ภัยพิบัติท่าอากาศยานเตเนริเฟ

ภัยพิบัติท่าอากาศยานเตเนริเฟ
เคแอลเอ็ม เที่ยวบินที่ 4805 · แพนแอม เที่ยวบินที่ 1736
	ซากอากาศยานเคแอลเอ็มบนทางวิ่งเครื่องบิน
สรุปอุบัติการณ์
วันที่	27 มีนาคม ค.ศ. 1977
สรุป	ความผิดพลาดของนักบิน; การรุกล้ำเข้าไปในทางวิ่ง; หมอกลงจัด; ความล้มเหลวในการสื่อสารทางหอบังคับการบิน;
จุดเกิดเหตุ	ท่าอากาศยานเตเนรีเฟ นอร์ท-ซิวดัด เด ลา ลากูนา; ; ซานตากรุซเดเตเนริเฟ เกาะเตเนริเฟ ประเทศสเปน ; 28°28′54″N 16°20′18″W / 28.48165°N 16.3384°W
เสียชีวิต	583 คน
บาดเจ็บ	61 คน
รอดชีวิต	61 คน
อากาศยานลำแรก
	; ลำที่เกิดเหตุ
ประเภท	โบอิง 747-206B
ชื่ออากาศยาน	Rijn ("แม่น้ำไรน์")
ดําเนินการโดย	เคแอลเอ็ม
หมายเลขเที่ยวบิน IATA	KL4805
หมายเลขเที่ยวบิน ICAO	KLM4805
รหัสเรียก	KLM 4805
ทะเบียน	PH-BUF
ต้นทาง	ท่าอากาศยานอัมสเตอร์ดัมสคิปโฮล; อัมสเตอร์ดัม, เนเธอร์แลนด์
ปลายทาง	ท่าอากาศยานกรันกานาเรีย; ลัสปัลมัสเดกรันกานาเรีย เกาะกรันกานาเรีย
จำนวนคน	248 คน
ผู้โดยสาร	234 คน
ลูกเรือ	14 คน
เสียชีวิต	248 คน
รอดชีวิต	0
อากาศยานลำที่สอง
	; ลำที่เกิดเหตุ
ประเภท	โบอิง 747-121
ชื่อ	คลิปเปอร์วิกเตอร์
ดำเนินการโดย	แพนอเมริกันเวิลด์แอร์เวส์
หมายเลขเที่ยวบิน IATA	PA1736
หมายเลขเที่ยวบิน ICAO	PAA1736
รหัสเรียก	CLIPPER 1736
ทะเบียน	N736PA
ต้นทาง	ท่าอากาศยานนานาชาติลอสแอนเจลิส; ลอสแอนเจลิส, สหรัฐ
จุดพัก	ท่าอากาศยานนานาชาติจอห์น เอฟ. เคนเนดี, นครนิวยอร์ก, สหรัฐ
ปลายทาง	ท่าอากาศยานกรันกานาเรีย; ลัสปัลมัสเดกรันกานาเรีย , เกาะกรันกานาเรีย
จำนวนคน	396 คน
ผู้โดยสาร	380 คน
ลูกเรือ	16 คน
เสียชีวิต	335 คน
บาดเจ็บ	61 คน
รอดชีวิต	61 คน

ภัยพิบัติท่าอากาศยานเตเนริเฟ เกิดขึ้นเมื่อวันที่ 27 มีนาคม ค.ศ. 1977 เมื่อเครื่องบินโดยสาร โบอิง 747 ของสายการบินแพนแอมและเคแอลเอ็ม ชนกันบนทางวิ่งของท่าอากาศยานเตเนรีเฟ นอร์ท-ซิวดัด เด ลา ลากูนา ที่ เกาะเตเนริเฟ ใน ซานตากรุซเดเตเนริเฟ แคว้นกานาเรียสของประเทศสเปน ทำให้มีผู้เสียชีวิต 583 คน นับเป็นอุบัติเหตุทางการบินที่ร้ายแรงที่สุดในประวัติศาสตร์การบิน จากผลของอิทธิพลขององค์กร สภาพแวดล้อม และการกระทำที่ไม่ปลอดภัยที่นำไปสู่หายนะครั้งนี้เป็นตัวอย่างในการทบทวนกระบวนการและกรอบงานสำหรับการสอบสวนหายนะและการป้องกันอุบัติเหตุทางการบิน^[2]

เหตุการณ์

จุดเริ่มต้นของเหตุการณ์เกิดจากเหตุขู่วางระเบิดในเวลา 13.05 น. ต่อมาอีก 10 นาที เวลา 13.15 น. เกิดระเบิดที่ท่าอากาศยานเกาะกรันกานาเรียส่งผลให้เจ้าหน้าที่ปิดสนามบินทันที และบังคับให้เครื่องบินทุกลำที่จะลงที่เกาะกรันกานาเรีย ต้องเปลี่ยนมาลงที่ท่าอากาศยานเตเนรีเฟ นอร์ท-ซิวดัด เด ลา ลากูนา ซานตากรุซเดเตเนริเฟ เกาะเตเนริเฟ ซึ่งเล็กกว่าแทน ในตอนแรกแพนอเมริกันเวิลด์แอร์เวส์ เที่ยวบิน 1736 ขอต่อรองบินวนเนื่องจากมีน้ำมันเหลือพอที่จะบิน 2 ชั่วโมง แต่เจ้าหน้าที่จราจรทางอากาศท่าอากาศยานเกาะกรันกานาเรียไม่อนุญาตและบังคับให้ แพนอเมริกันเวิลด์แอร์เวส์ ทำการบินลงที่ ท่าอากาศยานเตเนรีเฟ นอร์ท-ซิวดัด เด ลา ลากูนา พร้อมกำชับว่าท่าอากาศยานปิดไม่มีลำไหนอยู่บนน่านฟ้าเวลานี้กล่าวคือเครื่องบินทุกลำที่จะมา เกาะกรันกานาเรีย ต้องไปที่ ท่าอากาศยานเตเนรีเฟ นอร์ท-ซิวดัด เด ลา ลากูนา ซานตากรุซเดเตเนริเฟ เกาะเตเนริเฟ

เจ้าหน้าที่จราจรทางอากาศของ ท่าอากาศยานเตเนรีเฟ นอร์ท-ซิวดัด เด ลา ลากูนา รายงานว่าตั้งแต่ทำงานวันที่เกิดเหตุเครื่องบินมาลงจำนวนเยอะมากที่สุด เขาจึงต้องทำงานอย่างหนักในการจัดระเบียบเครื่องบินที่มาลงจอดที่นี่ เพื่อรอเวลาที่ท่าอากาศยานเกาะกรันกานาเรียจะเปิดใช้อีกครั้ง ระหว่างนั้นกัปตันของสายการบิน เคแอลเอ็ม เที่ยวบินที่ 4805 ได้สั่งให้ลูกเรือนำผู้โดยสารทั้งหมดอยู่บนเครื่องบิน ราว 20 นาทีเขาคาดหวังว่าท่าอากาศยานปลายทางจะเปิดภายใน 20 นาที แต่มันปิด เขาจึงเปลี่ยนคำสั่งให้ผู้โดยสารทั้งหมดลงจากเครื่องบิน ผู้โดยสารทั้งหมดจึงลงไปที่ ท่าอากาศยานเตเนรีเฟ นอร์ท-ซิวดัด เด ลา ลากูนา ซานตากรุซเดเตเนริเฟ เกาะเตเนริเฟ เพื่อลดความเครียดจากการเดินทาง

ทางด้าน แพนอเมริกันเวิลด์แอร์เวส์ เที่ยวบิน 1736 ซึ่งมาถึง เกาะเตเนริเฟ ช้ากว่า เคแอลเอ็ม 37 นาที กัปตันแสดงความต้องการให้ผู้โดยสารทั้งหมดลงจากเครื่องเช่นกันแต่ไม่สามารถทำได้เพราะอาคารผู้โดยสารเต็มไปด้วยผู้โดยสารของสายการบินเคแอลเอ็ม กัปตันของ แพนอเมริกันเวิลด์แอร์เวส์ เที่ยวบิน 1736 จึงได้ร้องขอบันไดเทียบประตูเครื่องบินและได้เชิญชวนผู้โดยสารเข้าไปในห้องนักบินโดยมีวัตถุประสงค์ผู้โดยสารให้คลายเครียดจากการเดินทางเช่นกัน

เมื่อท่าอากาศยานเกาะกรันกานาเรียเปิดใช้อีกครั้ง เจ้าหน้าที่ได้พยายามจัดการทางวิ่งที่มีเครื่องบิน 5 ลำจอดรออยู่ รวมถึงเครื่องบินของสายการบินแพนอเมริกันเวิลด์แอร์เวส์ เที่ยวบินที่ 1736 ที่เดินทางมาจาก ท่าอากาศยานนานาชาติลอสแอนเจลิส โดยแวะพักที่ท่าอากาศยานนานาชาติจอห์น เอฟ. เคนเนดี ซึ่งถึงนิวยอร์กล่าช้า 45 นาที และเครื่องบินของสายการบิน เคแอลเอ็ม เที่ยวบินที่ 4805 ที่เดินทางมาจากท่าอากาศยานอัมสเตอร์ดัมสคิปโฮล

ปรากฏว่ากัปตันของเคแอลเอ็มได้สั่งให้เติมน้ำมันให้เต็มถัง ที่ ท่าอากาศยานเตเนรีเฟ นอร์ท-ซิวดัด เด ลา ลากูนา เกาะเตเนริเฟ ทั้งที่มีน้ำมันเพียงพอสำหรับการเดินทางไปปลายทางที่ลัสปัลมัสเดกรันกานาเรีย ด้วยเหตุผลที่ว่าน้ำมันที่นี่ราคาถูกนอกจากนั้นจะได้ไม่ต้องเติมน้ำมันที่ เกาะกรันกานาเรีย พอส่งผู้โดยสารลงที่ เกาะกรันกานาเรีย กัปตันของเคแอลเอ็มจะรีบนำผู้โดยสารขึ้นเครื่องบินและทำการบินเที่ยวบิน เคแอลเอ็ม 4806 กลับท่าอากาศยานอัมสเตอร์ดัมสคิปโฮลทันที ส่งผลให้เครื่องบินสายการบินแพนอเมริกันเวิลด์แอร์เวส์นั้นไม่สามารถเดินทางได้

ในขณะที่เครื่องบินลำอื่น ๆ ได้แทรกระหว่างเครื่องบินเคแอลเอ็มกับรันเวย์ เนื่องจากเครื่องบินลำอื่นเป็นแบบ โบอิง 737 โบอิง 727 ดักลาส ดีซี-8 ซึ่งมีขนาดเล็กกว่าจึงแทรกออกไปได้ กัปตันของสายการบินแพนอเมริกันเวิลด์แอร์เวส์จึงได้สั่งวิศวกรการบินให้ไปคำนวณระยะทางว่าสามารถแทรกออกไปได้หรือไม่ซึ่งผลการคำนวณโดยใช้เท้าวัดระยะออกมาว่าไม่สามารถแทรกออกไปได้ ห่างเพียง 20 ฟุต เพราะเครื่องบินมีขนาดใหญ่เท่า ๆ กัน

ระหว่างที่เครื่องบินสายการบินเคแอลเอ็มกำลังเติมน้ำมัน นักบินของสายการบินแพนอเมริกันเวิลด์แอร์เวส์ได้ถามว่าจะใช้เวลากี่นาที ซึ่งนักบินของเคแอลเอ็มตอบว่า 20-30 นาที ส่งผลให้นักบินแพนอเมริกันเวิลด์แอร์เวส์อารมณ์เสียเป็นอย่างมาก เพราะเป็นการตอบแบบไม่แยแสไม่มีการขออภัยขอโทษที่สร้างความเดือดร้อนให้ และรีบวางสายตัดบทสนทนา

เนื่องจากกัปตันและนักบินแพนอเมริกันเวิลด์แอร์เวส์ถูกบังคับให้ลูกเรือและผู้โดยสารอยู่บนเครื่องบินกับบริเวณเครื่องบินตลอดเวลามีแค่บันไดเทียบเครื่องบินให้ผู้โดยสารออกไปเดินเล่นและที่เป็นเช่นนี้เพราะเครื่องบินสายการบินเคแอลเอ็มส่งผู้โดยสารลงไปอาคารผู้โดยสารหมดแล้ว

ต่อมาเกิดหมอกที่ลงจัดทำให้หอบังคับการบินมองไม่เห็นเครื่องบินทั้งสองลำ อีกทั้งเครื่องบินทั้งสองลำก็ไม่มีเรดาร์ภาคพื้นดิน ทำให้หอบังคับการบินไม่ทราบตำแหน่งและต้องใช้วิธีการสื่อสารแทน การสื่อสารของพวกเขานั้นค่อนข้างกระท่อนกระแท่นเนื่องจากเจ้าหน้าที่จราจรทางอากาศนั้น ออกเสียงตัว R ไม่ชัดและการสื่อสารพร้อม ๆ กัน ส่งผลให้มีคลื่นแทรกระหว่างการสื่อสาร จึงมีการสอบถามกันไปว่าระหว่างคำว่า First กับ Third เพื่อความแน่ใจ^[3]

เครื่องบินของสายการบินแพนอเมริกันเวิลด์แอร์เวส์ ได้รับคำสั่งให้เลี้ยวที่ทางวิ่งที่สาม ซึ่งต้องเลี้ยวหักศอก 148 องศาส่งผลให้เครื่องบินจะรุกล้ำเข้าไปในพื้นสนามหญ้าของท่าอากาศยาน คำว่าเลี้ยวทางวิ่งมี่สาม ของเจ้าหน้าที่ควบคุมทางอากาศนั้นกลับหมายถึงทางวิ่งที่3 ถัดไปจากที่พวกเขาอยู่ซึ่งเจ้าหน้าที่จราจรทางอากาศเห็นเครื่องบินผ่านทางวิ่งที่หนึ่งไปแล้ว ดังนั้นทางวิ่งที่สามในที่นี้จึงหมายถึงทางวิ่งที่สี่ ในระหว่างกำลังไปทางวิ่งที่สี่ นักบินผู้ช่วยของเครื่องบินเคแอลเอ็มแจ้งหอบังคับการบินด้วยประโยคที่ว่า "We are now at takeoff." (เราพร้อมนำเครื่องขึ้นแล้ว)^[4] ซึ่งไม่ค่อยชัดเจนนักในการอนุญาตทำการบิน กล่าวคือเป็นการสื่อสารแบบไม่เป็นทางการซึ่งให้ความหมายค่อนข้างกำกวม ต่อมาวิศวกรการบินได้ท้วงขึ้นมาว่าน่าจะยังไม่ได้รับการอนุญาตทำการบิน ซึ่งกัปตันได้ตอบกลับมาอย่างอารมณ์เสียว่าพวกเขาอนุญาตแล้วและทำการบินขึ้น

เครื่องบินเคแอลเอ็มตัดสินใจนำเครื่องขึ้น ในขณะที่เครื่องบินของแพนอเมริกันเวิลด์แอร์เวส์ยังอยู่บนทางวิ่ง ทำให้เกิดการชนกันและระเบิดเป็นลูกไฟขนาดใหญ่ ผู้โดยสารและลูกเรือบนเครื่องบินเคแอลเอ็มทั้งหมด 248 คนเสียชีวิต ส่วนผู้โดยสารและลูกเรือบนเครื่องบินแพนอเมริกันเวิลด์แอร์เวส์เสียชีวิต 335 คน บาดเจ็บ 61 คน รวมยอดผู้เสียชีวิตในเหตุการณ์นี้ 583 คน มีผู้โดยสารของเครื่องบินเคแอลเอ็ม เที่ยวบิน 4805 รอดชีวิตหนึ่งรายเนื่องจากขอลงที่ เกาะเตเนริเฟ เพราะแฟนหนุ่มของเขาอยู่ที่นี่

เหตุการณ์นี้ร้ายแรงที่สุดในประวัติศาสตร์การบินกล่าวคือเครื่องบินลำใหญ่ที่สุด ณ ขณะนั้น สองลำได้แก่เครื่องบินของเคแอลเอ็มที่มีน้ำมันเต็มถังและมีผู้โดยสารเกือบเต็มเครื่องบิน 234 ที่นั่ง จากจำนวนที่นั่ง 353 ที่นั่ง^[5]ชนกับเครื่องบินของแพนอเมริกันเวิลด์แอร์เวส์ที่มีน้ำมันเครื่องบินเหลือเฟือที่จะทำการบินได้ราว 2 ชั่วโมง และผู้โดยสารเต็มเครื่องบินบนรันเวย์ของสนามบินที่ ท่าอากาศยานเตเนรีเฟ นอร์ท-ซิวดัด เด ลา ลากูนา ซานตากรุซเดเตเนริเฟ เกาะเตเนริเฟ ส่งผลให้เกิดระเบิดขนาดใหญ่ขึ้นทันที

การสอบสวนสาเหตุ

เนื่องจากอุบัติเหตุเกิดขึ้นในดินแดนของประเทศสเปน เจ้าหน้าที่จากประเทศสเปนจึงเข้ามาสอบสวนสาเหตุ เหตุการชนเกี่ยวกับเครื่องบินจากสหรัฐอเมริกาและประเทศเนเธอร์แลนด์ ทั้งสองประเทศจึงเข้ามาสืบสวนสาเหตุเช่นกัน จากการสืบสวนพบว่าสาเหตุหลักของอุบัติเหตุคือเที่ยวบินเคแอลเอ็มแล่นขึ้นโดยยังไม่ได้รับสัญญาณจากหอบังคับการบิน การสอบสวนระบุว่ากัปตันไม่ได้ตั้งใจแล่นขึ้นโดยไม่อาศัยสัญญาณ แต่เนื่องจากความเข้าใจผิดของลูกเรือเที่ยวบินเคแอลเอ็มและหอบังคับการบิน ทำให้เขาเชื่อว่าเขาได้รับสัญญาณให้แล่นขึ้นแล้ว ผู้สืบสวนชาวเนเธอร์แลนด์ให้ความสนใจเหตุครั้งนี้มากกว่าผู้สืบสวนชาวอเมริกันและสเปน แต่ในที่สุดแล้ว เคแอลเอ็มยอมรับว่าลูกเรือมีส่วนให้เกิดอุบัติเหตุครั้งนี้ นโยบายของบริษัทที่ห้ามเครื่องบินดีเลย์ขู่ฟ้องร้องกัปตัน ส่งผลให้กัปตันรีบร้อนและต่อมาสายการบินชดเชยค่าเสียหายให้ญาติผู้เสียชีวิต

อุบัติเหตุครั้งนี้มีหลายสาเหตุ เริ่มจาก

การวางระเบิดที่สนามบิน ที่ลัสปัลมัสเดกรันกานาเรีย
การที่สายการบินแพนอเมริกันเวิลด์แอร์เวส์ไม่ได้รับอนุญาตให้บินวนเพื่อรอลงจอด ทั้งที่มีน้ำมันเหลือเฟือ
การมาถึงที่ล่าช้าของสายการบินแพนอเมริกันเวิลด์แอร์เวส์ ถึงนิวยอร์กล่าช้า 45 นาที ส่งผลให้มาถึงปลายทางล่าช้าไปด้วย
กัปตันของเคแอลเอ็มไม่ได้บินเป็นระยะเวลา 3 เดือน เนื่องจากทำหน้าที่สอนนักบินใหม่ในห้องทำการบินจำลอง ซึ่งทีมสอบสวนให้ความเห็นว่าการฝึกสอนในห้องทำการบินจำลองเป็นระยะเวลา 3 เดือน ส่งผลให้เขาขาดทักษะการสื่อสารกับเจ้าหน้าที่ควบคุมการจราจรทางอากาศ เนื่องจากในห้องทำการบินจำลองจะไม่มีการสื่อสารกับเจ้าหน้าที่ควบคุมการจราจรทางอากาศ
นโยบายห้ามไปถึงที่หมายสายของเคแอลเอ็ม ซึ่งมีโทษถึงขั้นฟ้องร้องเรียกค่าเสียหายจากนักบิน ยกเลิกเที่ยวบิน ฟ้องร้องต่อศาล และสูงสุดคือยึดใบอนุญาตทำการบินเชิงพาณิชย์
การสื่อสารที่ไม่ชัดเจนด้วยสำเนียงภาษาอังกฤษแบบสำเนียงภาษาสเปนของหอบังคับการบินทำให้ฟังยากส่งผลให้ต้องถามซ้ำเพื่อความแน่ใจ
สภาพอากาศและภูมิประเทศของสนามบิน สนามบินไม่มีเรดาห์ภาคพื้นดิน
การใช้ภาษากึ่งทางการการใช้ภาษากำกวม
คลื่นวิทยุแทรก

นอกจากนี้สาเหตุยังมาจากกัปตันของเคแอลเอ็มตัดสินใจเติมน้ำมันให้เต็มถังเครื่องที่สนามบินเนื่องจากราคาถูกกว่าสนามบิน เกาะกรันกานาเรีย และจะได้รีบกลับท่าอากาศยานอัมสเตอร์ดัมสคิปโฮลในเที่ยวบิน KLM 4806 จึงทำให้เกิดระเบิดขนาดใหญ่เนื่องจากมีน้ำมันเชื้อเพลิงจำนวนมากในอากาศยานทั้งสองลำ

ท่าอากาศยานไม่พร้อมสำหรับเครื่องบินขนาดใหญ่จำนวนมาก หมอกที่ลงจัดจนทำให้เจ้าหน้าที่รับทราบอุบัติเหตุช้ากว่า ต้องรอนักบินสายการบินอื่นแจ้ง ทัศนวิสัยของสนามบิน การสื่อสารพร้อมกันส่งผลให้มีคลื่นแทรกในประโยคสำคัญซึ่งหากไม่มีคลื่นวิทยุแทรกราว 4 วินาที และนักบินรับทราบประโยคนั้นอาจช่วยให้ไม่เกิดอุบัติเหตุ รวมถึงการสื่อสารที่ไม่เป็นทางการซึ่งทำให้นักบินเข้าใจเอาเองว่าเป็นการอนุญาตทำการบิน หลังเกิดอุบัติเหตุโรงพยาบาล และรถดับเพลิงอากาศยาน ที่เกาะเตเนริเฟ ไม่สามารถรับมือกับเหตุการณ์นี้ได้โดยสิ้นเชิงส่งผลให้มีผู้เสียชีวิตจำนวนมาก

เหตุการณ์คล้ายคลึง

วันที่ 1 เมษายน ค.ศ. 1999 สายการบินโคเรียนแอร์ไลน์ เที่ยวบิน 36 ทะเบียน HL2493 ^[6]แบบ Boeing 747-4B5 พร้อมผู้โดยสาร 340 ราย และลูกเรือ 22 ราย^[7]ขณะนำเครื่องบินวิ่งขึ้นที่ท่าอากาศยานนานาชาติโอแฮร์มีเครื่องบินของสายการบินไชนาแอร์ไลน์ เที่ยวบิน 9018^[8]แบบ Boeing 747-2J6BSF ทะเบียน B-2446 มีลูกเรือและผู้โดยสารรวม 8 ราย ขวางอยู่ที่รันเวย์สนามบิน เครื่องบินทั้งสองลำเป็นแบบโบอิง 747 อย่างไรก็ตามไม่เกิดอุบัติเหตุขึ้นโดยเครื่องทั้งสองลำบินห่างกันเพียง 75 ฟุต

อ้างอิง

↑ การสอบสวนอุบัติเหตุทางการบินที่เกิดจากมนุษย์ปัจจัย (Human Factors in Aircraft Accident Investigation)
↑ "TENERIFE DISASTER - 27 MARCH 1977: The Utility of the Swiss Cheese Model & other Accident Causation Frameworks". Go Flight Medicine. สืบค้นเมื่อ 13 October 2014.
↑ ยักษ์ใหญ่ปะทะยักษ์ใหญ่
↑ "ASN Accident Description". Aviation Safety Network. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2011-04-02. สืบค้นเมื่อ May 11, 2011.
↑ dutch queens skyklm
↑ incident chicago airport
↑ Korean Air Pilot Averts Collision
↑ china airline 9018

แหล่งข้อมูลอื่น

"Tenerife airport disaster - Spanish Report (Part 1)" (PDF). Project Tenerife.
"Tenerife airport disaster - Spanish Report (Part 2)" (PDF). Project Tenerife.
"Tenerife airport disaster - Final Report" (PDF). Netherlands Aviation Safety Board. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม (PDF)เมื่อ 2007-09-27. สืบค้นเมื่อ 2017-07-04.
"Tenerife airport disaster - Aircraft Accident Report" (PDF). Air Line Pilots Association.

[1] การสอบสวนอุบัติเหตุทางการบินที่เกิดจากมนุษย์ปัจจัย (Human Factors in Aircraft Accident Investigation)

[2] "TENERIFE DISASTER - 27 MARCH 1977: The Utility of the Swiss Cheese Model & other Accident Causation Frameworks". Go Flight Medicine. สืบค้นเมื่อ 13 October 2014.

[3] ยักษ์ใหญ่ปะทะยักษ์ใหญ่

[ASN-4] "ASN Accident Description". Aviation Safety Network. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2011-04-02. สืบค้นเมื่อ May 11, 2011.

[5] utch queens skyklm

[6] t chicago airport

[7] Korean Air Pilot Averts Collision

[8] rline 9018

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]