ข้ามไปเนื้อหา

อาการล้าเรื้อรัง

จากวิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี
Myalgic encephalomyelitis/chronic fatigue syndrome
ชื่ออื่นPost-viral fatigue syndrome (PVFS), systemic exertion intolerance disease (SEID)[1]: 20 
Icons of the four key ME/CFS symptoms: low battery for profound fatigue, weak muscle for post-exertional malaise, bed for sleep problems and crossed wires in brain for cognitive difficulties.
The four primary symptoms of ME/CFS according to the National Institute for Health and Care Excellence
สาขาวิชาRheumatology, rehabilitation medicine, endocrinology, infectious disease, neurology, immunology, general practice, paediatrics, other specialists in ME/CFS[2]: 58 
อาการWorsening of symptoms with activity, long-term fatigue, sleep problems, others[3]
การตั้งต้นPeaks at 10–19 and 30–39 years old[4]
ระยะดำเนินโรคLong-term[5]
สาเหตุUnknown[6]
ปัจจัยเสี่ยงFemale sex, family history, viral infections[6]
วิธีวินิจฉัยBased on symptoms[7]
การรักษาSymptomatic[8]

ภาวะสมองอักเสบจากกล้ามเนื้ออ่อนแรง/ภาวะอ่อนเพลียเรื้อรัง (Myalgic encephalomyelitis/chronic fatigue syndrome: ME/CFS) เป็นความเจ็บป่วยเรื้อรังที่ทำให้ทุพพลภาพ ผู้ป่วย ME/CFS จะมีอาการอ่อนเพลียอย่างรุนแรงที่ไม่หายไปแม้ได้พักผ่อน รวมถึงมีปัญหาเรื่องการนอนหลับ และปัญหาเกี่ยวกับความจำหรือสมาธิ อาการสำคัญที่บ่งชี้ของโรคคือ อาการทรุดหลังออกแรง (post-exertional malaise: PEM) ซึ่งเป็นอาการของโรคที่แย่ลงทันที หรือหลายชั่วโมงจนถึงหลายวันหลังจากทำกิจกรรมทางกายหรือจิตใจเพียงเล็กน้อย การ "ทรุดตัว" หรือ "อาการแครช" (crash) นี้สามารถคงอยู่ได้ตั้งแต่หลายชั่วโมงหรือหลายวัน ไปจนถึงหลายเดือน นอกจากนี้ อาการที่พบได้บ่อยอื่น ๆ ได้แก่ อาการวิงเวียนศีรษะหรือหน้ามืดเมื่ออยู่ในท่ายืน และอาการปวด[9]

กลุ่มอาการล้าเรื้อรัง
(chronic fatigue syndrome)
บัญชีจำแนกและลิงก์ไปภายนอก
ICD-10G93.3
ICD-9780.71
DiseasesDB1645
MedlinePlus001244
eMedicinemed/3392 ped/2795
MeSHD015673

สาเหตุของโรค ยังไม่เป็นที่ทราบแน่ชัด [10]ME/CFS มักเริ่มต้นหลังจากการ ติดเชื้อ เช่น โมโนนิวคลีโอซิส และอาจพบการถ่ายทอดในครอบครัวได้ [11]ME/CFS มีความเกี่ยวข้องกับการเปลี่ยนแปลงใน ระบบประสาทและระบบภูมิคุ้มกัน รวมถึงการเปลี่ยนแปลงใน การผลิตพลังงาน ME/CFS เป็น โรคทางชีวภาพ ไม่ใช่ภาวะทางจิตวิทยา [12] [13]ไม่ได้เกิดจากการขาดการปรับตัวให้เข้ากับสภาพ (deconditioning)[12] [14]ประมาณ 60–80% ของผู้ป่วย ME/CFS มีอาการเริ่มต้นหลังการติดเชื้อ โดยส่วนใหญ่เป็นการติดเชื้อไวรัส[15]

อาการของโรค ME/CFS สามารถบรรเทาได้ในบางกรณี และโรคอาจดีขึ้นหรือแย่ลงตามกาลเวลา แต่การฟื้นตัวอย่างสมบูรณ์นั้นพบได้ไม่บ่อยนัก[16]ปัจจุบันยังไม่มีการรับรองการรักษาหรือยาชนิดใดสำหรับโรคนี้ การดูแลจึงมุ่งเน้นไปที่การบรรเทาอาการ การจัดสรรพลังงานและกิจกรรมอย่างเหมาะสม (pacing) [17]สามารถช่วยป้องกันไม่ให้อาการแย่ลง ก่อนเกิดการระบาดของโรคโควิด-19 มีผู้ป่วย ME/CFS ประมาณ 2 ถึง 9 คนต่อประชากร 1,000 คน [18]ขึ้นอยู่กับนิยามที่ใช้อย่างไรก็ตาม หลังจากการติดเชื้อโควิด-19 มีผู้ป่วยจำนวนมากที่เข้าเกณฑ์การวินิจฉัย ME/CFS [19]โรคนี้พบในผู้หญิงบ่อยกว่าผู้ชาย อาการมักเริ่มต้นในช่วง 10-19 ปี และ 30-39 ปี แต่สามารถเกิดได้ในทุกช่วงอายุ รวมถึงในวัยเด็กด้วย[20]

อาการและระดับความรุนแรง

[แก้]



โรค ME/CFS ก่อให้เกิดอาการอ่อนเพลียอย่างรุนแรง ความผิดปกติของการนอนหลับ และภาวะอาการกำเริบหลังออกแรง (post-exertional malaise: PEM) ซึ่งหมายถึงอาการทั้งหมดแย่ลงหลังจากทำกิจกรรมเพียงเล็กน้อย นอกจากนี้ยังอาจมีอาการด้านการรับรู้ (cognitive issues) ภาวะความดันโลหิตผิดปกติเมื่อลุกขึ้นยืน (orthostatic intolerance – เวียนศีรษะหรือคลื่นไส้เมื่อตั้งตรง) หรืออาการทางกายอื่น ๆ อาการเหล่านี้ส่งผลให้ความสามารถในการดำเนินชีวิตลดลงอย่างมาก และโดยทั่วไปจะคงอยู่นานประมาณ 3–6 เดือนก่อนที่จะสามารถยืนยันการวินิจฉัยได้ [17]โรค ME/CFS มักเริ่มต้นหลังการติดเชื้อ โดยอาการอาจเกิดขึ้นอย่างเฉียบพลันหรือค่อย ๆ พัฒนาในช่วงหลายสัปดาห์ถึงหลายเดือน [21]

ME/CFS มักนำไปสู่ความทุพพลภาพอย่างรุนแรง แต่ระดับความรุนแรงนั้นแตกต่างกันอย่างมาก โดยทั่วไป ME/CFS แบ่งออกเป็น 4 ระดับของความรุนแรงของโรค [17]  ได้แก่

  • ระดับเล็กน้อย (Mild): ผู้ที่มี ME/CFS ระดับเล็กน้อยมักยังสามารถทำงานและดูแลตนเองได้ แต่จะต้องใช้เวลาว่างทั้งหมดเพื่อพักฟื้นจากกิจกรรมเหล่านี้แทนที่จะทำกิจกรรมทางสังคมหรือสันทนาการ
  • ระดับปานกลาง (Moderate): ความรุนแรงระดับนี้ส่งผลกระทบต่อกิจวัตรประจำวัน (เช่น การดูแลตนเองหรือการเตรียมอาหาร) ผู้ป่วยมักไม่สามารถทำงานได้และจำเป็นต้องพักบ่อยครั้ง
  • ระดับรุนแรง (Severe): ผู้ที่มี ME/CFS ระดับรุนแรงมักต้องอยู่แต่ในบ้านและสามารถทำกิจกรรมประจำวันได้เพียงเล็กน้อย เช่น แปรงฟัน พวกเขาอาจต้องใช้รถเข็นและใช้เวลาส่วนใหญ่อยู่บนเตียง
  • ระดับรุนแรงมาก (Very severe): ผู้ป่วยส่วนใหญ่นอนติดเตียงและไม่สามารถดูแลตนเองได้เลย

พยาธิสรีรวิทยา

[แก้]

ME/CFS มีความเกี่ยวข้องกับการเปลี่ยนแปลงในหลาย ๆ ด้าน ซึ่งรวมถึง ระบบประสาทและระบบภูมิคุ้มกัน ตลอดจนความบกพร่องใน การเผาผลาญพลังงาน[22] [23]

ความแตกต่างทาง ระบบประสาท รวมถึงการทำงานที่ผิดปกติของ ระบบประสาทอัตโนมัติ และการเปลี่ยนแปลงใน โครงสร้างและการเผาผลาญของสมอง [24]

ก่อนการระบาดใหญ่ของ COVID-19 นั้น ME/CFS ส่งผลกระทบต่อผู้คน สองถึงเก้าคนต่อทุก ๆ 1,000 คน ขึ้นอยู่กับคำจำกัดความ [25]อย่างไรก็ตาม ผู้คนจำนวนมากเข้ากับเกณฑ์การวินิจฉัย ME/CFS หลังจากมีอาการ ลองโควิด (long COVID) [26]

โรค ME/CFS มีความเกี่ยวข้องกับความเปลี่ยนแปลงในหลายระบบของร่างกาย รวมถึงระบบประสาท ระบบภูมิคุ้มกัน และความผิดปกติในการเผาผลาญพลังงาน [22]

ความผิดปกติทางระบบประสาทที่พบ ได้แก่ การทำงานบกพร่องของระบบประสาทอัตโนมัติ (autonomic nervous system dysfunction) และการเปลี่ยนแปลงของโครงสร้างและการเผาผลาญในสมอง [27]

ในระบบภูมิคุ้มกัน พบการทำงานลดลงของเซลล์นักฆ่าธรรมชาติ (natural killer cells) และในบางกรณีอาจพบภาวะภูมิต้านตนเอง (autoimmunity) [28]


ระบบประสาท (Neurological)

การศึกษาด้วยภาพสมอง (brain imaging) ในผู้ป่วย ME/CFS พบความผิดปกติทางโครงสร้าง เคมีชีวภาพ และการทำงานของสมองหลากหลายรูปแบบ

สิ่งที่พบได้บ่อยคือความเปลี่ยนแปลงในบริเวณก้านสมอง (brainstem) และการใช้สมองส่วนอื่นเพิ่มเติมขณะทำงานด้านการคิดหรือจดจ่อ (cognitive tasks)

นอกจากนี้ การศึกษาบางส่วนยังพบว่าผู้ป่วยมีการเผาผลาญพลังงานต่ำในบางบริเวณของสมอง มีจำนวนตัวขนส่งเซโรโทนิน (serotonin transporters) ลดลง และมีปัญหาในการเชื่อมโยงระหว่างหลอดเลือดและการทำงานของเซลล์ประสาท (neurovascular coupling) [29]

มีข้อเสนอว่าภาวะ “การอักเสบของระบบประสาท” (neuroinflammation) อาจเป็นกลไกพื้นฐานของโรค ME/CFS ที่สามารถอธิบายอาการได้หลากหลาย

งานวิจัยหลายฉบับชี้ว่ามีภาวะการอักเสบของสมองในบริเวณเยื่อหุ้มสมอง (cortical) และสมองส่วนลิมบิก (limbic regions)

เช่น พบว่าผู้ป่วย ME/CFS มีระดับแลคเตต (lactate) และโคลีน (choline) ในสมองสูงกว่าปกติ ซึ่งเป็นสัญญาณของการอักเสบของสมอง

โรค ME/CFS ยังมีผลต่อการนอนหลับ โดยผู้ป่วยมักมีประสิทธิภาพการนอนหลับลดลง ใช้เวลานานกว่าจะหลับ และใช้เวลานานกว่าจะเข้าสู่ระยะ REM ซึ่งเป็นช่วงที่มีการเคลื่อนไหวของตาอย่างรวดเร็ว

ผู้ป่วยมักมีอัตราการเต้นหัวใจตอบสนองต่อการออกกำลังกายต่ำกว่าปกติ แต่มีอัตราการเต้นหัวใจสูงขึ้นระหว่างการทดสอบเอียงตัว (tilt table test) ซึ่งเป็นการหมุนร่างกายจากท่านอนราบเป็นท่ายืน — สะท้อนถึงความผิดปกติของระบบประสาทอัตโนมัติอีกครั้ง [30]


ระบบภูมิคุ้มกัน (Immunological)

ผู้ป่วยโรค ME/CFS มักพบความผิดปกติของระบบภูมิคุ้มกัน โดยผลการศึกษาหลายชิ้นพบอย่างสม่ำเสมอว่ามีการทำงานลดลงของเซลล์นักฆ่าธรรมชาติ (natural killer cells) ซึ่งเป็นเซลล์ภูมิคุ้มกันที่มีหน้าที่ทำลายเซลล์ที่ติดเชื้อไวรัสหรือเซลล์เนื้องอก [31]

ผู้ป่วยยังมีแนวโน้มที่จะมีการติดเชื้อไวรัสที่ยังคงอยู่ (active viral infections) มากกว่าคนทั่วไป ซึ่งมีความสัมพันธ์กับปัญหาด้านความคิดและความจำ (cognitive issues) รวมถึงอาการอ่อนเพลีย T cells ของผู้ป่วยยังมีการเผาผลาญพลังงานลดลง ซึ่งอาจสะท้อนถึงภาวะ “หมดแรง” (exhausted state) ของเซลล์ภูมิคุ้มกัน ทำให้ไม่สามารถตอบสนองต่อเชื้อโรคได้อย่างมีประสิทธิภาพ [32]

มีข้อเสนอว่าภาวะภูมิต้านตนเอง (autoimmunity) อาจเป็นหนึ่งในปัจจัยที่เกี่ยวข้องกับ ME/CFS โดยพบว่าผู้ป่วยบางกลุ่มมีระดับแอนติบอดีต่อต้านตนเอง (autoantibodies) สูงขึ้น ซึ่งอาจเกิดจากกลไก “การเลียนแบบของไวรัส” (viral mimicry) [33]

ในบางรายพบระดับแอนติบอดีสูงขึ้นต่อ muscarinic acetylcholine receptors และ β2 adrenergic receptors [33] ซึ่งเมื่อเกิดความผิดปกติในตัวรับเหล่านี้ อาจส่งผลให้การไหลเวียนของเลือดบกพร่องได้[34]


พลังงาน (Energy)

มีหลักฐานเชิงวัตถุประสงค์ของภาวะ PEM (post-exertional malaise – อาการกำเริบหลังออกแรง) จากการทดสอบสมรรถภาพหัวใจและปอดแบบสองวัน (2-day cardiopulmonary exercise test)

ผู้ป่วย ME/CFS มีสมรรถนะทางกายต่ำกว่ากลุ่มคนสุขภาพดีตั้งแต่การทดสอบครั้งแรก และในการทดสอบครั้งที่สอง คะแนนของคนสุขภาพดีจะคงที่หรือเพิ่มขึ้นเล็กน้อย ขณะที่ผู้ป่วย ME/CFS กลับมี อัตราการทำงาน (work rate) ที่ระดับ anaerobic threshold ลดลงอย่างมีนัยสำคัญทางคลินิก [35]

สาเหตุที่เป็นไปได้รวมถึง ความผิดปกติของไมโทคอนเดรีย (mitochondrial dysfunction) และปัญหาในการลำเลียงหรือใช้ประโยชน์จากออกซิเจน [36]

นอกจากนี้ กระบวนการฟื้นฟูตามปกติหลังการออกกำลังกายอาจไม่เกิดขึ้นในผู้ป่วย ME/CFS ซึ่งอาจเป็นคำอธิบายอีกประการหนึ่งของภาวะ PEM [37]

การศึกษาหลายฉบับยังพบ ความผิดปกติของไมโทคอนเดรียในการสร้างพลังงานของเซลล์ แต่ความแตกต่างของวิธีวิจัยในแต่ละงานทำให้ยังไม่สามารถสรุปผลอย่างชัดเจนได้ [38]

อย่างไรก็ตาม มีแนวโน้มว่าในผู้ป่วย ME/CFS เซลล์จะสร้าง ATP — พาหะพลังงานหลักของร่างกาย — จาก ไขมันและกรดอะมิโน บ่อยกว่าการสร้างจาก คาร์โบไฮเดรต [23]

การวินิจฉัยโรค

[แก้]

การวินิจฉัยโรค ME/CFS อาศัยอาการทางคลินิกเป็นหลัก โดยประกอบด้วยการซักประวัติทางการแพทย์อย่างละเอียด และการตรวจร่างกาย [39]

ยังไม่มีการทดสอบทางห้องปฏิบัติการใดที่ได้รับการรับรองอย่างเป็นทางการสำหรับการวินิจฉัยโรคนี้ แม้บางครั้งจะพบความผิดปกติทางกาย แต่ไม่มีลักษณะใดที่ถือว่าเพียงพอต่อการวินิจฉัยได้ด้วยตัวเอง [39] มักใช้การตรวจเลือดและปัสสาวะเพื่อ ตัดโรคอื่น ที่อาจเป็นสาเหตุของอาการออกไปก่อน

ในประเทศกำลังพัฒนาที่มีรายได้ต่ำและปานกลาง ความตระหนักรู้เกี่ยวกับโรค ME/CFS ในหมู่แพทย์ยังมีอยู่น้อยมาก ส่งผลให้เกิดการวินิจฉัยผิดบ่อยครั้งและขาดผู้เชี่ยวชาญเฉพาะทางด้าน ME/CFS ในการดูแลรักษา โดยมีช่องว่างด้านความรู้และความตระหนักต่อโรคอยู่มากเมื่อเทียบกับประเทศพัฒนาแล้ว[40]

โดยทั่วไป แพทย์เฉพาะทางด้าน ME/CFS มักถูกเชิญให้ช่วยยืนยันการวินิจฉัย เนื่องจากแพทย์เวชปฏิบัติทั่วไปโดยเฉพาะในประเทศกำลังพัฒนา มักขาดความเข้าใจที่ถูกต้องเกี่ยวกับโรคนี้ [40][17]


เกณฑ์การวินิจฉัย

มีเกณฑ์การวินิจฉัยโรค ME/CFS หลายชุดที่ถูกพัฒนาเพื่อใช้ในการวิจัยและทางคลินิก ได้แก่ แนวทางของ NICE (สหราชอาณาจักร), เกณฑ์ของ Institute of Medicine (IOM) (สหรัฐอเมริกา) , เกณฑ์ International Consensus Criteria (ICC), เกณฑ์ Canadian Consensus Criteria (CCC) (แคนาดา) และเกณฑ์ของ CDC (สหรัฐอเมริกา) แต่ละชุดเกณฑ์ถูกพัฒนาขึ้นจากความเห็นร่วมของผู้เชี่ยวชาญและงานวิจัยทางวิทยาศาสตร์หลากหลายฉบับ ซึ่งมีความแตกต่างกันทั้งในด้าน อาการที่จำเป็นต้องมี และ เงื่อนไขที่ใช้ตัดออก ไม่ให้วินิจฉัยว่าเป็น ME/CFS [15]

เนื่องจากยังไม่มีตัวบ่งชี้ทางชีวภาพ (biomarkers) ที่ได้รับการยืนยันสำหรับ ME/CFS จึงไม่สามารถระบุได้ว่าเกณฑ์ใดมีความแม่นยำที่สุด จำเป็นต้องมีการ ประนีประนอมระหว่างความเสี่ยงของการวินิจฉัยเกินจริงและการวินิจฉัยพลาด [41]

เกณฑ์แบบ CDC มีแนวโน้มเสี่ยงต่อการวินิจฉัยเกินจริงมากกว่า ขณะที่เกณฑ์แบบ ICC มีแนวโน้มพลาดผู้ป่วยบางราย ส่วนเกณฑ์ของ IOM และ NICE อยู่ในระดับกลางระหว่างสองขั้วนี้ [15]


อาการที่ใช้วินิจฉัย

อาการหลักที่ใช้ในการวินิจฉัยโรค ME/CFS แตกต่างกันไปตามชุดเกณฑ์ เช่น CDC, CCC, ICC, IOM และ NICE แต่โดยทั่วไปจะประกอบด้วยอาการหลักคือ อาการอ่อนเพลีย และ การทำงานบกพร่อง/ลดความสามารถของร่างกาย ซึ่งเป็นข้อบังคับในทุกเกณฑ์ นอกจากนี้ยังมีอาการที่เป็น อาการที่อาจพบได้ (optional) เช่นภาวะอาการกำเริบหลังออกแรง (PEM) ก็เป็นอาการสำคัญที่ระบุไว้ในเกณฑ์ส่วนใหญ่ โดยมักพบร่วมกับ, ความผิดปกติด้านการคิดหรือสมาธิ, และ อาการปวดหรือปวดศีรษะ บางชุดเกณฑ์ เช่น CCC และ ICC ยังรวมถึงอาการเพิ่มเติมที่อาจพบได้ (optional) เช่น ภาวะผิดปกติเมื่อลุกขึ้นยืน (orthostatic intolerance), และ ภาวะไวต่อสิ่งกระตุ้นต่าง ๆ เป็นต้น [15]

การจัดการและบรรเทาอาการ

[แก้]

ยังไม่มียาหรือวิธีรักษาใดที่ได้รับการรับรองให้ใช้ในการรักษาโรค ME/CFS โดยตรง แม้ว่าอาการบางอย่างจะสามารถบรรเทาหรือจัดการได้ก็ตาม การดูแลผู้ป่วย ME/CFS มักต้องอาศัยทีมแพทย์และบุคลากรสหสาขาวิชาชีพ โดยทั่วไป ในประเทศพัฒนาแล้ว แพทย์เวชปฏิบัติทั่วไป จะมีบทบาทสำคัญในการประสานงานด้านการรักษาพยาบาล การดูแลทางสังคม และการสนับสนุนทางการศึกษาในกรณีที่ผู้ป่วยยังอยู่ในวัยเรียน ผู้ประสานงานรายนี้อาจช่วยเชื่อมต่อผู้ป่วยกับทรัพยากรในชุมชน เช่น นักกิจกรรมบำบัด และ พยาบาลเยี่ยมบ้าน การจัดการรักษาอาจเริ่มจากการดูแลอาการที่รบกวนชีวิตมากที่สุดก่อน แล้วค่อย ๆ แก้ไขอาการอื่น ๆ ในการพบแพทย์ครั้งต่อไป[15]

การใช้แนวทาง pacing หรือการจัดสมดุลกิจกรรมให้อยู่ในขอบเขตพลังงานของตนเอง สามารถช่วยลดความรุนแรงและความถี่ของภาวะ PEM เป้าหมายของแนวทาง pacing คือการรักษาเสถียรภาพของโรคและหลีกเลี่ยงไม่ให้เกิดภาวะ PEM (post-exertional malaise) [42]วิธีนี้เกี่ยวข้องกับการควบคุมกิจกรรมให้อยู่ภายใน “ขอบเขตพลังงาน” ของแต่ละบุคคล เพื่อลดผลกระทบหรือ “การชำระคืนพลังงาน” (payback) ที่เกิดจากการใช้แรงเกินขีดจำกัด [43]เทคนิคนี้ถูกพัฒนาขึ้นเพื่อใช้กับผู้ป่วย ME/CFS ในกลุ่มประเทศพัฒนาแล้วตั้งแต่ช่วงทศวรรษ 1980 [44] การใช้แนวทาง pacing อาจรวมถึงการแบ่งงานขนาดใหญ่ให้เป็นงานย่อย ๆ พร้อมพักเพิ่มระหว่างทำ

ผู้ป่วยโรค ME/CFS ที่อยู่ในระดับปานกลางถึงรุนแรงอาจได้รับประโยชน์จากการปรับสภาพแวดล้อมในบ้านและการใช้เครื่องช่วยเคลื่อนไหว เช่น รถเข็น, ที่จอดรถสำหรับผู้พิการ, เก้าอี้อาบน้ำ, หรือ ลิฟต์บันได เพื่อช่วยให้สามารถดำเนินชีวิตได้สะดวกขึ้น สำหรับการจัดการกับ ความไวต่อสิ่งกระตุ้นจากสิ่งแวดล้อม สามารถทำได้โดยลดสิ่งกระตุ้นเหล่านั้น เช่น ทำให้บริเวณที่อยู่อาศัยปราศจากกลิ่นน้ำหอม หรือใช้ ผ้าปิดตา และ ที่อุดหู เพื่อช่วยลดการรับแสงและเสียง[15][17]

ผู้ป่วยที่อยู่ในระยะรุนแรงมากอาจประสบปัญหาในการรับสารอาหารอย่างเพียงพอ จำเป็นต้องได้รับการให้อาหารทางหลอดเลือดดำหรือทางสายให้อาหาร เพื่อแก้ไขภาวะขาดสารอาหารหรือความไม่สมดุลของเกลือแร่ในร่างกาย[45] ผู้ป่วย ME/CFS ระดับรุนแรงหรือรุนแรงมาก อาจหมายความว่าบุคคลนั้นจำเป็นต้องอยู่ใน สภาพแวดล้อมที่มีสิ่งกระตุ้นต่ำ เช่น ห้องที่มืดและเงียบ โดยมีการปฏิสัมพันธ์กับผู้อื่นในระดับที่พวกเขาเลือกเอง (ซึ่งอาจน้อยมากหรือแทบไม่มีเลย), ไม่สามารถออกจากบ้านหรือเตียงได้ และอาจต้องการการช่วยเหลือในทุกกิจวัตรประจำวัน, ต้องได้รับการสัมผัสทางกายอย่างระมัดระวังเมื่อช่วยในกิจวัตรต่าง ๆ, ไม่สามารถสื่อสารหรือพูดได้ด้วยตนเอง และอาจต้องการผู้อื่นสื่อสารให้ [17]

อาการของผู้ป่วย ME/CFS ระยะรุนแรง อาจถูกเข้าใจผิดว่าเป็นการถูกทอดทิ้งหรือถูกทำร้าย ระหว่างการประเมินสวัสดิภาพหรือการเยี่ยมตรวจสุขภาพในกลุ่มประเทศพัฒนาแล้ว ดังนั้น แนวทางของ NICE (ในสหราชอาณาจักร) แนะนำให้บุคลากรที่มีประสบการณ์เกี่ยวกับโรค ME/CFS เข้ามามีส่วนร่วมในการประเมินทุกกรณีที่เกี่ยวข้องกับการคุ้มครองผู้ป่วย[17]

การวิจัย

[แก้]

การวิจัยเกี่ยวกับโรค ME/CFS มีเป้าหมายเพื่อทำความเข้าใจสาเหตุของโรคให้ดียิ่งขึ้น ค้นหาตัวบ่งชี้ทางชีวภาพ (biomarkers) ที่ช่วยในการวินิจฉัย และพัฒนาวิธีการรักษาเพื่อลดอาการของผู้ป่วย[46]

การเกิดขึ้นของโรค long COVID ได้กระตุ้นความสนใจใน ME/CFS เพิ่มขึ้น เนื่องจากทั้งสองโรคอาจมีพยาธิสภาพร่วมกัน และการรักษาที่ได้ผลสำหรับโรคหนึ่งอาจสามารถใช้ได้กับอีกโรคหนึ่งเช่นกัน[47]

สถาบันสุขภาพแห่งชาติของสหรัฐอเมริกา (NIH) ซึ่งเป็นผู้ให้ทุนวิจัยด้านชีวการแพทย์รายใหญ่ที่สุดในโลก[48] ถูกพบว่าการจัดสรรงบประมาณสำหรับ ME/CFS ระหว่างปี 2015–2019 อยู่เพียงราว 3%–7% ของค่าเฉลี่ยต่อปีสุขภาพที่สูญเสียไป (per healthy life year lost) [49]เมื่อเทียบกับโรคอื่น ๆ ทั่วโลก โรค multiple sclerosis (MS) ซึ่งมีจำนวนผู้ป่วยน้อยกว่าและระดับความพิการไม่รุนแรงกว่า ME/CFS กลับได้รับงบประมาณวิจัยมากกว่าถึง 20 เท่า ระหว่างปี 2007–2015 [50]

นอกจากนี้ การตัดลดงบประมาณของมหาวิทยาลัยโคลัมเบียในช่วงรัฐบาลทรัมป์ชุดที่สอง ยังส่งผลให้ต้อง ยุติโครงการวิจัยขนาดใหญ่ของมหาวิทยาลัยโคลัมเบียที่มุ่งศึกษา ME/CFS ลง[51]

อ้างอิง

[แก้]
  1. ↑ อ้างอิงผิดพลาด: ป้ายระบุ <ref> ไม่ถูกต้อง ไม่มีการกำหนดข้อความสำหรับอ้างอิงชื่อ "IOM2015"
  2. ↑ "Myalgic Encephalomyelitis (Or Encephalopathy)/Chronic Fatigue Syndrome: Diagnosis and Management: NICE Guideline". National Institute for Health and Care Excellence (NICE). 29 ตุลาคม 2021. ข้อมูลเก่าจากแหล่งเดิมเมื่อ 8 กุมภาพันธ์ 2024. สืบค้นเมื่อ 9 มีนาคม 2024.{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (ลิงก์)
  3. ↑ อ้างอิงผิดพลาด: ป้ายระบุ <ref> ไม่ถูกต้อง ไม่มีการกำหนดข้อความสำหรับอ้างอิงชื่อ "CDCsym2024"
  4. ↑ อ้างอิงผิดพลาด: ป้ายระบุ <ref> ไม่ถูกต้อง ไม่มีการกำหนดข้อความสำหรับอ้างอิงชื่อ "pmid31379194"
  5. ↑ "Myalgic Encephalomyelitis (Or Encephalopathy)/Chronic Fatigue Syndrome: Diagnosis and Management: Information for the Public". National Institute for Health and Care Excellence (NICE). 29 ตุลาคม 2021. ข้อมูลเก่าจากแหล่งเดิมเมื่อ 4 เมษายน 2024. สืบค้นเมื่อ 24 มีนาคม 2024.{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (ลิงก์)
  6. 1 2 อ้างอิงผิดพลาด: ป้ายระบุ <ref> ไม่ถูกต้อง ไม่มีการกำหนดข้อความสำหรับอ้างอิงชื่อ "pmid37793728"
  7. ↑ อ้างอิงผิดพลาด: ป้ายระบุ <ref> ไม่ถูกต้อง ไม่มีการกำหนดข้อความสำหรับอ้างอิงชื่อ "pmid37226227"
  8. ↑ "Manage Myalgic Encephalomyelitis/Chronic Fatigue Syndrome". U.S. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). 10 พฤษภาคม 2024. ข้อมูลเก่าจากแหล่งเดิมเมื่อ 18 พฤษภาคม 2024. สืบค้นเมื่อ 18 พฤษภาคม 2024.{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (ลิงก์)
  9. ↑ CDC (2024-06-04). "Symptoms of Myalgic Encephalomyelitis/Chronic Fatigue Syndrome". Myalgic Encephalomyelitis/Chronic Fatigue Syndrome (ภาษาอังกฤษแบบอเมริกัน). สืบค้นเมื่อ 2025-09-26.
  10. ↑ CDC (2024-08-26). "Clinical Overview of ME/CFS". Myalgic Encephalomyelitis/Chronic Fatigue Syndrome (ภาษาอังกฤษแบบอเมริกัน). สืบค้นเมื่อ 2025-09-26.
  11. ↑ Dibble, Joshua J.; McGrath, Simon J.; Ponting, Chris P. (2020-09-30). "Genetic risk factors of ME/CFS: a critical review". Human Molecular Genetics. 29 (R1): R117–R124. doi:10.1093/hmg/ddaa169. ISSN 1460-2083. PMC 7530519. PMID 32744306.
  12. 1 2 Unger; และคณะ. "CDC Grand Rounds: Chronic Fatigue Syndrome — Advancing Research and Clinical Education" (PDF). {{cite web}}: พบอักขระ line feed character ใน |title= ตำแหน่ง 64 (วิธีใช้); มีการระบุ และคณะ ซ้ำซ้อนใน: |last= (วิธีใช้)
  13. ↑ CDC (2024-08-26). "Clinical Overview of ME/CFS". Myalgic Encephalomyelitis/Chronic Fatigue Syndrome (ภาษาอังกฤษแบบอเมริกัน). สืบค้นเมื่อ 2025-09-26.
  14. ↑ Bateman, Lucinda; Bested, Alison C.; Bonilla, Hector F.; Chheda, Bela V.; Chu, Lily; Curtin, Jennifer M.; Dempsey, Tania T.; Dimmock, Mary E.; Dowell, Theresa G.; Felsenstein, Donna; Kaufman, David L.; Klimas, Nancy G.; Komaroff, Anthony L.; Lapp, Charles W.; Levine, Susan M. (2021-11-01). "Myalgic Encephalomyelitis/Chronic Fatigue Syndrome: Essentials of Diagnosis and Management". Mayo Clinic Proceedings (ภาษาอังกฤษ). 96 (11): 2861–2878. doi:10.1016/j.mayocp.2021.07.004. ISSN 0025-6196. PMID 34454716.
  15. 1 2 3 4 5 6 "Myalgic encephalomyelitis (Chronic fatigue syndrome) - Symptoms, diagnosis and treatment | BMJ Best Practice US". bestpractice.bmj.com (ภาษาอังกฤษแบบอเมริกัน). สืบค้นเมื่อ 2025-10-20.
  16. ↑ Bateman, Lucinda; Bested, Alison C.; Bonilla, Hector F.; Chheda, Bela V.; Chu, Lily; Curtin, Jennifer M.; Dempsey, Tania T.; Dimmock, Mary E.; Dowell, Theresa G.; Felsenstein, Donna; Kaufman, David L.; Klimas, Nancy G.; Komaroff, Anthony L.; Lapp, Charles W.; Levine, Susan M. (2021-11-01). "Myalgic Encephalomyelitis/Chronic Fatigue Syndrome: Essentials of Diagnosis and Management". Mayo Clinic Proceedings (ภาษาอังกฤษ). 96 (11): 2861–2878. doi:10.1016/j.mayocp.2021.07.004. ISSN 0025-6196. PMID 34454716.
  17. 1 2 3 4 5 6 7 Nice Guidelines. https://www.nice.org.uk/guidance/ng206/resources/myalgic-encephalomyelitis-or-encephalopathychronic-fatigue-syndrome-diagnosis-and-management-pdf-66143718094021. {{cite web}}: |title= ขาดหายหรือว่างเปล่า (วิธีใช้)
  18. ↑ Lim, Eun-Jin; Ahn, Yo-Chan; Jang, Eun-Su; Lee, Si-Woo; Lee, Su-Hwa; Son, Chang-Gue (2020-02-24). "Systematic review and meta-analysis of the prevalence of chronic fatigue syndrome/myalgic encephalomyelitis (CFS/ME)". Journal of Translational Medicine. 18 (1): 100. doi:10.1186/s12967-020-02269-0. ISSN 1479-5876. PMC 7038594. PMID 32093722.{{cite journal}}: CS1 maint: unflagged free DOI (ลิงก์)
  19. ↑ Davis, Hannah E.; McCorkell, Lisa; Vogel, Julia Moore; Topol, Eric J. (2023-03). "Long COVID: major findings, mechanisms and recommendations". Nature Reviews. Microbiology. 21 (3): 133–146. doi:10.1038/s41579-022-00846-2. ISSN 1740-1534. PMC 9839201. PMID 36639608. {{cite journal}}: ตรวจค่าวันที่ใน: |date= (วิธีใช้)
  20. ↑ "ME/CFS Basics". Myalgic Encephalomyelitis/Chronic Fatigue Syndrome (ภาษาอังกฤษแบบอเมริกัน). 2024-05-23. ข้อมูลเก่าจากต้นฉบับ เมื่อ 2024-05-23. สืบค้นเมื่อ 2025-10-20.
  21. ↑ Bateman, Lucinda; Bested, Alison C.; Bonilla, Hector F.; Chheda, Bela V.; Chu, Lily; Curtin, Jennifer M.; Dempsey, Tania T.; Dimmock, Mary E.; Dowell, Theresa G.; Felsenstein, Donna; Kaufman, David L.; Klimas, Nancy G.; Komaroff, Anthony L.; Lapp, Charles W.; Levine, Susan M. (2021-11-01). "Myalgic Encephalomyelitis/Chronic Fatigue Syndrome: Essentials of Diagnosis and Management". Mayo Clinic Proceedings (ภาษาอังกฤษ). 96 (11): 2861–2878. doi:10.1016/j.mayocp.2021.07.004. ISSN 0025-6196. PMID 34454716.
  22. 1 2 CDC (2024-08-26). "Clinical Overview of ME/CFS". Myalgic Encephalomyelitis/Chronic Fatigue Syndrome (ภาษาอังกฤษแบบอเมริกัน). สืบค้นเมื่อ 2025-09-26.
  23. 1 2 Annesley, Sarah J.; Missailidis, Daniel; Heng, Benjamin; Josev, Elisha K.; Armstrong, Christopher W. (2024-05-01). "Unravelling shared mechanisms: insights from recent ME/CFS research to illuminate long COVID pathologies". Trends in Molecular Medicine (ภาษาอังกฤษ). 30 (5): 443–458. doi:10.1016/j.molmed.2024.02.003. ISSN 1471-4914. PMID 38443223.
  24. ↑ Maksoud, Rebekah; Preez, Stanley du; Eaton-Fitch, Natalie; Thapaliya, Kiran; Barnden, Leighton; Cabanas, Hélène; Staines, Donald; Marshall-Gradisnik, Sonya (30 เม.ย. 2020). "A systematic review of neurological impairments in myalgic encephalomyelitis/ chronic fatigue syndrome using neuroimaging techniques". PLOS ONE (ภาษาอังกฤษ). 15 (4): e0232475. doi:10.1371/journal.pone.0232475. ISSN 1932-6203. PMC 7192498. PMID 32353033.{{cite journal}}: CS1 maint: article number as page number (ลิงก์) CS1 maint: unflagged free DOI (ลิงก์)
  25. ↑ Lim, Eun-Jin; Ahn, Yo-Chan; Jang, Eun-Su; Lee, Si-Woo; Lee, Su-Hwa; Son, Chang-Gue (2020-02-24). "Systematic review and meta-analysis of the prevalence of chronic fatigue syndrome/myalgic encephalomyelitis (CFS/ME)". Journal of Translational Medicine. 18 (1): 100. doi:10.1186/s12967-020-02269-0. ISSN 1479-5876. PMC 7038594. PMID 32093722.{{cite journal}}: CS1 maint: unflagged free DOI (ลิงก์)
  26. ↑ Davis, Hannah E.; McCorkell, Lisa; Vogel, Julia Moore; Topol, Eric J. (2023-03). "Long COVID: major findings, mechanisms and recommendations". Nature Reviews. Microbiology. 21 (3): 133–146. doi:10.1038/s41579-022-00846-2. ISSN 1740-1534. PMC 9839201. PMID 36639608. {{cite journal}}: ตรวจค่าวันที่ใน: |date= (วิธีใช้)
  27. ↑ Annesley, Sarah J.; Missailidis, Daniel; Heng, Benjamin; Josev, Elisha K.; Armstrong, Christopher W. (2024-05-01). "Unravelling shared mechanisms: insights from recent ME/CFS research to illuminate long COVID pathologies". Trends in Molecular Medicine (ภาษาอังกฤษ). 30 (5): 443–458. doi:10.1016/j.molmed.2024.02.003. ISSN 1471-4914. PMID 38443223.
  28. ↑ Annesley, Sarah J.; Missailidis, Daniel; Heng, Benjamin; Josev, Elisha K.; Armstrong, Christopher W. (2024-05-01). "Unravelling shared mechanisms: insights from recent ME/CFS research to illuminate long COVID pathologies". Trends in Molecular Medicine (ภาษาอังกฤษ). 30 (5): 443–458. doi:10.1016/j.molmed.2024.02.003. ISSN 1471-4914. PMID 38443223.
  29. ↑ Marshall-Gradisnik, Sonya; Eaton-Fitch, Natalie (2022-09). "Understanding myalgic encephalomyelitis". Science (ภาษาอังกฤษ). 377 (6611): 1150–1151. doi:10.1126/science.abo1261. ISSN 0036-8075. {{cite journal}}: ตรวจค่าวันที่ใน: |date= (วิธีใช้)
  30. ↑ Nelson, Maximillian J.; Bahl, Jasvir S.; Buckley, Jonathan D.; Thomson, Rebecca L.; Davison, Kade (2019-10). "Evidence of altered cardiac autonomic regulation in myalgic encephalomyelitis/chronic fatigue syndrome: A systematic review and meta-analysis". Medicine. 98 (43): e17600. doi:10.1097/MD.0000000000017600. ISSN 1536-5964. PMC 6824690. PMID 31651868. {{cite journal}}: ตรวจค่าวันที่ใน: |date= (วิธีใช้)CS1 maint: article number as page number (ลิงก์)
  31. ↑ Eaton-Fitch, Natalie; du Preez, Stanley; Cabanas, Hélène; Staines, Donald; Marshall-Gradisnik, Sonya (2019-11-14). "A systematic review of natural killer cells profile and cytotoxic function in myalgic encephalomyelitis/chronic fatigue syndrome". Systematic Reviews. 8 (1): 279. doi:10.1186/s13643-019-1202-6. ISSN 2046-4053. PMC 6857215. PMID 31727160.{{cite journal}}: CS1 maint: unflagged free DOI (ลิงก์)
  32. ↑ Annesley, Sarah J.; Missailidis, Daniel; Heng, Benjamin; Josev, Elisha K.; Armstrong, Christopher W. (2024-05-01). "Unravelling shared mechanisms: insights from recent ME/CFS research to illuminate long COVID pathologies". Trends in Molecular Medicine (ภาษาอังกฤษ). 30 (5): 443–458. doi:10.1016/j.molmed.2024.02.003. ISSN 1471-4914. PMID 38443223.
  33. 1 2 Sotzny, Franziska; Blanco, Julià; Capelli, Enrica; Castro-Marrero, Jesús; Steiner, Sophie; Murovska, Modra; Scheibenbogen, Carmen (2018-06-01). "Myalgic Encephalomyelitis/Chronic Fatigue Syndrome – Evidence for an autoimmune disease". Autoimmunity Reviews. 17 (6): 601–609. doi:10.1016/j.autrev.2018.01.009. ISSN 1568-9972.
  34. ↑ Wirth, Klaus; Scheibenbogen, Carmen (2020-06-01). "A Unifying Hypothesis of the Pathophysiology of Myalgic Encephalomyelitis/Chronic Fatigue Syndrome (ME/CFS): Recognitions from the finding of autoantibodies against ß2-adrenergic receptors". Autoimmunity Reviews. 19 (6): 102527. doi:10.1016/j.autrev.2020.102527. ISSN 1568-9972.{{cite journal}}: CS1 maint: article number as page number (ลิงก์)
  35. ↑ Lim, Eun-Jin; Kang, Eun-Bum; Jang, Eun-Su; Son, Chang-Gue (2020-12-14). "The Prospects of the Two-Day Cardiopulmonary Exercise Test (CPET) in ME/CFS Patients: A Meta-Analysis". Journal of Clinical Medicine. 9 (12): 4040. doi:10.3390/jcm9124040. ISSN 2077-0383. PMC 7765094. PMID 33327624.{{cite journal}}: CS1 maint: unflagged free DOI (ลิงก์)
  36. ↑ Franklin, John Derek; Graham, Michael (2022-07-03). "Repeated maximal exercise tests of peak oxygen consumption in people with myalgic encephalomyelitis/chronic fatigue syndrome: a systematic review and meta-analysis". Fatigue: Biomedicine, Health & Behavior. 10 (3): 119–135. doi:10.1080/21641846.2022.2108628. ISSN 2164-1846.
  37. ↑ Annesley, Sarah J.; Missailidis, Daniel; Heng, Benjamin; Josev, Elisha K.; Armstrong, Christopher W. (2024-05-01). "Unravelling shared mechanisms: insights from recent ME/CFS research to illuminate long COVID pathologies". Trends in Molecular Medicine (ภาษาอังกฤษ). 30 (5): 443–458. doi:10.1016/j.molmed.2024.02.003. ISSN 1471-4914. PMID 38443223.
  38. ↑ Holden, Sean; Maksoud, Rebekah; Eaton-Fitch, Natalie; Cabanas, Hélène; Staines, Donald; Marshall-Gradisnik, Sonya (2020-07-29). "A systematic review of mitochondrial abnormalities in myalgic encephalomyelitis/chronic fatigue syndrome/systemic exertion intolerance disease". Journal of Translational Medicine. 18 (1): 290. doi:10.1186/s12967-020-02452-3. ISSN 1479-5876. PMC 7392668. PMID 32727475.{{cite journal}}: CS1 maint: unflagged free DOI (ลิงก์)
  39. 1 2 Maksoud, Rebekah; Magawa, Chandi; Eaton-Fitch, Natalie; Thapaliya, Kiran; Marshall-Gradisnik, Sonya (2023-05-24). "Biomarkers for myalgic encephalomyelitis/chronic fatigue syndrome (ME/CFS): a systematic review". BMC medicine. 21 (1): 189. doi:10.1186/s12916-023-02893-9. ISSN 1741-7015. PMC 10206551. PMID 37226227.{{cite journal}}: CS1 maint: unflagged free DOI (ลิงก์)
  40. 1 2 Cho, Hyong Jin; Menezes, Paulo Rossi; Bhugra, Dinesh; Wessely, Simon (2008-04). "The awareness of chronic fatigue syndrome: a comparative study in Brazil and the United Kingdom". Journal of Psychosomatic Research. 64 (4): 351–355. doi:10.1016/j.jpsychores.2007.12.006. ISSN 0022-3999. PMID 18374733. {{cite journal}}: ตรวจค่าวันที่ใน: |date= (วิธีใช้)
  41. ↑ Maksoud, Rebekah; Magawa, Chandi; Eaton-Fitch, Natalie; Thapaliya, Kiran; Marshall-Gradisnik, Sonya (2023-05-24). "Biomarkers for myalgic encephalomyelitis/chronic fatigue syndrome (ME/CFS): a systematic review". BMC medicine. 21 (1): 189. doi:10.1186/s12916-023-02893-9. ISSN 1741-7015. PMC 10206551. PMID 37226227.{{cite journal}}: CS1 maint: unflagged free DOI (ลิงก์)
  42. ↑ Hoffmann, Kathryn; Hainzl, Astrid; Stingl, Michael; Kurz, Katharina; Biesenbach, Beate; Bammer, Christoph; Behrends, Uta; Broxtermann, Wolfgang; Buchmayer, Florian; Cavini, Anna Maria; Fretz, Gregory Sacha; Gole, Markus; Grande, Bettina; Grande, Tilman; Habermann-Horstmeier, Lotte (2024-08). "[Interdisciplinary, collaborative D-A-CH (Germany, Austria and Switzerland) consensus statement concerning the diagnostic and treatment of myalgic encephalomyelitis/chronic fatigue syndrome]". Wiener Klinische Wochenschrift. 136 (Suppl 5): 103–123. doi:10.1007/s00508-024-02372-y. ISSN 1613-7671. PMC 11093804. PMID 38743348. {{cite journal}}: ตรวจค่าวันที่ใน: |date= (วิธีใช้)
  43. ↑ O'connor, Kelly; Sunnquist, Madison; Nicholson, Laura; Jason, Leonard A.; Newton, Julia L.; Strand, Elin B. (2019-03). "Energy envelope maintenance among patients with myalgic encephalomyelitis and chronic fatigue syndrome: Implications of limited energy reserves". Chronic Illness. 15 (1): 51–60. doi:10.1177/1742395317746470. ISSN 1745-9206. PMC 5750135. PMID 29231037. {{cite journal}}: ตรวจค่าวันที่ใน: |date= (วิธีใช้)
  44. ↑ University of East London. "Pacing as a strategy to improve energy management in myalgic encephalomyelitis/chronic fatigue syndrome: a consensus document".
  45. ↑ Grach, Stephanie L.; Seltzer, Jaime; Chon, Tony Y.; Ganesh, Ravindra (2023-10-01). "Diagnosis and Management of Myalgic Encephalomyelitis/Chronic Fatigue Syndrome". Mayo Clinic Proceedings (ภาษาอังกฤษ). 98 (10): 1544–1551. doi:10.1016/j.mayocp.2023.07.032. ISSN 0025-6196. PMID 37793728.
  46. ↑ NIH. "Beyond Myalgic Encephalomyelitis/Chronic Fatigue Syndrome: Redefining an Illness" (PDF). {{cite web}}: พบอักขระ line feed character ใน |title= ตำแหน่ง 59 (วิธีใช้)
  47. ↑ Marshall-Gradisnik, Sonya; Eaton-Fitch, Natalie (2022-09). "Understanding myalgic encephalomyelitis". Science (ภาษาอังกฤษ). 377 (6611): 1150–1151. doi:10.1126/science.abo1261. ISSN 0036-8075. {{cite journal}}: ตรวจค่าวันที่ใน: |date= (วิธีใช้)
  48. ↑ "Grants & Funding | National Institutes of Health (NIH)". www.nih.gov (ภาษาอังกฤษ). 2025-01-21. สืบค้นเมื่อ 2025-10-20.
  49. ↑ Mirin, Arthur A. (2021-07). "Gender Disparity in the Funding of Diseases by the U.S. National Institutes of Health". Journal of Women's Health (2002). 30 (7): 956–963. doi:10.1089/jwh.2020.8682. ISSN 1931-843X. PMC 8290307. PMID 33232627. {{cite journal}}: ตรวจค่าวันที่ใน: |date= (วิธีใช้)
  50. ↑ Ratford; และคณะ. "ME/CFS Research Funding" (PDF). {{cite web}}: มีการระบุ และคณะ ซ้ำซ้อนใน: |last= (วิธีใช้)
  51. ↑ Cueto, Isabella (2025-03-19). "ME/CFS research program shuts down at Columbia after Trump cuts". STAT (ภาษาอังกฤษแบบอเมริกัน). สืบค้นเมื่อ 2025-10-20.

แหล่งข้อมูลอื่น

[แก้]
เข้าถึงจาก "https://th.wikipedia.org/w/index.php?title=อาการล้าเรื้อรัง&oldid=12676902"