องค์การมหาชน

องค์การมหาชน เป็นองค์กรของรัฐประเภทหนึ่งนอกเหนือจากส่วนราชการและรัฐวิสาหกิจ ที่กำหนดขึ้นเพื่อทำบริการสาธารณะที่กฎหมายกำหนดให้เป็นหน้าที่ของรัฐที่ต้องการประสิทธิภาพสูง โดยมิได้กำไรจากการบริการ มีวัฒนธรรมองค์กรเหมือนภาคธุรกิจ ที่สามารถใช้ประโยชน์จากทรัพยากรให้มีประสิทธิภาพสูงสุด ซึ่งไม่สามารถดำเนินการได้ในส่วนราชการซึ่งเป็นองค์การแบบราชการ

องค์การมหาชนมีสถานะเป็นหน่วยงานของรัฐและเป็นนิติบุคคล จัดตั้งขึ้นโดยพระราชกฤษฎีกาตามพระราชบัญญัติองค์การมหาชน พ.ศ. 2542 หรือโดยพระราชบัญญัติเฉพาะ เพื่อรับผิดชอบภารกิจของรัฐในการให้บริการสาธารณะหรือดำเนินกิจกรรมเฉพาะด้านที่ภาครัฐยังจำเป็นต้องดำเนินการและจัดให้มี หรือภาครัฐต้องมีบทบาทให้การสนับสนุนในเรื่องงบประมาณเพื่อให้เกิดการดำเนินงาน เป็นบริการในส่วนที่รัฐต้องการส่งเสริม หรือเป็นบทบาทของรัฐในการให้บริการ การแทรกแซงตลาด หรือบริการที่ภาคเอกชนยังไม่สนใจหรือมีศักยภาพที่จะดำเนินการ

หลักเกณฑ์พื้นฐานในการจัดตั้งองค์การมหาชนตามมาตรา 5 แห่งพระราชบัญญัติองค์การมหาชน พ.ศ. 2542 ได้แก่

1. เมื่อรัฐบาลมีนโยบายด้านใดด้านหนึ่งโดยเฉพาะเพื่อจัดทำบริการสาธารณะ
2. แผนงานการจัดทำบริการสาธารณะนั้นมีความเหมาะสมที่จะจัดตั้งหน่วยงานบริหารขึ้นใหม่ที่แตกต่างไปจากส่วนราชการและรัฐวิสาหกิจ
3. การจัดตั้งหน่วยบริหารขึ้นใหม่นั้นมีความมุ่งหมายให้มีการใช้ประโยชน์ทรัพยากรและบุคลากรให้มีประสิทธิภาพสูงสุด

นอกจากนี้ คณะรัฐมนตรีอาจพิจารณาให้จัดตั้งองค์การมหาชนโดยพระราชบัญญัติเฉพาะก็ได้ โดยมีเงื่อนไขดังนี้

• หน่วยงานจำเป็นต้องใช้อำนาจรัฐฝ่ายเดียว (Unilateral Act) ซึ่งส่งผลกระทบต่อสิทธิและเสรีภาพของบุคคล
• การจัดตั้งกองทุนที่ต้องยกเว้นการบังคับใช้กฎหมายว่าด้วยวิธีการงบประมาณหรือกฎหมายเงินคงคลัง
• การจัดตั้งสถาบันอุดมศึกษาของรัฐที่มีอำนาจในการประสาทปริญญาบัตร

การจัดตั้งองค์การมหาชน

การขอจัดตั้งองค์การมหาชนมีรายละเอียดและขั้นตอนดังนี้

• รูปแบบการจัดตั้ง: ในการร่างกฎหมายบังคับใช้ ไม่ควรกำหนดรายละเอียดให้มีการจัดตั้งองค์การมหาชนทั้ง 2 ประเภทควบคู่กัน รูปแบบดังกล่าวได้แก่
  • องค์การมหาชนที่จัดตั้งโดยพระราชกฤษฎีกา
  • องค์การมหาชนที่จัดตั้งโดยพระราชบัญญัติเฉพาะ
• กฎหมายที่ใช้รองรับการจัดตั้ง: ตามมติคณะรัฐมนตรีเมื่อวันที่ 3 เมษายน พ.ศ. 2550 กำหนดให้การจัดตั้งองค์การมหาชนโดยทั่วไป ดำเนินการโดยตราเป็นพระราชกฤษฎีกา ตามความในพระราชบัญญัติองค์การมหาชน พ.ศ. 2542 ยกเว้นในกรณีดังต่อไปนี้ที่อนุญาตให้ตราเป็น พระราชบัญญัติเฉพาะได้
  • หน่วยงานที่จำเป็นต้องใช้อำนาจรัฐฝ่ายเดียว (Unilateral Act) ซึ่งส่งผลกระทบต่อสิทธิและเสรีภาพของบุคคล
  • การจัดตั้งกองทุนที่ต้องยกเว้นการบังคับใช้กฎหมายว่าด้วยวิธีการงบประมาณหรือกฎหมายเงินคงคลัง
  • การจัดตั้งสถาบันอุดมศึกษาของรัฐที่มีอำนาจในการประสาทปริญญาบัตร
• ขั้นตอนการนำเสนอ: ตามมติคณะรัฐมนตรีเมื่อวันที่ 18 กรกฎาคม พ.ศ. 2549 กระทรวงต้นสังกัดที่มีความประสงค์จะขอจัดตั้งองค์การมหาชน จะต้องจัดทำคำชี้แจงรายละเอียดประกอบคำขอ และส่งไปยังสำนักงานคณะกรรมการพัฒนาระบบราชการ เพื่อพิจารณากลั่นกรองความเหมาะสม ก่อนนำเสนอให้คณะรัฐมนตรีพิจารณาอนุมัติต่อไป

รายชื่อองค์การมหาชน

บทความหลัก: รายชื่อองค์การมหาชน

องค์การมหาชน แบ่งออกเป็นองค์การมหาชนที่จัดตั้งขึ้นตามพระราชบัญญัติองค์การมหาชน พ.ศ. 2542 โดยออกเป็นพระราชกฤษฎีกา จำนวน 39 แห่ง และองค์การมหาชนที่จัดตั้งขึ้นโดยพระราชบัญญัติเฉพาะ จำนวน 15 แห่ง อีกทั้งยังหมายความรวมถึงสถาบันอุดมศึกษาในกำกับของรัฐบาล จำนวน 16 แห่งด้วย

ดูเพิ่ม

• กระทรวงในประเทศไทย
• รัฐวิสาหกิจไทย
  • รายชื่อรัฐวิสาหกิจไทย
• หน่วยบริการรูปแบบพิเศษ (ประเทศไทย)
• มหาวิทยาลัยในกำกับของรัฐ