พระธยานิพุทธะ

' พระธยานิพุทธะ ศิลปะทิเบต

พระธยานิพุทธะหรือพระฌานิพุทธะ (บางแห่งเรียกพระชินพุทธะ) เป็นพระพุทธเจ้าในคติความเชื่อของมหายาน อวตารมาจากอาทิพุทธะ สำเร็จเป็นพระพุทธเจ้าด้วยอำนาจฌานของอาทิพุทธะ ไม่ได้ลงมาสร้างบารมีเหมือนพระมานุสสพุทธะ (พระพุทธเจ้าที่เป็นมนุษย์) ดำรงในสภาวะสัมโภคกาย มีแต่พระโพธิสัตว์ที่เห็นพระองค์ได้

จำนวน

พระธยานิพุทธะโดยทั่วไปมี 5 พระองค์ คือ พระไวโรจนะพุทธะ พระอักโษภยะพุทธะ พระรัตนสัมภวะพุทธะ พระอมิตาภะพุทธะ และพระอโมฆสิทธิพุทธะ พระธยานิพุทธะ ทั้ง 5 องค์นี้ได้สร้างพระธยานิโพธิสัตว์ขึ้นด้วยอำนาจฌานของตนอีก 5 องค์ คือ พระสมันตภัทรโพธิสัตว์ เกิดจากพระไวโรจนะพุทธะ พระวัชรปาณีโพธิสัตว์ เกิดจากพระอักโษภยะพุทธะ พระรัตนปาณีโพธิสัตว์ เกิดจากพระรัตนสัมภวะพุทธะ พระอวโลกิเตศวรโพธิสัตว์ เกิดจากพระอมิตาภะพุทธะ และพระวิศวปาณีโพธิสัตว์ เกิดจากพระอโมฆสิทธิพุทธะ

	พระอักโษภยะพุทธะ (ตะวันออก)
พระอโมฆสิทธิพุทธะ (เหนือ)	พระไวโรจนะพุทธะ (ศูนย์กลาง)	พระรัตนสัมภวะพุทธะ (ใต้)
	พระอมิตาภะพุทธะ (ตะวันตก)

ชื่อในภาษาต่างๆได้แก่:

พุทธะ	ภาษาสันสกฤต	ภาษาญี่ปุ่น	ภาษาจีน
พระไวโรจนะพุทธะ	वैरोचन	大日如来, Dainichi Nyorai	毘盧如來, Pilu Rulai
พระอักโษภยะพุทธะ	अक्षोभ्य	阿閃如来, Ashuku Nyorai	阿閃如來, Ajiu Rulai
พระอมิตาภะพุทธะ	अमिताभ	阿弥陀如来, Amida Nyorai	彌陀如來, Mituo Rulai
พระรัตนสัมภวะพุทธะ	रत्नसंभव	宝生如来, Hōshō Nyorai	寳生如來, Baosheng Rulai
พระอโมฆสิทธิพุทธะ	अमोघसिद्धि	不空成就如来, Fukūjōju Nyorai	成就如來, Chengjiu Rulai

ลักษณะของแต่ละพระองค์

โคตร	พุทธะ	ปัญญาญาณ	กิเลส	ขันธ์	ปฏิกิริยา	สัญลักษณ์	ธาตุ	สี	ฤดูกาล	ทิศทาง	มุทรา
พุทธะ	พระไวโรจนะพุทธะ	ปัญญาอันสูงสุด	ความหลง	รูปขันธ์	หมุนธรรมจักร (การสอน)	ธรรมจักร	อากาศธาตุ	สีขาว	ไม่มี	ศูนย์กลาง	ธรรมจักรมุทรา
รัตนะ	พระรัตนสัมภวะพุทธะ	เท่าเทียม	ความโลภ	เวทนาขันธ์	ความร่ำรวย	รัตนมณี	ธาตุดิน	สืทอง สีเหลือง	ฤดูใบไม้ร่วง	ใต้	ทานมุทรา
ปัทมะ	พระอมิตาภะ	ปัญญาที่ทำให้มนุษย์รู้จักผิดชอบชั่วดี	ความปรารถนา	สังขารขันธ์	เสน่ห์ดึงดูด, การเอาชนะ	ดอกบัว	ธาตุไฟ	สีแดง	ฤดูร้อน	ตะวันตก	สมาธิมุทรา
กรรมะ	พระอโมฆสิทธิพุทธะ	แบบสำเร็จทุกอย่าง	ความอิจฉา	วิญญาณขันธ์	ความสงบระงับ	วัชระแฝด	ธาตุน้ำ	สีเขียว	ฤดูหนาว	เหนือ	อภยมุทรา
วัชระ	พระอักโษภยะพุทธะ	แบบกระจกเงา	ความโกรธ	สัญญาขันธ์	การปกป้องและการทำลาย	สายฟ้า, วัชระ	ธาตุลม	สีน้ำเงิน	ฤดูใบไม้ผลิ	ตะวันออก	ภูมิผัสมุทรา

การนับถือในประเทศต่างๆ

• เนปาลและทิเบต นับถือพระธยานิพุทธะทั้ง 5 องค์ข้างต้น โดยถือว่าพระธยานิพุทธะเป็นตัวแทนของอายตนะภายใน 5 และพระธยานิโพธิสัตว์เป็นตัวแทนของอายตนะภายนอก 5 ซึ่งประกอบเป็นร่างกายของสรรพสัตว์ มีการกำหนดตำแหน่งของพระธยานิพุทธะแต่ละองค์ในพุทธมณฑลซึ่งใช้ในการประกอบพิธ๊กรรมทางศาสนานิกายวัชรยาน รวมทั้งการกำหนดตำแหน่งของการประดิษฐานพระพุทธะเหล่านี้ไว้ในเจดีย์ในประเทศเนปาล
• จีนและญี่ปุ่น ชาวพุทธนิกายสุขาวดี นับถือพระอมิตาภะพุทธะเพียงองค์เดียว ในญี่ปุ่นได้เพิ่มพระธยานิพุทธะอีกองค์คือ พระวัชรสัตว์ ถือว่าเป็นหัวหน้าของพุทธะทั้งหมด หรือเป็นอาทิพุทธะ การนับถือพระธยานิพุทธะในญี่ปุ่นพบในนิกายชินกอนเป็นส่วนใหญ่ นิกายอื่นพบน้อย