หน้านี้ถูกกึ่งล็อก
หน้าถูกกึ่งป้องกัน

ท้าวนาง

จากวิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี
(เปลี่ยนทางจาก ท้าวนาง (ฝ่ายใน))
ไปยังการนำทาง ไปยังการค้นหา

ท้าวนาง คือสตรีที่ได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์และมีหน้าที่รับราชการฝ่ายในในพระบรมมหาราชวัง[1]

ตำแหน่งและหน้าที่ความรับผิดชอบ

ในสมัยรัตนโกสินทร์มีการจัดระเบียบการปกครองฝ่ายใน โดยมีท้าววรจันทร เป็นหัวหน้า และมีผู้ช่วยในด้านต่างๆ คือ ว่าการพนักงาน ว่าการวิเสท ว่าการโขลน ว่าการทั่วไป และว่าการพระคลังใน โดยในแต่ละด้านจะมีหัวหน้ากำกับบังคับบัญชา ทั้งนี้ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้แต่งตั้งตำแหน่ง ท้าววรคณานันท์ เป็นหัวหน้าอีกชั้น ทำให้ตำแหน่ง ท้าววรจันทร เป็นผู้ช่วย

เสด็จอธิบดีฝ่ายใน

เสด็จอธิบดีฝ่ายใน เป็นตำแหน่งที่ตั้งขึ้นในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเพื่อให้สอดคล้องกับการปกครองในเชิงงานข้าราชการตามแบบแผนใหม่โดยขึ้นตรงกับกระทรวงวัง จัดเป็นตำแหน่งผู้ควบคุมฝ่ายในสูงสุดและทำหน้าที่ควบคู่กับท้าววรจันทร ผู้ที่ดำรงตำแหน่งนี้คือพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงทิพยรัตนกิริฎกุลินี

ผู้สำเร็จราชการฝ่ายใน

ผู้สำเร็จราชการฝ่ายใน เป็นตำแหน่งที่เริ่มในสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย เพื่อบังคับบัญชาฝ่ายในต่างพระเนตรพระกรรณ โดยจะแต่งตั้งผู้ที่ทรงไว้วางพระราชหฤทัย ดังนี้

  • เจ้าคุณหญิงนุ่น บุนนาค (เจ้าคุณวังหลวง ผู้สำเร็จราชการฝ่ายใน พระบรมมหาราชวัง) ธิดาเจ้าพระยาอรรคมหาเสนา (บุนนาค) กับเจ้าคุณพระราชพันธุ์นวล
  • เจ้าคุณหญิงคุ้ม บุนนาค (เจ้าคุณวังหน้า ผู้สำเร็จราชการฝ่ายใน ฝ่ายพระราชวังบวร) ธิดาเจ้าพระยาอรรคมหาเสนา (บุนนาค) กับเจ้าคุณพระราชพันธุ์นวล

เจ้าคุณฝ่ายใน

เจ้าคุณฝ่ายใน เป็นตำแหน่งที่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้แต่งตั้งและพระราชทานสัญญาบัตร เพื่อรับราชการฝ่ายในเป็นการเฉพาะตัว ดังนี้

  • เจ้าคุณแข บุนนาค ธิดาสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยูรวงศ์ (ดิศ บุนนาค) กับท่านผู้หญิงจันทร์
  • เจ้าคุณนุ่ม บุนนาค ธิดาสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยูรวงศ์ (ดิศ บุนนาค) กับท่านผู้หญิงจันทร์
  • เจ้าคุณปุก บุนนาค ธิดาสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยูรวงศ์ (ดิศ บุนนาค) กับท่านผู้หญิงจันทร์
  • เจ้าคุณหรุ่น บุนนาค ธิดาสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยูรวงศ์ (ดิศ บุนนาค) กับท่านผู้หญิงจันทร์
  • เจ้าคุณเป้า บุนนาค ธิดาสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิไชยญาติ (ทัต บุนนาค) กับท่านผู้หญิงน้อย
  • เจ้าคุณคลี่ บุนนาค ธิดาสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิไชยญาติ (ทัต บุนนาค) กับท่านผู้หญิงน้อย

ท้าววรจันทร

ท้าววรจันทร บรมธรรมิกภักดี นารีวรคณานุรักษา เป็นตำแหน่งหัวหน้าท้าวนางทั้งปวง บังคับบัญชาทั่วไปในราชสำนักฝ่ายใน ตลอดจนมีหน้าที่ตักเตือนว่ากล่าวพระบรมวงศานุวงศ์ฝ่ายใน และพระสนมกำนัล โดยจะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้ง พระพี่เลี้ยง หรือ เจ้าจอม หรือ บุคคลที่ทรงไว้วางพระราชหฤทัย ให้ดำรงตำแหน่งนี้

ในสมัยรัตนโกสินทร์ มีบุคคลที่ได้รับพระมหากรุณาธิคุณ โปรดเกล้าฯ ให้เป็น ท้าววรจันทร ดังนี้

  • ท้าววรจันทร (แจ่ม) ธิดาท่านผู้หญิงแก้ว ภรรยาเจ้าพระยามหาเสนา
  • ท้าววรจันทร (เจ้าจอมมารดาอิ่ม ในรัชกาลที่ 1) ธิดาเจ้าพระยารัตนาธิเบศร์ (กุน) ที่สมุหนายก[2]
  • ท้าววรจันทร (เจ้าจอมมารดาปราง ในรัชกาลที่ 2)
  • ท้าววรจันทร (คุณมาไลย)
  • ท้าววรจันทร์ (เจ้าจอมมารดาวาด ในรัชกาลที่ 4)

ท้าวสมศักดิ์

ท้าวสมศักดิ์เป็นตำแหน่งคุณท้าวว่าการพนักงานทั้งปวง อาทิ เครื่องนมัสการ ดูแลหอพระ ในสมัยรัตนโกสินทร์ มีผู้ได้รับพระมหากรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็น ท้าวสมศักดิ์ อาทิ

ท้าวอินทรสุริยา

ท้าวอินทรสุริยา สรรพาหารพิจาริณี เป็นตำแหน่งคุณท้าวว่าการห้องวิเสท ในสมัยรัตนโกสินทร์ มีผู้ได้รับพระมหากรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็น ท้าวอินทรสุริยา อาทิ

ท้าวอินทรสุริยา มีผู้ช่วยในการกำกับห้องวิเสท อาทิ

  • ท้าววนิดาพิจาริณี - ผู้ช่วยราชการวิเสท
  • ท้าวเทพภักดี - นายวิเสทกลาง
  • ท้าวทองพยศ - นายวิเสทกลาง (หวาน)
  • ท้าวทองกีบม้า - นายวิเสทใน (หวาน)
  • ท้าวยอดมณเฑียร - นายวิเสทใน
  • ท้าวอินทกัลยา - นายวิเสทนอก
  • ท้าวมังศรี - นายวิเสทนอก หมากพลู
  • ท้าวปฏิบัติบิณฑทาน - นายวิเศท ทรงบาตร
  • ท้าวสำราญมุข - นายวิเสท
  • ท้าวราชโภชนาจารินี - นายวิเสท

ท้าวศรีสัจจา

ท้าวศรีสัจจา เป็นตำแหน่งคุณท้าวว่าว่าการโขลน ควบคุมประตูวัง และการอารักขาทั้งปวงในสมัยรัตนโกสินทร์ มีผู้ได้รับพระมหากรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็น ท้าวศรีสัจจา อาทิ

  • ท้าวศรีสัจจา (มิ)
  • ท้าวศรีสัจจา (เลื่อน บุนนาค) - ธิดาสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิไชยญาติ (ทัต บุนนาค)
  • ท้าวศรีสัจจา (เจ้าจอมมารดาอิ่ม ในรัชกาลที่ 4)[8]
  • ท้าวศรีสัจจา (ทับทิม) (21 มิถุนายน 2449 - ) [9]
  • ท้าวศรีสัจจา (สังวาลย์ บุณยรัตพันธุ์)[10] (เป็นท้าวนางท่านสุดท้าย เพราะหลังจาก พ.ศ. 2495 ไม่มีการสถาปนาบรรดาศักดิ์ท้าวนางอีก)

ท้าวโสภานิเวศน์

ท้าวโสภานิเวศน์ เป็นตำแหน่งคุณท้าวว่าการทั่วไป ช่วยราชการในกองบัญชาการของท้าววรจันทร ในสมัยรัตนโกสินทร์ มีผู้ได้รับพระมหากรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็น ท้าวโสภานิเวศน์ อาทิ

ท้าวทรงกันดาล

ท้าวทรงกันดาล เป็นตำแหน่งคุณท้าวว่าการพระคลังฝ่ายใน มีหน้าที่ควบคุม ดูแลการเบิกจ่ายต่างๆ ทั้งเงิน และเครื่องใช้ ในสมัยรัตนโกสินทร์ มีผู้ได้รับพระมหากรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็น ท้าวทรงกันดาล อาทิ

ท้าวทรงกันดาลมีผู้ช่วยราชการพระคลังใน 1 ตำแหน่งคือ ท้าวสุภัตติการภักดี โดยมีผู้ได้รับพระมหากรุณาธิคุณโปรดเกล้าฯ อาทิ

ในรัชกาลที่ 6 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เปลี่ยนชื่อตำแหน่งเป็น ท้าวภัณฑสารนุรักษ์ และทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้ง คือ

ท้าววรคณานันท์

ในสมัยรัชกาลที่ 6 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จัดระเบียบการปกครองฝ่ายใน และปรับเปลี่ยนบรรดาศักดิ์ใหม่ โดยให้มี ท้าววรคณานันท์ อัพภันตรปตานี ราชนารีกิจวิจารณ์ เป็นใหญ่กว่าท้าวนางทั้งปวง โดยมีผู้ที่ทรงได้รับพระมหากรุณาโปรดเกล้าฯ ดังนี้

นอกจากนั้น ยังทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เพิ่มตำแหน่ง เพื่อช่วยราชการในตำแหน่งอื่น ๆ อาทิ

  • ท้าวราชกิจวรภัตร (แพ บุนนาค)
  • ท้าวราชกิจวรภัตร ศรีสวัสดิรสหาร (ปุย) - นายห้องเครื่อง
  • ท้าวศรีสุนทรนาฎ (แก้ว อำนาจณรงค์ราญ) [22]
  • ท้าวอนงค์รักษา (คุณหญิงพร้อง ไพชยนต์เทพ) - รับราชการในสมเด็จพระบรมราชินี [23]
  • ท้าวสัตยานุรักษ์ (สาย โรจนประดิษฐ์) - รับราชการกรมโขน [24]

อ้างอิง

  1. พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554, หน้า 567
  2. http://www.sakulthai.com/DSakulcolumndetailsql.asp?stcolumnid=3040&stissueid=2593&stcolcatid=2&stauthorid=13
  3. ส.พลายน้อย. พระบรมราชินีและเจ้าจอมมารดาแห่งราชสำนักสยาม. พิมพ์ครั้งที่ 5. กรุงเทพฯ:ฐานบุ๊คส์. 2554, หน้า 284
  4. ส.พลายน้อย. พระบรมราชินีและเจ้าจอมมารดาแห่งราชสำนักสยาม. พิมพ์ครั้งที่ 5. กรุงเทพฯ:ฐานบุ๊คส์. 2554, หน้า 315
  5. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2445/006/93.PDF
  6. ส.พลายน้อย. พระบรมราชินีและเจ้าจอมมารดาแห่งราชสำนักสยาม. พิมพ์ครั้งที่ 5. กรุงเทพฯ:ฐานบุ๊คส์. 2554, หน้า 319
  7. ส.พลายน้อย. พระบรมราชินีและเจ้าจอมมารดาแห่งราชสำนักสยาม. พิมพ์ครั้งที่ 5. กรุงเทพฯ:ฐานบุ๊คส์. 2554, หน้า 349
  8. ส.พลายน้อย. พระบรมราชินีและเจ้าจอมมารดาแห่งราชสำนักสยาม. พิมพ์ครั้งที่ 5. กรุงเทพฯ:ฐานบุ๊คส์. 2554, หน้า 320
  9. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2451/013/413_1.PDF
  10. "เรื่องพระราชทานสัญญาบัตรบรรดาศักดิ์ฝ่ายใน" (PDF). ราชกิจจานุเบกษา. 69 (28ง): 1212. 6 พฤษภาคม พ.ศ. 2495.
  11. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2447/032/570.PDF
  12. ส.พลายน้อย. พระบรมราชินีและเจ้าจอมมารดาแห่งราชสำนักสยาม. พิมพ์ครั้งที่ 5. กรุงเทพฯ:ฐานบุ๊คส์. 2554, หน้า 321
  13. ส.พลายน้อย. พระบรมราชินีและเจ้าจอมมารดาแห่งราชสำนักสยาม. พิมพ์ครั้งที่ 5. กรุงเทพฯ:ฐานบุ๊คส์. 2554, หน้า 282
  14. ส.พลายน้อย. พระบรมราชินีและเจ้าจอมมารดาแห่งราชสำนักสยาม. พิมพ์ครั้งที่ 5. กรุงเทพฯ:ฐานบุ๊คส์. 2554, หน้า 311
  15. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2468/D/3890.PDF
  16. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2441/043/447_2.PDF
  17. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2447/032/570.PDF
  18. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2452/D/1933.PDF
  19. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2454/D/129.PDF
  20. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2462/D/2331_1.PDF
  21. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2493/D/025/1803_1.PDF
  22. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2463/D/3048.PDF
  23. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2468/D/3890.PDF
  24. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2468/D/3890.PDF