เจ้าแก้วนวรัฐ

เจ้าแก้วนวรัฐ
พระนาม	มหาอำมาตย์โท พลตรี เจ้าแก้วนวรัฐ ประพัทธอินทนันทพงษ์ ดำรงนพีสีนครเขตต์ ทศลักษณเกษตรอุดม บรมราชสวามิภักดิ์ บริรักษปัจฉิมานทิศ สุจริตธรรมธาดา มหาโยนางคราชวงศาธิบดี เจ้านครเชียงใหม่
พระอิสริยยศ	เจ้านครเชียงใหม่
ราชวงศ์	ราชวงศ์ทิพย์จักราธิวงศ์
ครองราชย์	23 มกราคม พ.ศ. 2453 - 3 มิถุนายน พ.ศ. 2482
ระยะครองราชย์	30 ปี
รัชกาลก่อนหน้า	เจ้าอินทวโรรสสุริยวงศ์
ข้อมูลส่วนพระองค์
ราชสมภพ	29 กันยายน พ.ศ. 2405
พิราลัย	3 มิถุนายน พ.ศ. 2482 (77 พรรษา)
พระบิดา	พระเจ้าอินทวิชยานนท์
พระมารดา	แม่เจ้าเขียว
พระมเหสี	· แม่เจ้าจามรีมหาเทวี · หม่อมบัวเขียว ณ เชียงใหม่
พระโอรส/ธิดา	6 พระองค์

มหาอำมาตย์โท พลตรี เจ้าแก้วนวรัฐ (29 กันยายน พ.ศ. 2405 - 3 มิถุนายน พ.ศ. 2482) เป็นเจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่องค์ที่ 9 แห่งราชวงศ์ทิพย์จักราธิวงศ์ และองค์สุดท้ายแห่งนครเชียงใหม่

พระราชประวัติ

เจ้าแก้วนวรัฐประสูตืเมื่อวันที่ 29 กันยายน พ.ศ. 2405 เป็นพระราชโอรสในพระเจ้าอินทวิชยานนท์ เจ้าผู้ครองเชียงใหม่องค์ที่ 7 ประสูติแต่แม่เจ้าเขียว และเป็นราชนัดดา (หลานปู่) ในเจ้าราชวงศ์มหาพรหมคำคง เจ้าราชวงศ์นครเชียงใหม่

เจ้าแก้วนวรัฐมีพระขนิษฐาร่วมพระมารดา 1 พระองค์ คือ เจ้าหญิงจอมจันทร์ ณ เชียงใหม่

ครั้นเจ้าอินทวโรรสสุริยวงศ์ถึงแก่พิราลัยเมื่อวันที่ 5 มกราคม พ.ศ. 2452 แล้ว พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวซึ่งทรงทราบความที่เจ้าดารารัศมี พระราชชายา ถวายบังคมลาไปประทับที่นครเชียงใหม่ก่อนแล้ว จึงมีพระราชดำรัสกับเจ้าดารารัศมีให้เลือกผู้แทนเจ้าอินทวโรรส ที่ว่า

	ในการเลือกเจ้านครเชียงใหม่แทนเจ้าอินทวโรรสสุริยวงษ์ตามกฎต้องให้ทายาทผู้สืบตระกูลรับตำแหน่งนี้ ซึ่งควรจะต้องได้แก่เจ้าราชบุตร (เลาแก้ว) ทายาทแต่ผู้เดียว แต่ในตำแหน่งนี้จะต้องเป็นพระอภิบาลเจ้าดารารัศมี พระราชยายาในรัชกาลที่ 5 ด้วย ในขณะนี้เจ้าราชบุตรยังอายุน้อยอยู่ ฉะนั้นพระราชชายาเจ้าดารารัศมีจึงขอเลือกเจ้าอุปราชแก้ว รับหน้าที่นี้ก่อน...
— วชิราวุธ ป.ร.

ดังนั้นแล้ว พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาเจ้าอุปราชแก้ว ขึ้นเป็น เจ้าแก้วนวรัฐ ประพัทธอินทนันทพงษ์ ดำรงนพีสีนครเขตต์ ทศลักษณเกษตรอุดม บรมราชสวามิภักดิ์ บริรักษปัจฉิมานทิศ สุจริตธรรมธาดา มหาโยนางคราชวงศาธิบดี เจ้านครเชียงใหม่ ขึ้นครองนครเชียงใหม่ ใน พ.ศ. 2453 (หากนับวันขึ้นศักราชเป็นวันที่ 1 เมษายน จะนับเป็น พ.ศ. 2452)

ฐานนันดรศักดิ์

• พ.ศ. 2432 เป็นเจ้าราชภคิไนย
• พ.ศ. 2436 เป็นเจ้าสุริยวงศ์
• พ.ศ. 2440 เป็นเจ้าราชวงศ์
• พ.ศ. 2447 เป็นเจ้าอุปราช
• พ.ศ. 2454 เป็นเจ้าหลวง
• พ.ศ. 2462 เป็นนายพลตรี ราชองครักษ์พิเศษ และนายทหารพิเศษประจำกองทัพบกไทย

บั้นปลายชีวิต

เจ้าแก้วนวรัฐ ได้เริ่มป่วยตั้งแต่ต้นปี พ.ศ. 2481 แม้ว่าท่านจะมีอาการป่วยแต่ก็ยังเดินทางไปกรุงเทพมหานคร เพื่อรับเสด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 8 เมื่อครั้งเสด็จนิวัติพระนคร ต่อมาปรากฏว่าอาการไตและตับอักเสบที่เป็นอยู่ยังไม่ทันจะหายดี ก็พบอาการปอดบวมขึ้นอีก จนท่านถึงแก่พิราลัย เมื่อเวลา 21.40 น. ของวันที่ 3 มิถุนายน พ.ศ. 2482 รวมระยะเวลาที่ทรงครองนคร 28 ปี สิริพระชันษา 77 ปี

ครั้นข่าวการถึงแก่พิราลัยแพร่ออกไป บรรดาบุคคลสำคัญก็ได้มีโทรเลขและจดหมายแสดงความเสียใจมาเป็นจำนวนมาก เช่น คณะผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ จอมพล ป.พิบูลสงคราม นายกรัฐมนตรี ดังความว่า

	เจ้าราชบุตร เชียงใหม่ คณะผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ในพระปรมาภิไธย สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ได้ทราบข่าวด้วยความเศร้าสลดใจว่า เจ้าแก้วนวรัฐฯ ได้ถึงแก่พิราลัยเสียแล้ว จึงขอแสดงความเสียใจอย่างยิ่งมายังบรรดาบุตรและธิดาโดยทั่วกัน..
— อาทิตย์ทิพอาภา พล.อ.พิชเยนทร์โยธิน

	เรียน พ.ท.เจ้าราชบุตร เชียงใหม่ ผมได้รับโทรเลขของเจ้า แจ้งว่า พล.ต.เจ้าแก้วนวรัฐฯ ได้ถึงแก่พิราลัยแล้ว ในนามของรัฐบาลของสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และในนามของผมเอง ขอแสดงความเสียใจอย่างยิ่งมายังเจ้าและญาติทั้งหลายด้วย..
— พิบูลสงคราม นายกรัฐมนตรี

ในการพระราชทานน้ำหลวงอาบศพ มีนาวาอากาศเอก หลวงธำรงนาวาสวัสดิ์ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงยุติธรรม เป็นผู้แทนของรัฐบาลและได้มาเป็นประธานในงานพระราชทานน้ำหลวงอาบศพ โดยรถไฟกระบวนพิเศษ พร้อมด้วยเจ้าพนักงานกรมพระราชพิธี มีพระยาราชโกษา เป็นหัวหน้านำโกศ ฉัตร แตร และกลองชนะ ไปพระราชทานเป็นเกียรติยศ แต่พระราชทานลองมณฑปมีเฟืองประกอบโกศเป็นเกียรติยศพิเศษ และโปรดเกล้าฯ ให้มีการประโคม

สำหรับการพระราชกุศล ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานไตรบังสกุล และพระสวดพระอภิธรรมกำหนด 7 วัน และได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ข้าราชการแต่งเครื่องแบบครึ่งยศไว้ทุกข์ และทางราชการได้สั่งให้ข้าราชการฝ่ายเหนือ ไว้ทุกข์มีกำหนด 7 วัน

พระโอรส-ธิดา

เจ้าแก้วนวรัฐ ทรงมีราชโอรสและราชธิดา รวม 6 พระองค์ อยู่ในราชตระกูล ณ เชียงใหม่ มีพระนามตามลำดับ ดังนี้

แม่เจ้าจามรีมหาเทวี

ใน แม่เจ้าจามรีมหาเทวี (มีราชโอรส 2 ราชธิดา 1) - ธิดาในเจ้าราชภาคินัย (น้อยแผ่นฟ้า) (โอรสใน"เจ้าราชบุตร (สุริยฆาต)")

• เจ้าอุตรการโกศล (ศุขเกษม ณ เชียงใหม่) - เจ้าชายในตำนาน "มะเมียะ" เสกสมรสกับ "เจ้าหญิงบัวชุม ณ เชียงใหม่"
• เจ้าหญิงบัวทิพย์ ณ เชียงใหม่ - สมรสกับ "ร้อยตรีเจ้าน้อยกุย สิโรรส" มีธิดา 1 คน คือ เจ้าสร้อยดารา ต่อมาภายหลังสมรสกับ "เจ้าราชภาคินัย (น้อยเมืองชื่น ณ เชียงใหม่)" ไม่มีโอรสธิดา
• พลตรี เจ้าราชบุตร (วงษ์ตวัน ณ เชียงใหม่), เจ้าราชบุตรนครเชียงใหม่ มีธิดา 3 คน
  • เจ้าวงศ์จันทร์ (ณ เชียงใหม่) คชเสนี
    • ปวิตร คชเสนี
    • คุณหญิงวิจันทรา (คชเสนี) บุนนาค
  • คุณหญิง เจ้าพงษ์แก้ว (ณ เชียงใหม่) ณ ลำพูน และ
  • คุณหญิง เจ้าระวีพันธ์ (ณ เชียงใหม่) สุจริตกุล

หม่อมบัวเขียว

ใน หม่อมบัวเขียว ณ เชียงใหม่ (มีราชโอรส 2 ราชธิดา 1)

• เจ้าพงษ์อินทร์ ณ เชียงใหม่ - สมรสกับ "หม่อมตระการ (บุนนาค) ณ เชียงใหม่" และ "หม่อมจันทร์สม (ชนะนนท์) ณ เชียงใหม่" มีบุตร- ธิดา คือ
  • เจ้าประไพพรรณ สุขุมวาทย์ (จาก หม่อมตระการ) - สมรสกับ "พลตำรวจเอกสุทัศน์ สุขุมวาท, อดีตรองอธิบดีกรมตำรวจ"
  • เจ้าวงศ์สักก์ ณ เชียงใหม่
  • เจ้าเติมศักดิ์
  • เจ้าสมพงษ์
  • เจ้าพิมผกา
• เจ้าศิริประกาย ณ เชียงใหม่ - สมรสกับ "เจ้ากาวิละวงศ์ ณ เชียงใหม่" มีบุตร-ธิดา ดังนี้
  • เจ้าพงษ์กาวิล
  • เจ้าศิริกาวิล สิงหรา ณ อยุธยา
  • เจ้ากอแก้ว ประกายกาวิล ณ เชียงใหม่
• เจ้าอินทนนท์ ณ เชียงใหม่ - สมรสกับ "เจ้าสุคันธา ณ เชียงตุง " ราชธิดาใน เจ้าฟ้ารัตนะก้อนแก้วอินแถลง เจ้าฟ้าหลวงเชียงตุง องค์ที่ 40"ประสูติแต่เจ้านางบัวทิพย์หลวง มีบุตร-ธิดา ดังนี้
  • เจ้ารัตนินดนัย
  • เจ้าวิไลวรรณ
  • เจ้าสรรพสมบูรณ์
  • เจ้าไพฑูรย์ศรี
  • เจ้าวีระยุทธ

ใน เจ้าหญิงไฝ (ไม่มีราชโอรส ราชธิดา)

ใน หม่อมแส (ไม่มีราชโอรส ราชธิดา)

พระกรณียกิจสำคัญ

เจ้าแก้วนวรัฐ เริ่มเข้ารับราชการเมื่อ พ.ศ. 2420 ขณะมีพระชันษาได้ 15 ปี ในสมัยที่พระบิดาของท่าน คือ เจ้าอินทวิชยานนท์ได้เป็นเจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่องค์ที่ 7 ซึ่งมีสิทธิ์ในการปกครองอย่างเจ้าประเทศราชที่ต้องถวายต้นไม้เงินต้นไม้ทองเป็นเครื่องราชบรรณาการทุก 3 ปี

คุ้มหลวง เจ้าแก้วนวรัฐ

ผลงานที่สำคัญ ได้แก่

• พ.ศ. 2420 เจ้าอินทวิชยานนท์ โปรดให้คุมราษฎรจังหวัดเชียงใหม่-ลำพูน ประมาณ 300 ครัวเรือน ขึ้นไปตั้งภูมิลำเนาที่เมืองเชียงแสนซึ่งเป็นเมืองร้าง
• พ.ศ. 2429 เจ้าอินทวิชยานนท์ โปรดให้เป็นผู้แทนพระองค์ควบคุมเครื่องราชบรรณาการและต้นไม้เงินต้นไม้ทอง ไปทูลเกล้าถวายแด่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ณ กรุงเทพฯ
• พ.ศ. 2433 ปราบกบฏพญาผาบ นายแคว้นสันทรายที่ก่อกบฏขึ้น โดยรวบรวมชาวบ้านติดอาวุธโดยว่าจะเข้ามาฆ่านายอากรชาวจีนและข้าราชการชาวไทย อันเนื่องมาจากไม่พอใจที่ราษฏรถูกขูดรีดเรื่องภาษีจนถึงขั้นทำร้ายราษฏร
• พ.ศ. 2445 ทรงนำกำลังจับกุมผู้ร้ายปล้นที่ว่าการอำเภอหางดง และระงับเหตุเงี้ยวเมืองฝางก่อจลาจล
• พ.ศ. 2453 รั้งตำแหน่งเจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ และได้เดินทางไปร่วมในพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
• เป็นนายกองสร้างถนนหลายสาย เพื่อเชื่อมการคมนาคมอำเภอรอบนอกกับในเมือง ถนนสายสำคัญที่ท่านมีส่วนร่วม ได้แก่ ถนนสายสันทราย-ดอยสะเก็ด ปัจจุบันเรียก ถนนแก้วนวรัฐ ถนนสายขึ้นดอยสุเทพร่วมกับครูบาศรีวิชัย ซึ่งท่านเป็นประธานฝ่ายคฤหัสถ์ และเป็นผู้ขุดเป็นปฐมฤกษ์ เมื่อวันที่ 9 พฤศจิกายน พ.ศ. 2477
• พ.ศ. 2477 ทรงสร้างสะพานนวรัฐ ขึ้นเป็นสะพานไม้เพื่อเชื่อมสองฝั่งแม่น้ำปิง
• เจ้าแก้วนวรัฐ ทรงนำเสด็จพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 7 ครั้งเสด็จเลียบมณฑลฝ่ายเหนือ พ.ศ. 2469

การศาสนา

เจ้าแก้วนวรัฐ มีความเลื่อมใสในพระพุทธศาสนาเป็นอย่างยิ่ง พระองค์ท่านได้สนับสนุนให้เจ้าน้อยศุขเกษมไปบวชในพระพุทธศาสนา และได้ทะนุบำรุงศาสนาอีกจำนวนมาก เช่น

• สร้างธรรมหาเวสสันดรและชาดกต่างๆ ถวายไว้ที่วัดหัวข่วง และนิมนต์ไปแสดงพระธรรมเทศนาที่คุ้มหลวงทุกวันพระ
• พ.ศ. 2440 โปรดให้สร้างพระพุทธรูปถวายวัดเชียงยืน
• โปรดให้บูรณะวัดโลกเหนือเวียง (วัดโลกโมฬี ในปัจจุบัน)
• โปรดให้สร้างพระวิหารวัดเชตุพน

การได้รับพระราชทานนามสกุล

เจ้าแก้วนวรัฐ ได้รับพระราชทานนามสกุล ณ เชียงใหม่ (อักษรโรมัน: na Chiengmai) ซึ่งเป็นนามสกุลพระราชทาน ลำดับที่ 1,161 จากพระบาทสมเด็จพระมงกุฏเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อวันที่ 5 เมษายน พ.ศ. 2457 โดยพระราชทานให้แก่ผู้สืบเชื้อสายจากบรรพบุรุษที่มีนิวาสถานตั้งอยู่ในที่แห่งนั้นเป็นเวลานานมาก มีผู้คนรู้จัก และนับถือโดยมาก โดยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระบรมราชโองการห้ามไม่ให้ผู้ที่ไม่ได้รับพระบรมราชานุญาตใช้คำว่า "ณ" นำหน้าสกุลเป็นอันขาด ต่อมาภายหลังตระกูล ณ เชียงใหม่ ยังคงเป็นตระกูลที่มีบทบาทและได้รับการยกย่องจากระบบราชการส่วนกลางและส่วนภูมิภาค มีบทบาทสำคัญในฐานะส่วนหนึ่งของพิธีการต่างๆ เพื่อรับรองนโบายการปกครองที่ดำเนินมานับแต่ พ.ศ. 2442 อาทิ เป็นหนึ่งในสิบตระกูลที่ได้เข้าเฝ้าในพระราชพิธีบรมราชาภิเษกในพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช การเตรียมการรับเสด็จราชอาคันตุกะทุกๆ คราว และการถวายความจงรักภักดีต่อราชวงศ์จักรี

สถานที่อันเนื่องมาจากพระนาม

• สะพานนวรัฐ เดิมเป็นสะพานไม้สัก กระทั่งได้ก่อสร้างสะพานเหล็กทดแทนในปี พ.ศ. 2508 และให้ชื่อว่า "นวรัฐ" เพื่อเป็นการถวายพระเกียรติแด่เจ้าแก้วนวรัฐ
• ถนนแก้วนวรัฐ
• วัดศรีนวรัฐ บ้านทุ่งเสี้ยว ตำบลบ้านกลาง อำเภอสันป่าตอง จังหวัดเชียงใหม่ ซึ่งเป็นวัดที่เจ้าแก้วนวรัฐ ได้มีดำริให้บูรณะขึ้นใหม่ และอัญเชิญ พระพุทธรูปไม้สัก "พระเจ้าอกล้ง" กลับมาประดิษฐานที่วัดแห่งนี้

เครื่องราชอิสริยาภรณ์

• พ.ศ. 2481 - เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 8 ชั้นที่ 1 (อ.ป.ร.1)
• พ.ศ. 2469 - เครื่องราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้า ชั้น 1 ปฐมจุลจอมเกล้า (ป.จ.)
• พ.ศ. 2457 - เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นที่เชิดชูยิ่งช้างเผือก ชั้นที่ 1 มหาวราภรณ์
• พ.ศ. 2457 - เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 6 ชั้นที่ 2 (ว.ป.ร.2)
• พ.ศ. 2454 - เหรียญจักรพรรดิมาลา
• พ.ศ. 2453 - เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันมีเกียรติยศยิ่งมงกุฎไทย ชั้นที่ 1 มหาวราภรณ์
• พ.ศ. 2452 - เครื่องราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้า ชั้น ทุติยจุลจอมเกล้า
• พ.ศ. 2451 - เหรียญรัชมังคลาภิเศก
• พ.ศ. 2444 - เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันมีเกียรติยศยิ่งมงกุฎไทย ชั้นจุลสุราภรณ์
• พ.ศ. 2440 - เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นที่เชิดชูยิ่งช้างเผือก ชั้นภูษนาภรณ์ช้างเผือก

อ้างอิง

• ปราณี ศิริธร ณ พัทลุง. เพ็ชร์ล้านนา. (ครั้งที่ 2) เชียงใหม่ :ผู้จัดการ ศูนย์ภาคเหนือ, 2538.
• สมหมาย เปรมจิตต์, สถาบันวิจัยสังคม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่. ตำนานสิบห้าราชวงศ์ (ฉบับสอบชำระ) . เชียงใหม่: มิ่งเมือง, 2540.
• ศักดิ์ รัตนชัย. พงศาวดารสุวรรณหอคำนครลำปาง (ตำนานเจ้าเจ็ดพระองค์กับหอคำมงคล ฉบับสอบทานกับเอกสารสืบค้น สรสว.ลำปาง) .
• เจ้าวงศ์สัก ณ เชียงใหม่, คณะทายาทสายสกุล ณ เชียงใหม่. เจ้าหลวงเชียงใหม่. กรุงเทพฯ: อมรินทร์พริ้นติ้ง แอนด์ พับลิชชิ่ง จำกัด (มหาชน), 2539.
• คณะทายาทสายสกุล เจ้าหลวงเมืองพะเยา, สถาบันศิลปวัฒนธรรมโยนก. ครบรอบ 100 ปี แม่เจ้าทรายมูล (มหาวงศ์) ไชยเมือง และประวัติสายสกุลเจ้าหลวงเมืองพะเยา พุทธศักราช 2387 - 2456. พะเยา :บ.ฮาซัน พริ้นติ้ง จก., 2546
• นงเยาว์ กาญจนจารี. ดารารัศมี : พระประวัติพระราชชายา เจ้าดารารัศมี. เชียงใหม่ :สุริวงศ์บุ๊คเซนเตอร์, 2539.
• คัมภีร์ คัมภีรญาณนนท์, นาวาอากาศเอก. เจ้านายฝ่ายเหนือ. [1]

ดูเพิ่ม

• สะพานนวรัฐ

สมัยก่อนหน้า		เจ้าแก้วนวรัฐ		สมัยถัดไป
เจ้าอินทวโรรสสุริยวงศ์		เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ (23 มกราคม พ.ศ. 2453 - 3 มิถุนายน พ.ศ. 2482))		ยกเลิกตำแหน่ง ผู้สืบตระกูล: เจ้าราชบุตร วงษ์ตวัน ณ เชียงใหม่