ราชวงศ์ปาห์ลาวี

จักรวรรดิอิหร่าน / จักรวรรดิเปอร์เซีย دولت شاهنشاهی ایران Dowlat-e Shâhanshâhi-ye Irân
จักรวรรดิ
← 1925–1979 →
ธงชาติ ตราแผ่นดิน
เพลงชาติ ซอรูเด ชาฮันชาฮี อีราน (สดุดีจักรพรรดิอิหร่าน)
แผนที่อิหร่านในสมัยราชวงศ์ปาห์ลาวี
เมืองหลวง	เตหะราน
ภาษา	ภาษาเปอร์เซีย
รัฐบาล	ราชาธิปไตย
ชาห์
- 1925-1941	พระเจ้าชาห์ เรซา ปาห์ลาวี
- 1941-1979	พระเจ้าชาห์ โมฮัมหมัด เรซา ปาห์ลาวี
- 1982-ปัจจุบัน	มกุฎราชกุมารเรซา ปาห์ลาวี (ผู้อ้างสิทธิในราชบัลลังก์)
นายกรัฐมนตรี
- 1925-1926	โมฮัมหมัด-อาลี ฟารุฆี (คนแรก)
- 1979	ชาปูร์ บัคเตียร์ (คนสุดท้าย)
ประวัติศาสตร์
- ก่อตั้งราชวงศ์ปาห์ลาวี	1925 1925
- สนธิสัญญาไตรมิตรอิหร่าน-อังกฤษ-โซเวียต	1941
- รัฐประหารอิหร่าน ค.ศ. 1953	1953
- การปฏิวัติอิสลาม	1979 1979

ราชวงศ์ปาห์ลาวี (เปอร์เซีย: دودمان پهلوی) เป็นราชวงศ์ที่ปกครองอิหร่านในปีค.ศ. 1925 - 1979 โดยปกครองต่อจากราชวงศ์กอญัรที่ถูกโค่นล้มไปในสมัยพระเจ้าชาห์ อะหมัด กอญัร โดยกษัตริย์พระองค์แรกของราชวงศ์มีพระนามว่าพระเจ้าชาห์ เรซา ปาห์ลาวี ต่อมาภายหลังราชวงศ์ปาห์ลาวีถูกโค่นล้มในการปฏิวัติอิหร่านในปี ค.ศ. 1979 ซึ่งภายหลังถูกเรียกว่า การปฏิวัติอิสลาม

การก่อตั้งราชวงศ์

พระเจ้าชาห์ เรซา ปาห์ลาวี

ในปี ค.ศ. 1921 พระเจ้าชาห์ เรซา ปาห์ลาวี ซึ่งในสมัยนั้นยังเป็นนายทหารในกองทัพเปอร์เซีย ได้ใช้กองทหารของเขาในการสนับสนุนการรัฐประหารราชวงศ์กอญัร ภายในช่วงระยะเวลาสี่ปี เขาได้กลายเป็นผู้ที่มีอำนาจที่สุดในประเทศด้วยการปราบปรามการก่อจลาจลและจัดระเบียบเสียใหม่ ในปี ค.ศ. 1925 ในที่ประชุมสามัญได้มีมติให้ถอดถอนพระเจ้าชาห์ อะหมัด กอญัร และตั้งเรซ่า ข่าน (พระนามเดิม) ขึ้นเป็นพระเจ้าชาห์องค์ใหม่ โดยใช้พระนามสำหรับราชวงศ์ว่า ปาห์ลาวี

พระเข้าชาห์ทรงมีความตั้งใจที่จะพัฒนาอิหร่านให้เป็นประเทศที่ทันสมัยแบบประเทศต่าง ๆ ในยุโรป โดยทรงวางแผนที่จะพัฒนาอุตสาหกรรมขนาดใหญ่ ปรับปรุงระบบโครงสร้างพื้นฐานของประเทศ สร้างระบบทางรถไฟ ริเริ่มระบบการศึกษา ปฏิรูประบบศาล และปรับปรุงระบบการแพทย์ ทรงเชื่อว่า ถ้าหากรวมอำนาจในการปกครองประเทศเข้าสู่ศูนย์กลาง และดำเนินการโดยบุคคลที่มีการศึกษา จะทำให้แผนการที่วางไว้สำเร็จได้

พระเจ้าชาห์ได้ส่งชาวอิหร่านหลายร้อยคนรวมถึงพระราชโอรสไปรับการศึกษาและการฝึกฝนในยุโรป ในช่วงปีค.ศ. 1925 - 1941โครงการในพระราชดำริได้ทำให้อิหร่านพัฒนาขึ้นเป็นอันมาก ระบบการศึกษาดำเนินการอย่างรวดเร็ว และทำให้เกิดชนชั้นใหม่ขึ้นในสังคม คือชนชั้นกลางและชนชั้นกรรมาชีพ

ในช่วงกลางทศวรรษที่ 1930 การปกครองแบบเผด็จการของพระเจ้าชาห์ได้ทำให้คนบางกลุ่มไม่พอใจ (โดยเฉพาะพวกอิมาม) ในปีค.ศ. 1935 ได้ทรงประกาศพระราชกฤษฎีกาเรียกร้องให้ชาวต่างชาติเรียกประเทศของพระองค์ว่า "อิหร่าน" (ในขณะนั้น ชาวต่างชาตินิยมใช้คำว่า "เปอร์เซีย" มากกว่า) แต่ก็มีนักวิชาการออกมาต่อต้าน มกุฎราชกุมารโมฮัมหมัด เรซา (พระอิสริยยศในขณะนั้น) จึงได้ออกมาประกาศว่า ทั้งสองชื่อมีความหมายเหมือนกันและสามารถใช้แทนกันได้

พระเจ้าชาห์ เรซ่าทรงพยายามที่จะไม่มีความเกี่ยวข้องกับทั้งอังกฤษและโซเวียต แม้ว่าโครงการพัฒนาประเทศหลายโครงการจะต้องพึ่งพาเทคโนโลยีจากต่างชาติก็ตาม ทรงหลีกเลี่ยงที่จะทำสัญญากับบริษัทจากทั้งสองประเทศ แม้ว่าบริษัทน้ำมันอังกฤษ - อิหร่าน ซึ่งเป็นบริษัทที่ควบคุมแหล่งน้ำมันของประเทศทั้งหมด จะเป็นบริษัทของอังกฤษก็ตาม แต่ก็ทรงเลือกที่จะขอความช่วยเหลือทางเทคนิคจากเยอรมนี ฝรั่งเศส อิตาลี และประเทศอื่น ๆ ในยุโรปแทน การตัดสินใจของพระองค์เช่นนี้สร้างปัญหาในเวลาต่อมา เมื่อเยอรมนีและอังกฤษประกาศสงครามกันในสงครามโลกครั้งที่ 2 แม้ว่าจะทรงประกาศว่าอิหร่านเป็นประเทศที่เป็นกลาง แต่อังกฤษก็อ้างว่าวิศวกรและช่างเทคนิคชาวเยอรมันเป็นสายลับ และพยายามจะบ่อนทำลายเครื่องไม้เครื่องมือของอังกฤษในบ่อน้ำมันทางตะวันตกเฉียงใต้ของอิหร่าน อังกฤษได้เรียกร้องให้อิหร่านเนรเทศพลเมืองชาวเยอรมันทั้งหมดออกนอกประเทศ แต่พระเจ้าชาห์ เรซาทรงปฏิเสธ โดยทรงอ้างว่าการเนรเทศชาวเยอรมันเหล่านั้นออกนอกประเทศจะทำให้โครงการน้ำมันของอิหร่านต้องหยุดชะงัก

ไฟล์:Pahlavi and King of Thailand.jpg

พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว พร้อมด้วยเจ้าชายกอลัม เรซา ปาห์ลาวี และเจ้าหญิงมันจิเนห์ ปาห์ลาวี

สงครามโลกครั้งสอง

หลังจากที่เยอรมนีรุกรานสหภาพโซเวียตในเดือนมิถุนายน ค.ศ. 1941 แล้ว อังกฤษและสหภาพโซเวียตก็เป็นพันธมิตรกัน และทั้งสองประเทศก็เริ่มให้ความสนใจกับอิหร่าน โดยทั้งสองประเทศต่างก็เห็นว่าจะสามารถใช้ทางรถไฟของอิหร่านในการขนส่งจากอ่าวเปอร์เซียมายังสหภาพโซเวียตได้ แต่เนื่องจากพระเจ้าชาห์ เรซาปฏิเสธที่จะเนรเทศชาวเยอรมัน อังกฤษและสหภาพโซเวียตจึงรุกรานอิหร่าน และปลดพระเจ้าชาห์ออกจากตำแหน่งและเข้าควบคุมการรถไฟของอิหร่านในเดินสิงหาคม ค.ศ. 1941ต่อมาในปีค.ศ. 1942 สหรัฐอเมริกาซึ่งเป็นพันธมิตรกับทั้งสองประเทศได้ส่งกำลังทหารเข้าช่วยดูแลระบบรถไฟของอิหร่าน และหลังจากนั้นเพียงไม่กี่เดือน ทั้งสามประเทศก็เข้าควบคุมแหล่งน้ำมันของอิหร่านเพื่อผลประโยชน์ของประเทศของตน อำนาจของพระเจ้าชาห์ เรซาจึงสิ้นสุดลง แต่ทั้งสามประเทศก็อนุญาตให้พระโอรสของพระเจ้าชาห์ เรซาขึ้นครองราชย์ต่อจากพระองค์ได้

ในเดือนมกราคม ค.ศ. 1942 ทั้งสามประเทศได้ลงนามในข้อตกลงกับอิหร่านว่าจะยอมรับเอกราชของอิหร่าน และจะถอนกองกำลัทั้งหมดภายในหกเดือนหังจากสงครามสิ้นสุดลง สหรัฐอเมริกาได้ยืนยันข้อตกลงเดิมอีกครั้งในปีค.ศ. 1943 ในการประชมุที่จัดขึ้นในเตหะราน แต่ในปีค.ศ. 1945 สหภาพโซเวียตก็ยังปฏิเสธที่จะประกาศกำหนดเวลาที่จะถอนกำลังออกจากจังหวัดอาเซอร์ไบจานตะวันตกและอาเซอร์ไบจานตะวันออก ที่ซึ่งสหภาพโซเวียตสนับสนุนการเคลื่อนไหวที่จะปกครองตัวเอง ในขณะเดียวกัน พรรคตูเดห์ที่เป็นพรรคคอมมิวนิสต์ที่เริ่มมีอิทธิพลและมีที่นั่งในสภา เริ่มแข็งแกร่งมากขึ้นโดยเฉพาะในภาคเหนือของอิหร่าน รัฐบาลอิหร่านจึงพยายามส่งกองทัพเข้าไปจัดระเบียบในภาคเหนือของประเทศ แต่พื้นที่ในภาคเหนือของอิหร่านส่วนใหญ่ก็ยังคงอยู่ในความควบคุมของพรรคการเมืองพรรคนี้

ในที่สุด สหภาพโซเวียตก็ถอนกำลังออกจากอิหร่านในเดือนพฤษภาคม ค.ศ. 1946 แต่สถานการณ์ก็ยังคงตึงเครียดต่อมาอีกหลายเดือน ซึ่งเป็นเหตุการณ์ที่เป็นตัวการเร่งให้เกิดสงครามเย็นระหว่างสหรัฐอเมริกาและสหภาพโซเวียต

ระบบการเมืองของอิหร่านได้เริ่มเปิดกว้างมากขึ้น และพรรคการเมืองต่าง ๆ ก็พัฒนาขึ้นเป็นลำดับ ในปีค.ศ. 1944 ได้มีการเลือกตั้งที่เป็นการแข่งขันกันอย่างแท้จริงเป็นครั้งแรกในรอบยี่สิบปี บริษัทน้ำมันอังกฤษ - อิหร่าน ซึ่งรัฐบาลอังกฤษเป็นเจ้าของก็เริ่มผลิตและขายน้ำมันอีกครั้งหนึ่ง ในช่วงต้นทศวรรษที่ 1930 ชาวอิหร่านบางคนได้เริ่มสนับสนุนให้โอนกิจการน้ำมันมาเป็นของชาติ และหลังจากปีค.ศ. 1946 เป็นตนมา แนวคิดดังกล่าวก็ได้รับความนิยมมากขึ้นเป็นลำดับ

รายพระนาม

พระมหากษัตริย์

พระปรมาภิไธย		เสด็จขึ้นครองราชย์	สิ้นสุดการดำรงตำแหน่ง	หมายเหตุ
	พระเจ้าชาห์ เรซา ปาห์ลาวี	15 ธันวาคม ค.ศ. 1925	16 กันยายน ค.ศ. 1941	ผู้ก่อตั้งราชวงศ์ปาห์ลาวี
	พระเจ้าชาห์ โมฮัมหมัด เรซา ปาห์ลาวี	16 กันยายน ค.ศ. 1941	11 กุมภาพันธ์ ค.ศ. 1979	สิ้นสุดการปกครองระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ในประเทศอิหร่าน

พระบรมราชินี

พระปรมาภิไธย		เสด็จขึ้นครองราชย์	สิ้นสุดการดำรงตำแหน่ง	พระราชสวามี
	ตาจญ์ อัล-โมลูก	ค.ศ. 1925	ค.ศ. 1941 พระสวามีสละราชสมบัติ	พระเจ้าชาห์ เรซา ปาห์ลาวี
	เฟาซียะห์	16 กันยายน ค.ศ. 1941	17 พฤศจิกายน ค.ศ. 1948 ทรงหย่า	พระเจ้าชาห์ โมฮัมหมัด เรซา ปาห์ลาวี
	โซรยา	12 กุมภาพันธ์ ค.ศ. 1951	6 เมษายน ค.ศ. 1956 ทรงหย่า	พระเจ้าชาห์ โมฮัมหมัด เรซา ปาห์ลาวี
	ฟาราห์	21 ธันวาคม ค.ศ. 1959	11 กุมภาพันธ์ ค.ศ. 1979 พระสวามีสละราชสมบัติ	พระเจ้าชาห์ โมฮัมหมัด เรซา ปาห์ลาวี

ผู้อ้างสิทธิในราชบัลลังก์

ผู้อ้างสิทธิในตำแหน่งพระมหากษัตริย์

พระปรมาภิไธย		เริ่มการอ้างสิทธิ	สิ้นสุดการอ้างสิทธิ	หมายเหตุ
	พระเจ้าชาห์ โมฮัมหมัด เรซา ปาห์ลาวี	11 กุมภาพันธ์ ค.ศ. 1979	27 กรกฎาคม ค.ศ. 1980	ผู้อ้างสิทธิในราชบัลลังก์ชาห์แห่งอิหร่าน
	จักรพรรดินีฟาราห์ ปาห์ลาวี	27 กรกฎาคม ค.ศ. 1980	27 กรกฎาคม ค.ศ. 1982	ผู้อ้างสิทธิตำแหน่งจักรพรรดินีนาถผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์
	มกุฎราชกุมารเรซา ปาห์ลาวี	27 กรกฎาคม ค.ศ. 1982	ปัจจุบัน	ผู้อ้างสิทธิในราชบัลลังก์อิหร่านองค์ปัจจุบัน

ผู้อ้างสิทธิในตำแหน่งจักรพรรดินี

พระปรมาภิไธย		เริ่มการอ้างสิทธิ	สิ้นสุดการอ้างสิทธิ์	คู่สมรส
	ฟาราห์ ดีบา	11 กุมภาพันธ์ ค.ศ. 1979	27 กรกฎาคม ค.ศ. 1980 พระสวามีสวรรคต	พระเจ้าชาห์ โมฮัมหมัด เรซา ปาห์ลาวี
	ยัสมิน อาเตมัด-อามินี	12 มิถุนายน ค.ศ. 1986	ปัจจุบัน	มกุฎราชกุมารเรซา ปาห์ลาวี

ฐานันดรศักดิ์

พระราชวงศ์ปาห์ลาวี ใน ค.ศ. 1967

ฐานันดรศักดิ์หรือคำนำหน้าพระนามของพระราชวงศ์ปาห์ลาวี ได้แก่

• ชาห์ (شاه, Shah) เป็นฐานันดรที่ใช้เรียกพระเจ้าแผ่นดินของอิหร่าน โดยใช้นำหน้าพระนาม และตามด้วยคำว่า ชาฮันชาห์แห่งอิหร่าน (Shahanshah of Iran) โดยมีความหมายเทียบเท่ากับคำว่าสมเด็จพระจักรพรรดิ (HIM) ได้แก่ พระเจ้าชาห์ เรซา ปาห์ลาวี และพระเจ้าชาห์ โมฮัมหมัด เรซา ปาห์ลาวี
• ชาห์บานู (شاهبانو, Shabanou หรือ Shahbanou) เป็นฐานันดรที่ใช้เรียกพระจักรพรรดินีแห่งอิหร่าน โดยใช้นำหน้าพระนาม และลงท้ายพระนามด้วยคำว่าแห่งอิหร่าน มีความหมายเทียบเท่าสมเด็จพระจักรพรรดินี (HIM) มีผู้ใช้คำนำหน้าพระนามนี้เพียงพระองค์เดียวคือ จักรพรรดินีฟาราห์ ปาห์ลาวี
• มาเลเก (ملکه, Maleke) เป็นฐานันดรที่ใช้เรียกสมเด็จพระราชินีแห่งอิหร่าน โดยมาจากรากศัพท์อาหรับคำว่า มาลิก (ملك‎) ที่มีความหมายว่ากษัตริย์ และเป็นพระนามหนึ่งของอัลลอหฺ ปัจจุบันตำแหน่งนี้ถูกยกเลิก และใช้คำนำหน้าเป็นจักรพรรดินีหรือชาห์บานูแทน มีผู้ใช้คำนำหน้าพระนามนี้ 3 พระองค์คือ สมเด็จพระราชินีทัดจ์ อัล-โมลุก, สมเด็จพระราชินีเฟาซียะห์ และสมเด็จพระราชินีโซรยา
• มกุฎราชกุมารแห่งอิหร่าน เป็นฐานันดรที่ใช้เรียกพระราชโอรสพระองค์แรกในพระเจ้าชาห์ โดยจะรับสืบทอดตำแหน่งพระเจ้าชาห์ต่อจากพระราชบิดา ผู้ดำรงตำแหน่งนี้มีเพียง 2 พระองค์ได้แก่ มกุฎราชกุมารโมฮัมหมัด เรซา ปาห์ลาวี และมกุฎราชกุมารเรซา ปาห์ลาวี
• ชาห์ปูร์ (شاهپور, Shahpur) เป็นฐานันดรที่ใช้เรียกพระราชโอรสองค์รองลงไป โดยใช้นำหน้าพระนาม และตามด้วยพระราชสกุล เช่น เจ้าชายอาลี เรซา ปาห์ลาวีที่ 1, เจ้าชายกอลัม เรซา ปาห์ลาวี เป็นต้น
• ชาห์ดอคต์ (شاهدخت, Shahdokht) เป็นฐานันดรที่ใช้เรียกพระราชธิดา ใช้นำหน้าพระนาม และตามด้วยพระราชสกุลเช่นเดียวกับชาห์ปูร์ เช่น เจ้าหญิงชามส์ ปาห์ลาวี และเจ้าหญิงอัชราฟ ปาห์ลาวี เป็นต้น
• วาลา กอฮัร และวาลา กอฮารี (Vala Gohar และ Vala Gohari) เป็นฐานันดรที่ใช้เรียกพระเจ้าหลานเธอในพระเจ้าชาห์ โดยหากพระราชโอรสได้เสกสมรสกับสตรีใดก็ตามบุตรที่เกิดมาจะต้องใช้คำนำหน้านี้และตามด้วยพระราชสกุล ส่วนพระราชธิดาของพระเจ้าชาห์ได้เสกสมรสกับชายใดก็ตาม บุตรหรือธิดาจะมีพระนามและตามด้วยสกุลของผู้เป็นบิดา เช่น เจ้าหญิงซาห์รา มาห์นาซ ซาเฮดี และเจ้าหญิงฟอเซห์ จาฮันบานีเป็นต้น

อย่างไรก็ตามหากเจ้าหญิงในพระราชวงศ์ได้เสกสมรสกับชาวต่างชาติ ในกรณีของเจ้าหญิงฟาติเมห์ ปาห์ลาวี พระขนิษฐาต่างพระมารดาในพระเจ้าชาห์ โมฮัมหมัด เรซา ปาห์ลาวี ได้เสกสมรสกับนักธุรกิจชาวอเมริกันเป็นสวามี พระโอรส-ธิดาที่ประสูติออกมา จะไม่มีคำนำหน้าพระนาม โดยใช้ราชสกุลปาห์ลาวีและตามด้วยนามสกุลของบิดา เป็น Pahlavi Hillyer

แหล่งข้อมูลอื่น

• The Pahlavi Dynasty
• What Really Happed to the Shah of Iran, Payvand News, March 10, 2006.
• Egyptian Royalty by Ahmed S. Kamel, Hassan Kamel Kelisli-Morali, Georges Soliman and Magda Malek.
• L'Egypte D'Antan... Egypt in Bygone Days by Max Karkegi.