เจ้าดาราดิเรกรัตนไพโรจน์

เจ้าดาราดิเรกรัตนไพโรจน์
เจ้าผู้ครองนครลำพูน องค์ที่ 7 แห่งราชวงศ์ทิพย์จักร
ครองราชย์	12 มีนาคม พ.ศ. 2418 - 17 กันยายน พ.ศ. 2434
รัชสมัย	16 ปี
รัชกาลก่อนหน้า	เจ้าไชยลังกาพิศาลโสภาคย์คุณ
รัชกาลถัดไป	เจ้าเหมพินธุไพจิตร
พิราลัย	17 กันยายน พ.ศ. 2434
พระมเหสี	เจ้าปิมปา
พระนามเต็ม เจ้าดาราดิเรกรัตนไพโรจน์ วรโฆษกิติโสภณวิมลคุณ หริภุญไชยมหาเจดีย์บูชากร ราษฎรธุระธาดา ประดิษฐาบดี เจ้านครลำพูนไชย
พระบุตร	14 พระองค์
ราชวงศ์	ทิพย์จักร
ราชสกุล	ณ ลำพูน
พระบิดา	เจ้าไชยลังกาพิศาลโสภาคย์คุณ
พระมารดา	เจ้าโก๊ะ

เจ้าดาราดิเรกรัตนไพโรจน์ (ไทยถิ่นเหนือ: ᨧᩮᩢ᩶ᩣᨯᩣᩁᩣᨯᩥᩁᩮ᩠ᨠᩁᨲᨶᨻᩱᩁᩰᨧ᩠ᨶ᩼) ทรงเป็นเจ้าผู้ครองนครลำพูน องค์ที่ 7 แห่ง ราชวงศ์ทิพย์จักร

พระประวัติ

 เจ้าดาราดิเรกรัตนไพโรจน์ มีพระนามเดิมว่า เจ้าน้อยดาวเรือง ประสูติ ณ นครลำพูน ทรงเป็นราชโอรสองค์เดียวในเจ้าไชยลังกาพิศาลโสภาคย์คุณฯ เจ้าผู้ครองนครลำพูน องค์ที่ 6 กับแม่เจ้าโก๊ะราชเทวี และทรงเป็นราชนัดดา (หลานปู่) พระยาคำฟั่น เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ องค์ที่ 3 และเจ้าผู้ครองนครลำพูน องค์ที่ 1 กับแม่เจ้าคำแปงราชเทวี

 ต่อมาในปี พ.ศ. 2395 ได้รับพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาขึ้นเป็น "เจ้าราชวงศ์นครลำพูน" ต่อมาเมื่อวันที่ 21 มีนาคม พ.ศ. 2417 เจ้าราชวงษ์ (ดาวเรือง) โอรสเจ้าไชยลังกาพิศาลโสภาคย์คุณฯ เจ้าราชบุตร (น้อยสุริย) โอรสพระยาลำพูนน้อยลังกา นายอินทวิไชย โอรสพระเจ้าลำพูนบุญมา เมืองนครลำพูน เจ้าราชวงษ์ใจแก้ว นายน้อยธนัญไชย บุตรเจ้าวรญาณรังษีฯ นายอาริยะ บุตรเจ้าอุปราชหมูล่า เมืองนครลำปาง ลงมาเข้าเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท ถวายเครื่องราชบรรณาการ ครั้นถึงวันที่ 12 มีนาคม พ.ศ. 2418 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ตั้ง เจ้าราชวงษ์ (ดาวเรือง) ขึ้นเป็น "เจ้านครลำพูน" ได้รับการเฉลิมพระนามว่า …เจ้าดาราดิเรกรัตนไพโรจน์ วรโฆษกิติโสภณวิมลคุณ หริภุญไชยมหาเจดีย์บูชากร ราษฎรธุระธาดา ประดิษฐาธิบดี เจ้านครลำพูนไชย…

ราชโอรส ราชธิดา

เจ้าดาราดิเรกรัตนไพโรจน์ ทรงมีราชโอรสและราชธิดา รวม 14 พระองค์ อยู่ในราชตระกูล ณ ลำพูน มีพระนามตามลำดับ ดังนี้

ใน แม่เจ้าปิมปาราชเทวี (มีราชโอรส 1)

• เจ้าอินทยงยศโชติ, เจ้าผู้ครองนครลำพูน องค์ที่ 9

ใน แม่เจ้าน้อยเมืองคำ (มีราชธิดา 1)

• เจ้าบัวแก้ว ณ ลำพูน

ใน แม่เจ้าบัวคำ (มีราชโอรส 1)

• เจ้าน้อยต๋อ ณ ลำพูน

ใน แม่เจ้าก๋องแก้ว (มีราชธิดา 1)

• เจ้าแก้วมเหษี ณ ลำพูน

ใน แม่เจ้าล้อม (มีราชธิดา 1)

• เจ้ามธุรจิตร์ ณ ลำพูน

ใน แม่เจ้าเรือนแก้ว (มีราชโอรส 1)

• เจ้าน้อยบัวละถะ ณ ลำพูน

ใน แม่เจ้าเฟย (มีราชโอรส 1)

• เจ้าน้อยเลาแก้ว ณ ลำพูน

ใน แม่เจ้าบุเทวี (มีราชโอรส 1)

• เจ้าราชบุตร (น้อยดาวแก้ว ณ ลำพูน), เจ้าราชบุตรนครลำพูน (พ.ศ. 2409 - พ.ศ. 2444)

ใน แม่เจ้าคำแสน (มีราชโอรส 4 ราชธิดา 2)

• เจ้าน้อยแสงคำ ณ ลำพูน
• เจ้าแก้วสีมา ณ ลำพูน
• เจ้าจันทน์กลิ่นกู๊ ณ ลำพูน
• เจ้าน้อยแก้วพญาวัน ณ ลำพูน
• เจ้าหนานบัวระกฎ ณ ลำพูน
• เจ้าหนานหมื่นแก้ว ณ ลำพูน

ใน แม่เจ้าเฮือนคำ (ไม่มีราชโอรส ราชธิดา)

พิราลัย

 เจ้าดาราดิเรกรัตนไพโรจน์ฯ เจ้านครลำพูน ประชวรด้วยพระโรคชราร่วมกับมีพระอาการไข้ ถึงแก่พิราลัย เมื่อวันที่ 17 กันยายน พ.ศ. 2434 รวมระยะเวลาที่ทรงปกครองนครลำพูน 20 ปี

พระราชทานเพลิงศพ

 เมื่อวันที่ 8 กรกฎาคม พ.ศ. 2435 ได้ชักพระศพ เจ้าดาราดิเรกรัตน์ไพโรจน์ เจ้านครลำพูน เข้าสู่เมรุ หน้าเมืองนครลำพูน มีมหรสพ ละครไทย ละครพม่างิ้ว มีการทำบุญให้ทานในการศพ 5 วัน ครั้นถึงวันที่ 13 กรกฎาคม พ.ศ. 2435 พระมนตรีบวร ข้าหลวง เชิญหีบศิลาหน้าเพลิงตั้งณที่สมควรแล้ว บ่ายหน้ากราบถวายบังคม ตรงทิศกรุงเทพมหานคร ตีศิลาหน้าเพลิงจุดธูปเทียน พระราชทานเพลิงศพ เจ้าดาราดิเรกรัตนไพโรจน์ เจ้านครลำพูนแล้ว พระเจ้าอินทวิชยานนท์ฯ พระเจ้านครเชียงใหม่ กับเจ้าพระยาพลเทพ พระยาไกรโกษา เจ้านายผู้ใหญ่ผู้น้อยพระยาท้าวแสน จึงเผาศพต่อไป

กรณียกิจ

• ด้านการปกครอง
  • ท่านสนใจความเป็นอยู่และทุกข์สุขของประชาชนเป็นอย่างมาก เล่ากันต่อๆ มาว่าพระองค์ชอบทรงไปเยี่ยมประชาชนชาวลำพูนในพื้นที่ต่าง สอบถามความเป็นอยู่ การทำมาหากิน รับฟังเรื่องราวหาทางแก้ไข และช่วยเหลือผู้ที่เดือดร้อนหรือมีปัญหาตลอดมา
  • พระองค์สนใจด้านการเกษตรมาก โดยเฉพาะการทำไร่ทำนา ในฤดูเก็บเกี่ยวข้าวทุกปี พระองค์จะไปอยู่ที่ไร่นา เพื่อดูแลการเกี่ยวข้าว และปรียบเทียบผลผลิตข้าวของปีนี้กับปีก่อน คิดหาวิธีเพิ่มผลผลิตในปีต่อๆ ไป
  • พระองค์ดูแลความทุกข์สุขของประชาชนเป็นอย่างดี บ้านเมืองสงบสุข ไม่มีโจรผู้ร้าย
• ด้านการคมนาคม
  • การที่ท่านชอบออกไปเยี่ยมประชาชนในพื้นที่ต่างๆ ทำให้มีการบุกเบิกเส้นทางใหม่ๆ เชื่อมโยงระหว่างหมู่บ้านและระหว่างเมืองบริวารของนครลำพูนไชย
  • ท่านได้ออกไปคล้องข้างในป่าหลายครั้งเพื่อนำมาฝึกใช้งานและใช้เป็นพาหนะในการเดินทางไกล ในปี พ.ศ. 2419 ท่านจับช้างพลายลักษณะดี มีคุณสมบัติตรงตามตำราคชสารจำนวน 2 ข้าง ท่านจึงให้เจ้าน้อยอินทยศ (โอรส) และเจ้าพรหม (นัดดา) นำข้างพลายสูง 5 ศอก 10 นิ้ว 1 ช้าง กับข้างพลายสูง 5 ศอก 8 นิ้ว 1 ช้าง ลงมาถวาย รัชกาลที่ 5 ที่กรุงเทพฯ
• ด้านการสงคราม
  • ท่านได้มอบหมายให้เจ้าน้อยมหายศคุมกำลังนายไพร่ไปสมทบกับกองกำลังของนครเชียงใหม่และนครลำปาง ไปตีเมืองเชียงแสน เมื่อปี พ.ศ. 2417 เพื่อขับไล่พวกพม่าและพวกเขินที่อพยพครอบครัวมาจากประเทศพม่าเป็นจำนวนมาก หลายร้อยครัวเรือนมายืดเมืองเชียงแสนซึ่งเป็นเมืองบริวารของนครเชียงใหม่ เพื่อตั้งรกรากอยู่ที่นั่นและไม่ยอมอยู่ใต้การปกครองของนครเชียงใหม่
• ด้านศาสนา
  • เจ้าดาราดิเรกรัตนไพโรจน์ ทรงเป็นผู้ที่มีศรัทธาในพระพุทธศาสนาเป็นอย่างมาก ท่านได้บวชเป็นพระภิกษุที่วัดสังฆารามหรือวัดประตูลี้ในปัจจุบัน
  • ท่านได้บูรณปฏิสังขรณ์วัดสังฆาราม และรวบรวมพระเครื่องหลายชนิด เช่น พระเลี่ยง พระสิบสอง พระลือ พระแปด ฯลฯ ซึ่งขุดได้ภายในวัดสังฆารามในระหว่างการบูรณ-ปฏิสังธรณ์ โดยให้เก็บพระเครื่องดังกล่าวนั้นไว้ภายในเจดีย์ที่บูรณปฏิสังขรณ์ด้วย
  • ท่านได้บูรณปฏิสังขรณ์พระเจดีย์วัดพระคงฤๅษี โดยตัดแปลงรูปฤษีให้เป็นพระพุทธรูป 4 องค์ ไว้บนพระเจดีย์ 4 ด้าน

เครื่องราชอิสริยาภรณ์

• พ.ศ. 2429 – เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันมีเกียรติยศยิ่งมงกุฎไทย ชั้นที่ 1 ประถมาภรณ์มงกุฎไทย (ป.ม.)
• พ.ศ. 2427 – เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันมีเกียรติยศยิ่งมงกุฎไทย ชั้นที่ 2 ทวีติยาภรณ์มงกุฎไทย (ท.ม.)

ลำดับสาแหรก

พงศาวลีของเจ้าดาราดิเรกรัตนไพโรจน์
16. พระยาไชยสงคราม (ทิพย์ช้าง)               8. เจ้าฟ้าสิงหาราชธานีเจ้าฟ้าหลวงชายแก้ว                       17. เจ้าพิมพา               4. พระยาคำฟั่น                             9. เจ้าจันทา                       2. เจ้าไชยลังกาพิศาลโสภาคย์คุณ                                   5. เจ้าคำแปง                             1. เจ้าดาราดิเรกรัตนไพโรจน์                                         3. เจ้าโก๊ะ

อ้างอิง

• ปราณี ศิริธร ณ พัทลุง. เพ็ชร์ล้านนา. (ครั้งที่ 2) เชียงใหม่ :ผู้จัดการ ศูนย์ภาคเหนือ, 2538.
• สมหมาย เปรมจิตต์, สถาบันวิจัยสังคม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่. ตำนานสิบห้าราชวงศ์ (ฉบับสอบชำระ). เชียงใหม่: มิ่งเมือง, 2540.
• เจ้าวงศ์สัก ณ เชียงใหม่, คณะทายาทสายสกุล ณ เชียงใหม่. เจ้าหลวงเชียงใหม่.
• นงเยาว์ กาญจนจารี. ดารารัศมี : พระประวัติพระราชชายา เจ้าดารารัศมี. เชียงใหม่ :สุริวงศ์บุ๊คเซนเตอร์, 2539.
• คัมภีร์ คัมภีรญาณนนท์ , นาวาอากาศเอก. เจ้านายฝ่ายเหนือ. เก็บถาวร 2021-05-14 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน