แม่น้ำอามูดาร์ยา

อามูดาร์ยา Oxus, Wehrōd, də Āmu Sind, Amu River
แม่น้ำอามูดาร์ยาจากประเทศเติร์กเมนิสถาน
แผนที่บริเวณรอบทะเลอารัลใน ป. ค.ศ. 2008 ที่ราบลุ่มแม่น้ำอามูดาร์ยออยู่ในสีส้ม ส่วนที่ราบลุ่มแม่น้ำซีร์ดาร์ยาอยู่ในสีเหลือง
ที่มาของชื่อ	ตั้งชื่อตามนคร Āmul (ปัจจุบันคือตืร์กเมนาบัต)
ชื่อท้องถิ่น	Amudaryo (อุซเบก) Амударё (Amudaryo) (ทาจิก) Амударья (Amudar'ya) (รัสเซีย) Amu Darýa (เติร์กเมน) د امو دره (ปาทาน) امو دريا (ดารี)
ที่ตั้ง
ประเทศ	อัฟกานิสถาน ทาจิกิสถาน เติร์กเมนิสถาน อุซเบกิสถาน
ภูมิภาค	เอเชียกลาง
ลักษณะทางกายภาพ
ต้นน้ำ	แม่น้ำปามีร์/แม่น้ำปันจ์
• ตำแหน่ง	ทะเลสาบโซร์คูล เทือกเขาปามีร์ ประเทศอัฟกานิสถาน
• พิกัด	37°27′04″N 73°34′21″E
• ระดับความสูง	4,130 m (13,550 ft)
แหล่งที่ 2	แม่น้ำ Kyzylsu/แม่น้ำวาคช์
• ตำแหน่ง	หุบเขาออลอย เทือกเขาปามีร์ ประเทศคีร์กีซสถาน
• พิกัด	39°13′27″N 72°55′26″E
• ระดับความสูง	4,525 m (14,846 ft)
จุดบรรจบ	Kerki
• ตำแหน่ง	ประเทศทาจิกิสถาน
• พิกัด	37°06′35″N 68°18′44″E
• ระดับความสูง	326 m (1,070 ft)
ปากน้ำ	ทะเลอารัล
• ตำแหน่ง	สามเหลี่ยมปากแม่น้ำอามูดาร์ยา ประเทศอุซเบกิสถาน
• พิกัด	44°06′30″N 59°40′52″E
• ระดับความสูง	28 m (92 ft)
ความยาว	2,400 km (1,500 mi)
พื้นที่ลุ่มน้ำ	534,739 km2 (206,464 sq mi)
อัตราการไหล
• เฉลี่ย	2,525 m3/s (89,200 cu ft/s)
• ต่ำสุด	420 m3/s (15,000 cu ft/s)
• สูงสุด	5,900 m3/s (210,000 cu ft/s)
ลุ่มน้ำ
ลำน้ำสาขา
• ซ้าย	แม่น้ำปันจ์
• ขวา	แม่น้ำวาคช์, Surkhan Darya, Sherabad River, Zeravshan River

อามูดาร์ยา ในอดีตมีชื่อเรียกในภาษาละตินว่า ออกซุส (Oxus; Ὦξος) เป็นแม่น้ำสายหลักในเอเชียกลางและอัฟกานิสถาน เกิดจากธารน้ำแข็งบนเทือกเขาปามีร์ทางตอนเหนือของฮินดูกูช ในบริเวณที่แม่น้ำ Vakhsh กับปันจ์บรรจบกันในเขตสงวนธรรมชาติ Tigrovaya Balka บนชายแดนระหว่างอัฟกานิสถานกับทาจิกิสถาน และไหลไปทางตะวันตกเฉียงเหนือไปยังส่วนหลงเหลือของทะเลอารัลตอนใต้ ส่วนแม่น้ำสายเหนือเป็นชายแดนทางตอนเหนือของอัฟกานิสถานกับทาจิกิสถาน อุซเบกิสถาน และเติร์กเมนิสถาน ในประวัติศาสตร์สมัยโบราณ แม่น้ำนี้ถือเป็นของเขตของเกรตเตอร์อิหร่านกับ "Turan" ซึ่งเทียบได้กับเอเชียกลางในปัจจุบัน อามูดาร์ยามีน้ำไหลเฉลี่ยประมาณ 70 ลูกบาศก์กิโลเมตรต่อปี

ชื่อ

สามเหลี่ยมปากแม่น้ำอามูดาร์ยามองจากอวกาศ

ในสมัยคลาสสิก แม่น้ำนี้มีชื่อเรียกในภาษาละตินว่า Ōxus และในภาษากรีกโบราณว่า Ὦξος (Ôxos) ซึ่งมีที่มาจากชื่อ Vakhsh ลำน้ำสาขาที่ใหญ่ที่สุดของแม่น้ำนี้ ข้อมูลภาษาเปอร์เซียสมัยกลางจากสมัยซาเซเนียนเรียกแม่น้ำนี้ว่า Wehrōd (แปลตรงตัว ''แม่น้ำดี'')

ชื่อ Amu กล่าวกันว่ามาจากนครสมัยกลาง Āmul (ภายหลังกลายเป็น Chahar Joy/Charjunow และปัจจุบันคือตืร์กเมนาบัต) ในบริเวณที่ปัจจุบันคือเติร์กเมนิสถาน ส่วน Darya แปลว่า "ทะเลสาบ" ในภาษาเปอร์เซีย ข้อมูลภาษาอาหรับและอิสลามสมัยกลางเรียกแม่น้ำนี้ว่า ญัยฮูน (อาหรับ: جَـيْـحُـوْن, อักษรโรมัน: Jayḥūn) ซึ่งมาจากคำว่า กิโฮน หนึ่งใน 4 แม่น้ำของสวนเอเดนจากคัมภีร์ไบเบิล แม่น้ำอามูดาร์ยาไหลผ่านหนึ่งในทะเลทรายที่สูงที่สุดในโลก

อ่านเพิ่ม

• Curzon, George Nathaniel. 1896. The Pamirs and the Source of the Oxus. Royal Geographical Society, London. Reprint: Elibron Classics Series, Adamant Media Corporation. 2005. ISBN 1-4021-5983-8 (pbk; ISBN 1-4021-3090-2 (hbk).
• Gordon, T. E. 1876. The Roof of the World: Being the Narrative of a Journey over the high plateau of Tibet to the Russian Frontier and the Oxus sources on Pamir. Edinburgh. Edmonston and Douglas. Reprint by Ch'eng Wen Publishing Company. Taipei. 1971.
• Toynbee, Arnold J. 1961. Between Oxus and Jumna. London. Oxford University Press.
• Wood, John, 1872. A Journey to the Source of the River Oxus. With an essay on the Geography of the Valley of the Oxus by Colonel Henry Yule. London: John Murray.