาอะไรมาใส่ประชาชน แต่ขอให้ประชาชนยอมรับว่าคนนี้ใช้ได้ ถ้าเป็นหม่อมในพระบรมฯ ทุกคนก็ต้องกราบไหว้ มันก็พัง

สมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฎราชกุมาร, 23 มกราคม 2545[22]

บิดาและมารดาของเธอรวมทั้งสมาชิกในครอบครัวได้รับพระราชทานนามสกุลจากสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมหาวชิราลงกรณ บดินทรเทพยวรางกูรว่า "อัครพงศ์ปรีชา"[10] เมื่อวันที่ 22 พฤษภาคม พ.ศ. 2545[23] หม่อมศรีรัศมิ์ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ปฐมจุลจอมเกล้าฝ่ายใน เมื่อวันที่ 6 พฤษภาคม พ.ศ. 2547 และได้ประสูติกาลพระเจ้าหลานเธอ พระองค์เจ้าทีปังกรรัศมีโชติ พระราชโอรส เมื่อวันที่ 29 เมษายน พ.ศ. 2548[24] ภายในปีนั้นพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดชมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ สถาปนา หม่อมศรีรัศมิ์ มหิดล ณ อยุธยา ขึ้นดำรงพระอิสริยยศเป็น พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศรีรัศมิ์ พระวรชายาในสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฎราชกุมาร เป็นเจ้านายแห่งราชวงศ์ตั้งแต่วันที่ 15 มิถุนายน พ.ศ. 2548[25]

ลาออกจากฐานันดรศักดิ์[แก้]

วันที่ 29 พฤศจิกายน พ.ศ. 2557 สำนักข่าวบีบีซีรายงานว่า สมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ (พระอิสริยศในขณะนั้น) ทรงขอให้รัฐบาลริบนามสกุลพระราชทานของพระวรชายา ก่อนหน้านั้น มีการกวาดล้างญาติใกล้ชิดของพระองค์ซึ่งถูกกล่าวหาว่าเกี่ยวข้องกับการฉ้อราษฎร์บังหลวง[10] โดยทั้งหมดกลับไปใช้สกุลเดิมก่อนพระราชทานคือ "เกิดอำแพง"[26][27][28] ต่อมาข้อมูลนามสกุลนั้นผิด เมื่อตรวจสอบแล้วจึงเปลี่ยนให้ใช้ชื่อสกุลว่า "สุวะดี" อันเป็นชื่อสกุลเดิมทีแท้จริง[3][29] ตั้งแต่วันที่ 29 พฤศจิกายน พ.ศ. 2557[23] ซึ่งสำนักข่าวบีบีซีมองว่า นี่อาจเป็นก้าวแรกที่จะนำไปสู่การหย่าร้างของทั้งสองพระองค์[10]

วันที่ 12 ธันวาคมปีเดียวกัน พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดชทรงมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ประกาศว่า พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศรีรัศมิ์ พระวรชายาฯ (ยศในขณะนั้น) ได้นำความขึ้นกราบบังคมทูลสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราลงกรณ สยามมกุฎราชกุมาร (พระอิสริยศในขณะนั้น) เป็นลายลักษณ์อักษรว่าขอพระราชทานกราบบังคมทูลลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์ มีผลตั้งแต่วันที่ 11 ธันวาคม พ.ศ. 2557[30] การนี้พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดชพระราชทานเงิน 200,000,000 บาท แก่ท่านผู้หญิงศรีรัศมิ์เพื่อใช้ในการดำรงชีพและดูแลครอบครัว[31] มีข่าวกระทรวงการคลังยืนยันว่า สมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฎราชกุมาร (พระอิสริยศในขณะนั้น) ขอรับเงินพระราชทานจากสำนักงานทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์ และยังขอความร่วมมือสื่อมวลชนงดเผยแพร่เอกสารที่ไม่เหมาะสมในสื่อทุกชนิด[32]

วันที่ 13 ธันวาคม สังคมออนไลน์ส่งภาพท่านผู้หญิงทำบัตรประชาชนใหม่ต่อ ๆ กัน[33][34] ศรีรัศมิ์ใช้คำนำหน้านามว่า "นางสาว" และเธอได้ย้ายออกจากวังศุโขทัยไปพำนักอยู่ที่บ้านในอำเภอวัดเพลง จังหวัดราชบุรี[35][36] อย่างไรก็ตามเธอจะมีคำนำหน้านามว่า "ท่านผู้หญิง" เนื่องจากได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้า ชั้นปฐมจุลจอมเกล้า (ฝ่ายใน) ทั้งนี้ มติชนออนไลน์ ได้ให้ข้อมูลว่าเธอได้ลาออกจากการเป็นข้าราชการทหาร[37] วันที่ 17 ธันวาคม เธอได้เขียนจดหมายขอบคุณสื่อมวลชนที่ติดตาม และขอปฏิบัติธรรมเงียบ ๆ กับครอบครัว[38][39] เนื่องจากมีสื่อมวลชนติดตามข่าวอย่างใกล้ชิดจนรบกวนการปฏิบัติธรรมของเธอ[40]

พระกรณียกิจ[แก้]

พระกรณียกิจส่วนใหญ่ของศรีรัศมิ์ เมื่อครั้งดำรงอิสริยยศเป็น พระวรชายาในสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฏราชกุมารนั้น จะเน้นในด้านครอบครัวและเด็กเป็นหลัก โดยโครงการแรกของคือ โครงการสายใยรักจากแม่สู่ลูก ต่อมาเปลี่ยนชื่อเป็น โครงการสายใยรักแห่งครอบครัวในพระราชูปถัมภ์สมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฎราชกุมาร[41] ที่รณรงค์การเลี้ยงลูกด้วยนมแม่[42][43][44] โครงการดังกล่าวมีวัตถุประสงค์ที่จะสร้างความเข้มแข็งในครอบครัว เพิ่มประสิทธิภาพของสถาบันครอบครัว และลดปัญหาสังคมทางหนึ่ง[41] ต่อมาได้มีดำริในการเปิด ศูนย์ ๓ วัยสานสายใยรักแห่งครอบครัว อันจะเป็นศูนย์กลางของการพัฒนาคุณภาพชีวิตเป็นวงจรทุกช่วงวัย[45] ระหว่างวัยเด็ก วัยทำงาน และวัยชรา ให้มีความสัมพันธ์กลมเกลียว[46]

พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศรีรัศมิ์ พระวรชายาฯ ประกอบพระกรณียกิจครั้งสุดท้ายก่อนลาออกจากฐานันดรศักดิ์ในพิธีเปิดมหกรรม 9 ปี สายใยรักแห่งครอบครัว เมื่อวันที่ 6 ธันวาคม 2557[47]

ด้านสาธารณสุข[แก้]

มีดำริจัดตั้ง ศูนย์ศรีทวีรัก อันมีความหมายว่า "ศูนย์แห่งการแบ่งปันและเพิ่มพูนความรัก" มีหลักการเดียวกับสถานรับเลี้ยงเด็ก แต่เปลี่ยนมาเป็นบริการแก่ผู้สูงอายุแทน โดยให้ลูกหลานนำผู้สูงอายุมาฝากในเวลากลางวันเพื่อไปประกอบอาชีพ ณ ที่นั่นผู้สูงอายุก็จะพบปะกับสหายวัยเดียวกัน บริการผู้สูงวัยอายุระหว่าง 65-80 ปี ให้ได้รับการพักผ่อนอย่างมีความสุขในบั้นปลายชีวิต[41]

มีการสร้าง ศุโขโยคะ ซึ่งเป็นโครงการเสริมสร้างสุขภาพ ณ พื้นที่ควบคุมในพระองค์ 904 ของสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฎราชกุมาร[48] เมื่อปี พ.ศ. 2554 เพื่อให้ข้าราชบริพารและประชาชนทั่วไปได้เข้ามาใช้ประโยชน์ มีระบบการออกกำลังกายแบบ "ไจโรทานิก" (Gyrotonic)[49] โดยกล่าวไว้ว่า "ไปเล่นที่เมืองนอกมา เห็นว่าอะไรดีก็นำเข้ามาให้ประชาชนได้เล่นกัน"[50] ที่สุดศุโขโยคะ ได้ปิดตัวลงในวันที่ 13 ธันวาคม พ.ศ. 2557[51]

นอกจากนี้มีการจัดตั้ง "กองทุนทีปังกรนภัทรบุตร" ที่นำเงินไปสนับสนุนโครงการที่ช่วยเหลือทารก ซึ่งถือเป็นโครงการที่ผลักดันให้มีการจัดทำนโยบายสาธารณสุขระดับประเทศแก่ทารกวัยตั้งแต่ 0-5 ปี รวมไปถึงการช่วยเหลือทารกที่คลอดก่อนกำหนด และการรณรงค์และป้องกันการท้องก่อนวัยอันควร[46]

ด้านสาธารณประโยชน์[แก้]

วันที่ 16 มีนาคม พ.ศ. 2554 สมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฎราชกุมาร และพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศรีรัศมิ์ พระวรชายาฯ (พระยศในขณะนั้น) ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าให้ พลอากาศโท ภักดี แสง-ชูโต นำผ้าห่มกันหนาว 20,000 ผืน ไปช่วยเหลือผู้ประสบภัยในเหตุการณ์แผ่นดินไหวและคลื่นสึนามิในโทโฮะกุ พ.ศ. 2554 ที่ประเทศญี่ปุ่น โดยมีกษิต ภิรมย์ เป็นผู้รับมอบ[52]

ในด้านสาธารณประโยชน์ เมื่อวันที่ 30 พฤศจิกายนปีเดียวกันนั้น หลังมหาอุทกภัย พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศรีรัศมิ์ พระวรชายาฯ เสด็จพร้อมด้วยพระเจ้าหลานเธอ พระองค์เจ้าทีปังกรรัศมีโชติ ได้ร่วมกิจกรรมฟื้นฟูพื้นที่ประสบอุทกภัยด้วยการทำความสะอาดพื้นอาคารและกระจกของอาคารศรีรัศมิ์ ภายในมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์[53] โดยก่อนหน้านี้ได้เยี่ยมผู้ประสบภัย และมอบถุงยังชีพแก่ราษฎรในต่างจังหวัด[54]

ทั้งนี้สมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฎราชกุมาร และพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศรีรัศมิ์ พระวรชายาฯ ได้อุปการะเด็กกำพร้า คือ จักรกฤษณ์ และอนุเดช ชูศรี ที่ครอบครัวเสียชีวิตจากภูเขาถล่มเมื่อปี พ.ศ. 2554[55] รวมทั้งครอบครัวของบูรฮาน และบุศรินทร์ หร่ายมณี ซึ่งบิดาถูกลอบสังหารจากเหตุความไม่สงบในสามจังหวัดชายแดนภาคใต้ เมื่อปี พ.ศ. 2556[56][57] เป็นต้น

มูลนิธิ/องค์กรในอุปถัมภ์[แก้]

  • ศูนย์ ๓ วัย สานสายใยรักแห่งครอบครัว
  • มูลนิธิส่งเสริมการพัฒนาบุคคล ในพระอุปถัมภ์ฯ[58]
  • กองทุนทีปังกรนภัทรบุตร[59]

พระเกียรติยศ[แก้]

ธรรมเนียมพระยศของ
พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศรีรัศมิ์ พระวรชายาฯ
(พ.ศ. 2548-2557)
Consort of Crown Prince's Standard of Thailand.svg
ธงประจำพระอิสริยยศ
Royal Monogram of Princess Srirasmi.svg
ตราประจำพระองค์
Royal Flag of Princess Srirasmi.png
ธงประจำพระองค์
การทูล ฝ่าพระบาท
การแทนตน เกล้ากระหม่อม/เกล้ากระหม่อมฉัน
การขานรับ เกล้ากระหม่อม
ลำดับโปเจียม 7

พระอิสริยยศและคำนำหน้านาม[แก้]

  • ศรีรัศมิ์ สุวะดี (9 ธันวาคม พ.ศ. 2514 — 10 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2544)
  • หม่อมศรีรัศมิ์ มหิดล ณ อยุธยา (10 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2544 — 15 มิถุนายน พ.ศ. 2548)
  • พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศรีรัศมิ์ พระวรชายาในสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช ฯ สยามมกุฏราชกุมาร (15 มิถุนายน พ.ศ. 2548 — 11 ธันวาคม พ.ศ. 2557)
  • ท่านผู้หญิงศรีรัศมิ์ สุวะดี (11 ธันวาคม พ.ศ. 2557 — ปัจจุบัน)

เครื่องราชอิสริยาภรณ์[แก้]

ยศทหาร[แก้]

พลตรีหญิง ท่านผู้หญิงศรีรัศมิ์ สุวะดี
รับใช้ กองทัพบกไทย
ปีปฏิบัติหน้าที่ 1 พฤศจิกายน พ.ศ. 2556 - 13 ธันวาคม พ.ศ. 2557
ชั้นยศ RTA OF-7 (Major General).svg พลตรีหญิง
  • ว่าที่ร้อยตรีหญิง[64] และได้รับโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งให้เป็นราชองครักษ์พิเศษ (5 เมษายน พ.ศ. 2555)[64]
  • ร้อยตรีหญิง และได้รับโปรดเกล้าฯ ให้ดำรงตำแหน่งนายทหารพิเศษประจำกรมทหารราบที่ 1 มหาดเล็กรักษาพระองค์ (12 เมษายน พ.ศ. 2555)[65]
  • พันเอกหญิง (4 พฤษภาคม พ.ศ. 2555)[66]
  • ได้รับโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งให้เป็นผู้อำนวยการสำนักเวชศาสตร์กองทัพบก กรมแพทย์ทหารบก (1 พฤศจิกายน 2556)[67]
  • พลตรีหญิง (1 พฤศจิกายน พ.ศ. 2556)[68]

ปริญญาดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์[แก้]

ปริญญากิตติมศักดิ์ สถาบัน อ้างอิง
ปรัชญาดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์ สาขาปฐมวัย มหาวิทยาลัยราชภัฏราชนครินทร์ [69]
ครุศาสตร์บัณฑิตกิตติมศักดิ์ สาขาวิชาการปฐมวัย มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ [69]
สาธารณสุขศาสตรดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์ สาขาวิชาวิทยาศาสตร์สุขภาพ มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช [70]
สังคมสงเคราะห์ศาสตรดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ [71]

สถานที่อันเนื่องด้วยนาม[แก้]

อ้างอิง[แก้]

  1. "ประวัติหม่อมศรีรัศมิ์ มหิดล ณ อยุธยา". ASTV ผู้จัดการออนไลน์. 29 เมษายน 2548. http://www.manager.co.th/MetroLife/ViewNews.aspx?NewsID=9480000057519. เรียกข้อมูลเมื่อ 6 ธันวาคม 2557. 
  2. "รายงานพิเศษ : สมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฎราชกุมาร...หม่อมศรีรัศมิ์...กับวันที่ทรงรอคอย!!". ASTV ผู้จัดการออนไลน์. 5 พฤษภาคม 2548. http://www.manager.co.th/QOL/ViewNews.aspx?newsID=9480000059893. เรียกข้อมูลเมื่อ 6 ธันวาคม 2557. 
  3. 3.0 3.1 "“อัครพงศ์ปรีชา” สูงสุดคืนสู่สามัญ". ASTV ผู้จัดการรายวัน. 6 ธันวาคม 2557. http://www.manager.co.th/AstvWeekend/ViewNews.aspx?NewsID=9570000140400. เรียกข้อมูลเมื่อ 10 ธันวาคม 2557. 
  4. 4.0 4.1 "Simplicity, warmth win hearts" (ในภาษาอังกฤษ). เนชั่น. 30 เมษายน 2548. http://www.nationmultimedia.com/2005/04/30/national/data/national_17216949.html. เรียกข้อมูลเมื่อ 30 พฤศจิกายน 2557. 
  5. 5.0 5.1 "รอยทาง 'สุวะดี' แห่งแม่กลอง และ 'เกิดอำแพง' แห่งท่าจีน". เนชั่นสุดสัปดาห์. 19 ธันวาคม 2557. http://www.nationweekend.com/home/article/1177/18367/รอยทาง-สุวะดี-แห่งแม่กลอง-และ-เกิดอำแพง-แห่งท่าจีน.html. เรียกข้อมูลเมื่อ 25 ธันวาคม 2557. 
  6. "ขุมธุรกิจ “อัครพงศ์ปรีชา-ม่วงนวล” คดี “พงศ์พัฒน์”". สำนักข่าวอิศรา. 27 พฤศจิกายน 2557. http://www.isranews.org/investigative/investigate-news-person/item/34728-aukrapongpreecha_888.html. เรียกข้อมูลเมื่อ 1 ธันวาคม 2557. 
  7. "พลิกปูม “ณรงค์ อัครพงศ์ปรีชา” อดีตขรก.สำนักพระราชวัง คดีอ้างเบื้องสูง". สำนักข่าวอิศรา. 30 พฤศจิกายน 2557. http://www.isranews.org/isranews-scoop/item/34761-news01_34761.html. เรียกข้อมูลเมื่อ 1 ธันวาคม 2557. 
  8. "ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง แต่งตั้งราชองครักษ์". ราชกิจจานุเบกษา (ใน ไทย) 129 (65ง): 4. 11 เมษายน พ.ศ. 2555. 
  9. "โปรดเกล้าฯพระราชทานยศร้อยตรี'พระองค์เจ้าศรีรัศมิ์'" (ในภาษาไทย). ไทยโพสต์. 13 เมษายน 2555. http://www.ryt9.com/s/tpd/1383161. เรียกข้อมูลเมื่อ 11 พฤษภาคม พ.ศ. 2556. 
  10. 10.0 10.1 10.2 10.3 "Thailand crown prince strips wife's family of royal name" (ในภาษาอังกฤษ). BBC online. 2014-11-29. http://www.bbc.com/news/world-asia-30258759. เรียกข้อมูลเมื่อ 2014-11-30. 
  11. "Eye on the throne, Thailand's crown prince appears to be putting his house in order" (ในภาษาอังกฤษ). South China Morning Post. 4 ธันวาคม 2557. http://www.scmp.com/comment/insight-opinion/article/1655397/eye-throne-thailands-crown-prince-appears-be-putting-his. เรียกข้อมูลเมื่อ 4 ธันวาคม 2557. 
  12. 12.0 12.1 "ย้อนรอยทางชีวิต ‘ท่านผู้หญิงศรีรัศมิ์ สุวะดี’". คมชัดลึก. 19 ธันวาคม 2557. http://www.komchadluek.net/mobile/detail/20141219/197956.html. เรียกข้อมูลเมื่อ 25 ธันวาคม 2557. 
  13. "สหาย “หม่อมศรีรัศมิ์” เผยหม่อมใจดี รักเด็ก". ASTV ผู้จัดการ. 5 พฤษภาคม 2548. http://www.manager.co.th/QOL/ViewNews.aspx?NewsID=9480000059699. เรียกข้อมูลเมื่อ 30 พฤศจิกายน 2557. 
  14. "'วันโภชนาเมตตาจิต' วันแห่งความรักและเมตตา". เนชั่น. http://www.nationweekend.com/weekend/20050503/web01.shtml. เรียกข้อมูลเมื่อ 30 พฤศจิกายน 2557. 
  15. "'เจริญ' ถวายทอง "พระโอรส" ศิริราชยังคึกคัก". ASTV ผู้จัดการรายวัน. 4 พฤษภาคม 2548. http://www.manager.co.th/Daily/ViewNews.aspx?NewsID=9480000058960. เรียกข้อมูลเมื่อ 25 ธันวาคม 2557. 
  16. "9 ปี 'ศรีรัศมิ์ สุวะดี' บนถนนสายชะตากรรม". เนชั่นสุดสัปดาห์. 19 ธันวาคม 2557. http://www.nationweekend.com/home/article/1177/18364/9-ปี-ศรีรัศมิ์-สุวะดี-บนถนนสายชะตากรรม.html. เรียกข้อมูลเมื่อ 25 ธันวาคม 2557. 
  17. สมเด็จพระบรมฯทรงร่วมยินดี ‘พระองค์เจ้าศรีรัศมิ์’ ทรงสำเร็จปริญญาโท
  18. "สมเด็จพระบรมฯ เสด็จพร้อมด้วยพระองค์ทีฯ ในพิธีพระราชทานปริญญาพระองค์เจ้าศรีรัศมิ์ฯ". ASTV ผู้จัดการออนไลน์. 28 กรกฎาคม 2550. http://www.manager.co.th/Home/ViewNews.aspx?NewsID=9500000088176. เรียกข้อมูลเมื่อ 28 ธันวาคม 2557. 
  19. "สำนักพระราชวังออกแถลงการณ์ “หม่อมศรีรัศมิ์ฯ”มีครรภ์". ASTVผู้จัดการออนไลน์. 14 กุมภาพันธ์ 2548. http://www.manager.co.th/Home/ViewNews.aspx?newsID=9480000022615. เรียกข้อมูลเมื่อ 31 มีนาคม 2557. 
  20. Pavin Chachavalpongpun (15 December 2014). "A Thai Princess' Fairy Tale Comes to an End". The Diplomat. http://thediplomat.com/2014/12/a-thai-princess-fairy-tale-comes-to-an-end/. เรียกข้อมูลเมื่อ 6 April 2015. 
  21. "พระบรมฯทรงตรัสถึงหม่อมศรีรัศมิ์". ASTV ผู้จัดการออนไลน์. 29 เมษายน 2548. http://www.manager.co.th/MetroLife/ViewNews.aspx?NewsID=9480000057521. เรียกข้อมูลเมื่อ 6 ธันวาคม 2557. 
  22. "หม่อมศรีรัศมิ์แห่ง 'พระโอรส' ชาวสยาม". เนชั่น. http://www.nationweekend.com/weekend/20050204/web01.shtml. เรียกข้อมูลเมื่อ 31 มีนาคม 2557. 
  23. 23.0 23.1 "สมยศล่า "เสี่ยโจ้" ค่าหัว1ล. มัดแน่น "พงศ์พัฒน์" เร่งคลี่ส่วย "นมถ." มท.ลบสกุล "อัครพงศ์ปรีชา" กลับไปใช้ "สุวะดี"". ข่าวสดออนไลน์. 2 ธันวาคม 2557. http://www.khaosod.co.th/view_newsonline.php?newsid=TVRReE56UTRPREEzT1E9PQ==&sectionid=. เรียกข้อมูลเมื่อ 4 ธันวาคม 2557. 
  24. "หม่อมศรีรัศมิ์ฯ มีพระประสูติการพระโอรส". ASTV ผู้จัดการออนไลน์. 29 เมษายน 2548. http://www.manager.co.th/QOL/ViewNews.aspx?NewsID=9480000057516. เรียกข้อมูลเมื่อ 6 ธันวาคม 2557. 
  25. "พระบรมราชโองการ ประกาศสถาปนา พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศรีรัศมิ์ พระวรชายาในสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฎราชกุมาร". ราชกิจจานุเบกษา (ใน ไทย) 122 (10ข): 2. 13 กรกฎาคม พ.ศ. 2548. 
  26. "ยกเลิกสกุล “อัครพงศ์ปรีชา” โฆษก ตร.เผยได้รับหนังสือแล้ว". ASTV ผู้จัดการ. 29 พฤศจิกายน 2557. http://www.manager.co.th/Crime/ViewNews.aspx?NewsID=9570000137702. เรียกข้อมูลเมื่อ 30 พฤศจิกายน 2557. 
  27. "สตช.แจงยกเลิกชื่อสกุล 'อัครพงศ์ปรีชา' ให้กลับไปใช้ 'เกิดอำแพง'". ไทยรัฐออนไลน์. 29 พฤศจิกายน 2557. http://www.thairath.co.th/content/466312. เรียกข้อมูลเมื่อ 30 พฤศจิกายน 2557. 
  28. "สกุลพระราชทาน ให้เลิกใช้ "อัครพงศ์ปรีชา" กลับเป็น "เกิดอำแพง" ตามเดิม ส่งพงศ์พัฒน์คืนศาล-นอนคุก". ข่าวสดออนไลน์. 30 พฤศจิกายน 2557. http://www.khaosod.co.th/view_newsonline.php?newsid=TVRReE56TXhNekV5TlE9PQ==&sectionid=. เรียกข้อมูลเมื่อ 30 พฤศจิกายน 2557. 
  29. "หลบไม่รายงานตัว รองเต่า คนสนิทพงศ์พัฒน์". ไทยรัฐออนไลน์. 1 ธันวาคม 2557. http://www.thairath.co.th/content/466485. เรียกข้อมูลเมื่อ 4 ธันวาคม 2557. 
  30. "พระบรมราชโองการ ประกาศ เรื่อง ลาออกจากฐานันดรศักดิ์". ราชกิจจานุเบกษา (ใน ไทย) 131 (29ข): 1. 12 ธันวาคม พ.ศ. 2557. 
  31. "พระมหากรุณาธิคุณ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว". ไทยรัฐ. 14 ธันวาคม 2557. http://www.thairath.co.th/content/468957. เรียกข้อมูลเมื่อ 14 ธันวาคม 2557. 
  32. กระทรวงการคลัง (15 ธันวาคม 2557). "ข่าวที่ 106/2557 การชี้แจงของรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลัง ในฐานะประธานกรรมการทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์ กรณีการพระราชทานเงินให้ท่านผู้หญิงศรีรัศม์ สุวะดี". http://www.mof.go.th/home/Press_release/News2014/106.pdf. 
  33. "'ท่านผู้หญิงบุษบา' ทำบัตรประชาชนใหม่". เดลินิวส์. 13 ธันวาคม 2557. http://www.dailynews.co.th/Content/royalnews/287216/_ท่านผู้หญิงบุษบา_ทำบัตรประชาชนใหม่. เรียกข้อมูลเมื่อ 13 ธันวาคม 2557. 
  34. "แชร์ว่อนภาพ ‘ศรีรัศมิ์ สุวะดี’ ทำบัตรประชาชน หลังคืนสู่สามัญชน". ข่าวสด. 13 ธันวาคม 2557. http://www.khaosod.co.th/view_newsonline.php?newsid=TVRReE9EUTJNekUzTmc9PQ%3D%3D&subcatid. เรียกข้อมูลเมื่อ 13 ธันวาคม 2557. 
  35. "เปิดเอกสารบัตรประชาชน น.ส.ศรีรัศมิ์ สุวะดี ไม่มีชื่อท่านผู้หญิงบุษบา". ข่าวสด. 14 ธันวาคม 2557. http://www.khaosod.co.th/view_newsonline.php?newsid=TVRReE9EUTRPRE14Tnc9PQ%3D%3D. เรียกข้อมูลเมื่อ 14 ธันวาคม 2557. 
  36. "นิมนต์พระ 9 รูปเข้าบ้าน "น.ส.ศรีรัศมิ์" ที่ราชบุรี - จนท.รื้อป้อมตำรวจริมรั้วหน้าบ้าน". ข่าวสด. 14 ธันวาคม 2557. http://www.khaosod.co.th/view_newsonline.php?newsid=TVRReE9EVTJNemc0TUE9PQ%3D%3D&subcatid. เรียกข้อมูลเมื่อ 15 ธันวาคม 2557. 
  37. "ภาพสุดท้ายอดีตพระองค์เจ้าศรีรัศมิ์ 9ปีบนฐานันดรศักดิ์ กลับสู่สถานะสามัญชนชื่อ 'น.ส.ศรีรัศมิ์ สุวะดี'". มติชนออนไลน์. 14 ธันวาคม 2557. http://www.matichon.co.th/news_detail.php?newsid=1418536282. เรียกข้อมูลเมื่อ 15 ธันวาคม 2557. [ลิงก์เสีย]
  38. "สาร 'ท่านผู้หญิงศรีรัศมิ์' ขอบคุณสื่อ ขออยู่บ้านปฏิบัติธรรมกับครอบครัว". ไทยรัฐ. 17 ธันวาคม 2557. http://www.thairath.co.th/content/469666. เรียกข้อมูลเมื่อ 17 ธันวาคม 2557. 
  39. ""ศรีรัศมิ์" ติดป้ายหน้าบ้าน ขอปฏิบัติธรรมเงียบ ๆ". ข่าวสดออนไลน์. 17 ธันวาคม 2557. http://www.khaosod.co.th/view_newsonline.php?newsid=TVRReE9EZ3hNalUxTmc9PQ%3D%3D&subcatid. เรียกข้อมูลเมื่อ 17 ธันวาคม 2557. 
  40. "ตร.คุมเข้มรถที่เข้า-ออก บ้านศรีรัศมิ์". ไทยรัฐ. 17 ธันวาคม 2557. http://www.thairath.co.th/content/469474. เรียกข้อมูลเมื่อ 17 ธันวาคม 2557. 
  41. 41.0 41.1 41.2 "ย้อนรำลึกภารกิจ 'ท่านผู้หญิงศรีรัศมิ์ สุวะดี'". ไทยรัฐ. 16 ธันวาคม 2557. http://www.thairath.co.th/content/469237. เรียกข้อมูลเมื่อ 17 ธันวาคม 2557. 
  42. "Princess visits family project". The Nation (ใน อังกฤษ). 4 August 2006. สืบค้นเมื่อ 30 July 2011. 
  43. "A chronicle of a Prince" (ในภาษาอังกฤษ). เนชั่น. http://www.nationmultimedia.com/2006/04/27/special/special_30002628.php. เรียกข้อมูลเมื่อ 6 ธันวาคม 2557. 
  44. Kupluthai Pungkanon. "Prince celebrates his first birthday" (ในภาษาอังกฤษ). เนชั่น. http://www.parliament.go.th/news/news_detail.php?prid=2785. เรียกข้อมูลเมื่อ 6 ธันวาคม 2557. 
  45. "“หม่อมศรีรัศมิ์” ทรงเปิดศูนย์ 3 วัยสานสายใยรักครอบครัวที่เกาะยอ". ASTV ผู้จัดการออนไลน์. 4 กันยายน 2555. http://www.manager.co.th/South/ViewNews.aspx?NewsID=9550000109021. เรียกข้อมูลเมื่อ 6 ธันวาคม 2557. 
  46. 46.0 46.1 "โครงการในวันวานของท่านผู้หญิงศรีรัศมิ์ สุวะดี". ASTV ผู้จัดการออนไลน์. 20 ธันวาคม 2557. http://www.manager.co.th/AstvWeekend/ViewNews.aspx?NewsID=9570000146013. เรียกข้อมูลเมื่อ 20 ธันวาคม 2557. 
  47. "พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศรีรัศมิ์ พระวรชายาฯ ทรงเปิดงานมหกรรม 9 ปี สายใยรักแห่งครอบครัวฯ ปี 2557". สถานีโทรทัศนืสีกองทัพบกช่อง 7. 6 ธันวาคม 2557. http://news.ch7.com/detail/98683/พระเจ้าวรวงศ์เธอ_พระองค์เจ้าศรีรัศมิ์_06-12-57.html. เรียกข้อมูลเมื่อ 13 ธันวาคม 2557. 
  48. "“ศุโขโยคะ” พระดำริในพระองค์หญิงศรีรัศมิ์ฯ เพื่อสุขภาพของคนไทย". ASTV ผู้จัดการออนไลน์. 11 เมษายน 2555. http://www.manager.co.th/CelebOnline/ViewNews.aspx?NewsID=9550000041763. เรียกข้อมูลเมื่อ 11 ธันวาคม 2557. 
  49. "ศุโขโยคะ ชวนออกกำลังกายแนวใหม่ ไจโรโทนิค ช่วยร่างกายกระชับ". ไทยรัฐออนไลน์. 11 เมษายน 2555. http://www.thairath.co.th/content/315363. เรียกข้อมูลเมื่อ 11 ธันวาคม 2557. 
  50. "พระองค์เจ้าศรีรัศมิ์ฯ ทรงเปิด "ศุโขโยคะ" ส่วนที่2". มติชนออนไลน์. 24 ธันวาคม 2555. http://www.matichon.co.th/news_detail.php?newsid=1356309141. เรียกข้อมูลเมื่อ 11 ธันวาคม 2557. [ลิงก์เสีย]
  51. "ปิดศุโขโยคะ". ASTV ผู้จัดการออนไลน์. 11 ธันวาคม 2557. http://www.manager.co.th/CelebOnline/ViewNews.aspx?NewsID=9570000142593. เรียกข้อมูลเมื่อ 11 ธันวาคม 2557. 
  52. หนังสือพิมพ์สยามรัฐ ปีที่ 61 ฉบับที่ 21143 วันที่ 17 มีนาคม ค.ศ. 2554 หน้า 1, 12
  53. "หม่อมศรีรัศมิ์เสด็จบิ๊กคลีนนิ่งเดย์ ม.เกษตร". เดลินิวส์. 30 พฤศจิกายน 2554. http://www.dailynews.co.th/Content/royalnews/64380/หม่อมศรีรัศมิ์เสด็จบิ๊กคลีนนิ่งเดย์ม.เกษตร. เรียกข้อมูลเมื่อ 19 ธันวาคม 2557. 
  54. "“พระองค์เจ้าศรีรัศมิ์” เสด็จเยี่ยมราษฎรผู้ประสบอุทกภัยกรุงเก่า". ASTVผู้จัดการออนไลน์. 8 ตุลาคม 2556. http://www.manager.co.th/Travel/ViewNews.aspx?NewsID=9560000126481. เรียกข้อมูลเมื่อ 20 ธันวาคม 2557. 
  55. "สมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ ทรงห่วง 2 หนูน้อยเหยื่อโคลนถล่มเขาเบญจา ทำกำพร้า ทรงรับพระอุปภัมภ์". TLC News. http://news.tlcthai.com/royal/6634.html. เรียกข้อมูลเมื่อ 20 ธันวาคม 2557. 
  56. "สมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ ทรงรับบุตรอิหม่ามยะโก๊บไว้ในพระอุปถัมภ์". ASTVผู้จัดการออนไลน์. 29 สิงหาคม 2556. http://www.manager.co.th/South/ViewNews.aspx?NewsID=9560000108427. เรียกข้อมูลเมื่อ 20 ธันวาคม 2557. 
  57. "ครอบครัว "หร่ายมณี" ซาบซึ้งพระเมตตาอุปถัมภ์การศึกษาทายาท". สำนักข่าวไทย. 29 สิงหาคม 2556. http://www.mcot.net/site/content?id=521f19bd150ba0626200003d#.VYUwhfmqqko. เรียกข้อมูลเมื่อ 20 ธันวาคม 2557. 
  58. "ประวัติความเป็นมา". มูลนิธิส่งเสริมการพัฒนาบุคคล. 29 กรกฎาคม 2551. http://www.mercycentre.org/th/2013-11-01-20-29-15/2013-11-01-20-30-32. เรียกข้อมูลเมื่อ 20 ธันวาคม 2557. 
  59. "กองทุนทีปังกรนภัทรบุตร". สำนักงานเครือข่ายมารดาและทารกฯ คณะแพทย์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล. http://www.tmchnetwork.com/fund. เรียกข้อมูลเมื่อ 13 ธันวาคม 2557. [ลิงก์เสีย]
  60. "ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้า". ราชกิจจานุเบกษา (ใน ไทย) 121 (11ข): 1. 18 พฤษภาคม พ.ศ. 2547. 
  61. 61.0 61.1 "ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์". ราชกิจจานุเบกษา (ใน ไทย) 122 (20ข): 2. 2 ธันวาคม พ.ศ. 2548. 
  62. "ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นสิริยิ่งรามกีรติ ลูกเสือสดุดีชั้นพิเศษ และเหรียญลูกเสือสดุดี ประจำปี ๒๕๕๓". ราชกิจจานุเบกษา (ใน ไทย) 129 (20ข): 3. 5 มิถุนายน พ.ศ. 2555. 
  63. "ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์". ราชกิจจานุเบกษา (ใน ไทย) 124 (12ข): 1. 5 กันยายน พ.ศ. 2550. 
  64. 64.0 64.1 "ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง แต่งตั้งราชองครักษ์". ราชกิจจานุเบกษา (ใน ไทย) 129 (65ง): 3. 11 เมษายน พ.ศ. 2555. 
  65. "ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานพระยศทหารและแต่งตั้งนายทหารพิเศษ". ราชกิจจานุเบกษา (ใน ไทย) 129 (13ข): 1. 12 เมษายน พ.ศ. 2555. 
  66. "ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานพระยศทหารเป็นกรณีพิเศษ". ราชกิจจานุเบกษา (ใน ไทย) 129 (17ข): 1. 4 พฤษภาคม พ.ศ. 2555. 
  67. "ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง ให้นายทหารรับราชการ". ราชกิจจานุเบกษา (ใน ไทย) 130 (153ง): 1. 11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2556. 
  68. "ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานพระยศทหารชั้นนายพล". ราชกิจจานุเบกษา (ใน ไทย) 130 (25ข): 1. 11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2556. 
  69. 69.0 69.1 "เปิดแฟ้มประวัติ 'ท่านผู้หญิงศรีรัศมิ์ สุวะดี' จากพระราชวงศ์สู่สามัญชน". ไทยรัฐออนไลน์. 14 ธันวาคม 2557. http://www.thairath.co.th/content/469052. เรียกข้อมูลเมื่อ 15 ธันวาคม 2557. 
  70. "มสธ.ทูลเกล้าฯถวายปริญญาดุษฎีบัณฑิตแด่พระองค์เจ้าศรีรัศมิ์ฯ-พระองค์ภา". ASTV ผู้จัดการออนไลน์. 14 มกราคม 2553. http://www.manager.co.th/Campus/ViewNews.aspx?NewsID=9530000005472. เรียกข้อมูลเมื่อ 15 ธันวาคม 2557. 
  71. "สีสันวันแห่งความสำเร็จ “บัณฑิตใหม่รั้วโดม มธ.” รับปริญญา ‘55". ASTV ผู้จัดการออนไลน์. 1 สิงหาคม 2556. http://www.manager.co.th/Campus/ViewNews.aspx?NewsID=9560000095029. เรียกข้อมูลเมื่อ 15 ธันวาคม 2557. 
  72. "พิธีเปิด “อาคารศรีรัศมิ์”". มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์. http://pr.ku.ac.th/pr_pic/html/03March53/070353Building%20opening%20ceremony.htm. เรียกข้อมูลเมื่อ 19 ธันวาคม 2557. 

แหล่งข้อมูลอื่น[แก้]