คริสเปอร์

จากวิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี
ไบยังการนำทาง ไปยังการค้นหา
คริสเปอร์/แคสไนน์ (CRISPR/Cas9)
แผนภาพกลไกของคริสเปอร์เป็นการป้องกันตัวจากไวรัสในโพรแคริโอต[1][2]

คริสเปอร์ (อังกฤษ: CRISPR) เป็นวงศ์ของลำดับดีเอ็นเอในแบคทีเรีย ซึ่งในลำดับมีส่วนของดีเอ็นเอ (DNA snippets) จากไวรัสที่เคยโจมตีแบคทีเรียนั้น แบคทีเรียใช้ส่วนเหล่านี้ในการตรวจหาและทำลายดีเอ็นเอจากไวรัสที่คล้ายกันในการโจมตีครั้งถัดไป ลำดับเหล่านี้ทำหน้าที่สำคัญในระบบภูมิคุ้มกันของแบคทีเรีย[3] และเป็นพื้นฐานของเทคโนโลยีที่เรียกว่า คริสเปอร์/แคสไนน์ (อังกฤษ: CRISPR/Cas9) ที่สามารถใช้เปลี่ยนยีนภายในสิ่งมีชีวิต[4]

ระบบคริสเปอร์/แคสเป็นระบบภูมิคุ้มกันโพรแคริโอตที่ช่วยในการต่อต้านส่วนประกอบทางพันธุกรรมแปลกปลอม เช่นเดียวกับที่อยู่ในพลาสมิด (plasmid) และ เฟจ (phages)[5][6][7] ซึ่งเป็นภูมิคุ้มกันที่เกิดขึ้นภายหลัง (acquired immunity) อาร์เอ็นที่มีลำดับสเปสเซอร์ (spacer sequence) ช่วยโปรตีนแคส (CRISPR-associated, Cas) ในการจำแนกและตัดดีเอ็นเอจากภายนอก ขณะที่โปรตีนแคสอื่นที่นำโดยอาร์เอ็นเอตัดอาร์เอ็นเอจากภายนอก[8] คริสเปอร์ถูกพบในประมาณ 40% ของจีโนมแบคทีเรียและใน 90% ของอาร์เคียที่ถูกหาลำดับดีเอ็นเอแล้ว[9]

CRISPR ย่อมาจาก Clustered Regularly Interspaced Short Palindromic Repeats[10] ชื่อถูกตั้งก่อนจะรู้ที่มาและหน้าที่ของลำดับย่อยอินเตอร์สเปส (interspacing subsequence) ณ ตอนนั้น คริสเปอร์ถูกมองว่าเป็นส่วนหนึ่งของดีเอ็นเอโพรแคริโอตที่มีลำดับเบสสั้น ๆ ที่เรียงตัวซ้ำ ๆ ลำดับซ้ำพาลินโดรม (palindromic repeat) เป็นลำดับนิวคลีโอไทด์ที่เหมือนกันเมื่ออ่านจากทั้งสองด้าน การซ้ำแต่ละครั้งตามด้วยดีเอ็นเอสเปสเซอร์จากการพบกับดีเอ็นเอภายนอกครั้งก่อน (เช่น ไวรัส หรือ พลาสมิด)[11] ต่อจากลำดับคริสเปอร์ก็มีกลุ่มเล็ก ๆ ของยีนแคส (CRISPR-associated system, cas)

ระบบคริสเปอร์/แคสแบบง่ายที่เรียกว่าคริสเปอร์/แคสไนน์ถูกปรับแต่งเพื่อแก้ไขจีโนม จีโนมสามารถถูกตัดในตำแหน่งที่ต้องการ โดยการส่งแคสไนน์นิวคลีเอส (Cas9 nuclease) ประกอบกับไกด์อาร์เอ็นเอ (guide RNA, gRNA) เข้าไปในเซลล์ ทำให้สามารถกำจัดยีนที่มีอยู่หรือเพิ่มยีนใหม่เข้าไปได้[12][13][13][14] กลุ่มรวม Cas9-gRNA ทำหน้าที่เหมือน กลุ่มรวม CAS III crRNA บนแผนภาพด้านข้าง

เทคนิคการแก้ไขจีโนมคริสเปอร์/แคสมีศักยภาพในการนำไปประยุกต์ใช้ในหลายด้าน รวมถึงทางการแพทย์ และทางการปรุงแต่งเมล็ดพืชทางเกษตร การใช้กลุ่มรวม CRISPR/Cas9-gRNA เพื่อแก้ไขจีโจม[15][16] ถูกเลือกโดยสมาคมเพื่อความก้าวหน้าทางวิทยาศาสตร์อเมริกัน (AAA) ให้เป็นการค้นพบครั้งใหญ่ใน พ.ศ. 2558[17] ข้อกังวลด้านชีวจริยธรรมถูกกล่าวถึงเกี่ยวกับความเป็นไปได้ในการใช้เทคนิคนี้เพื่อแก้ไขเซลล์สืบพันธุ์[18]

ประวัติ[แก้]

การค้นพบของกลุ่มดีเอ็นเอลำดับซ้ำเกิดขึ้นโดยอิสระในสามส่วนของโลก หนึ่งในการค้นพบครั้งแรกเกิดขึ้นเมื่อ พ.ศ.​ 2530 ณ มหาวิทยาลัยโอซะกะในประเทศญี่ปุ่น นักวิจัย โยชิซุมิ อิชิโนะ (Yoshizumi Ishino) และคณะเผยแพร่ผลการทดลองเกี่ยวกับลำดับของยีนชื่อว่า "iap" และความเกี่ยวข้องกับ E. coli ความก้าวหน้าทางเทคโนโลยีในช่วงคริสต์ทศวรรษ 1990 ทำให้พวกเขาสามารถดำเนินงานวิจัยต่อและเพิ่มความเร็วของการหาลำดับด้วยเทคนิคที่เรียกว่าเมตาจีโนมิกส์ (metagenomics) พวกเขาสามารถเก็บตัวอย่างน้ำทะเลหรือดินและหาลำดับดีเอ็นเอในตัวอย่างนั้น

กลไก[แก้]

โลคัสพันธุกรรมคริสเปอร์ทำให้แบคทีเรียมีกลไกลการป้องกันตัวจากการติดเชื้อเฟจซ้ำ
อาร์เอ็นเอจากดีเอ็นเอของโลคัสพันธุกรรมคริสเปอร์และการเติบโตของ pre-crRNA
รูปร่างสามมิติของ CRISPR-Cas9 Interference Complex
ขั้นตอนของภูมิคุ้มกันคริสเปอร์สำหรับสามรูปแบบหลักของภูมิคุ้มกันแบบจำเพาะ หรือ adaptive immunity (1) การได้มาเริ่มจากการรู้จำของดีเอ็นเอบุกรุกโดย Cas1 และ Cas2 และการตัดของโปรโตสเปสเซอร์ (2) โปรโตสเปสเซอร์ถูกเชื่อมกับลำดับซ้ำโดยตรงติดกับลำดับนำ และ (3) การซ่อมแซมเพิ่มความยาวสายเดี่ยว (single strand extension repair) และการทำสำเนาลำดับซ้ำโดยตรง การแปรรูป crRNA และขั้นตอนการเข้าแทรกแซงเกิดขึ้นต่างกันในทั้งสามระบบหลักของคริสเปอร์ (4) สายอาร์เอ็นเอหลักถูกตัดโดยยีนแคสเพื่อสร้าง crRNA (5) ในระบบแบบที่ 1 Cas6e/Cas6f ตัดในจุดต่อของอาร์เอ็นเอสายเดี่ยวและสายคู่ สร้างเป็นห่วงในลำดับซ้ำโดยตรง ระบบแบบที่ 2 ใช้ trans-activating (tracr) อาร์เอ็นเอเพื่อสร้างอาร์เอ็นเอสายคู่ ซึ่งถูกตัดโดย Cas9 และ RNaseIII ระบบแบบที่ 3 ใช้คู่เหมือน Cas6 ที่ไม่ต้องการห่วงในลำดับซ้ำโดยตรงเพื่อตัด (6) ในระบบแบบที่ 2 และ 3 เกิดการตัดทุติยภูมิขึ้นที่ด้านท้าย 5’ หรือ 3’ เพื่อสร้าง crRNAs ที่สมบูรณ์ (7) crRNAs สมบูรณ์จับกับโปรตีนแคสเพื่อสร้างเป็นกลุ่มรวมเพื่อแทรกแซง (8) ในระบบแบบที่ 1 และ 2 จำเป็นต้องมีปฏิสัมพันธ์ระหว่างโปรตีนและลำดับแพมเพื่อที่จะทำให้เกิดการทำลายดีเอ็นเอที่บุกรุกอย่างเป็นผลสำเร็จ ระบบแบบที่ 3 ไม่ต้องการลำดับแพมเพื่อทำลาย และในระบบเอของแบบที่ 3 มีการจับคู่กันระหว่าง crRNA และ mRNA แทนที่จะเป็นดีเอ็นเอที่เป็นเป้าของระบบ B ของแบบที่ 3

ภูมิคุ้มกันคริสเปอร์-แคสเป็นกระบวนการทางธรรมชาติของแบคทีเรียและอาร์เคีย คริสเปอร์-แคสป้องกันการติดเชื้อเฟจ, คอนจูเกชัน (conjugation) และการแปลงพันธุ์ทางธรรมชาติ โดยการทำลายกรดนิวคลีอิกจากภายนอกที่เข้ามาในเซลล์[19]

การได้มาซึ่งสเปสเซอร์[แก้]

เมื่อจุลินทรีย์ถูกบุกรุกโดยไวรัส ขั้นแรกของการตอบสนองของภูมิคุ้มกันคือการจับดีเอ็นเอของไวรัสและใส่เข้าไปในโลคัสคริสเปอร์ในรูปแบบของสเปสเซอร์ การที่ Cas1 และ Cas2 อยู่ในระบบภูมิคุ้มกันคริสเปอร์-แคสทั้งสองแบบ ชี้ว่าพวกมันมีส่วนในการได้มาซึ่งสเปสเซอร์ งานวิจัยการกลายพันธุ์ยืนยันสมมติฐานนี้ และแสดงว่าการนำยีน cas1 หรือ cas2 ออกทำให้ไม่สามารถจัดหาสเปสเซอร์ได้ ในขณะที่ไม่ส่งผลกระทบต่อการตอบสนองของภูมิคุ้มกันคริสเปอร์[20][21][22][23][24]

โปรตีน Cas1 หลายโปรตีนถูกศึกษาลักษณะเฉพาะและหาโครงสร้าง[25][26][27] โปรตีน Cas1 มีลำดับกรดอะมิโนหลากหลาย อย่างไรก็ตาม โครงสร้างผลึกมีลักษณะคล้ายกัน และโปรตีน Cas1 ที่ถูกทำให้บริสุทธิ์ทั้งหมดเป็นนิวคลีเอส/อินทีเกรสที่ต้องพึ่งธาตุโลหะ และจับกับดีเอ็นเอโดยไม่พึ่งกับลำดับ[28] โปรตีน Cas2 ที่ถูกเลือกได้รับการศึกษาลักษณะเฉพาะ และพบว่าพวกมันแสดงกิจกรรมเอนโดริโบนิวคลีเอสเฉพาะต่อ ssRNA (สายเดี่ยว)[29] หรือ dsDNA (สายคู่)[30][31]

ในระบบไอ-อี ของ E. coli Cas1 และ Cas 2 จับกันเป็นกลุ่มรวมโดยสองส่วน (dimer) ของ Cas2 จับเข้ากับสองส่วนของ Cas1[32] ในกลุ่มรวมนี้ Cas2 มีหน้าที่เป็นโครงสร้างแบบไม่ใช้เอนไซม์[32] และจับกับชิ้นสายคู่ของดีเอ็นเอจากภายนอก ขณะที่ Cas1 จับกับด้านข้างของดีเอ็เอส่วนสายเดี่ยวและช่วยเร่งในการรวมเข้ากับแถวลำดับคริสเปอร์[33][34][35] สเปสเซอร์ใหม่ถูกเพิ่มในส่วนเริ่มของคริสเปอร์ต่อจากลำดับนำ (leader sequence) ทำให้เป็นการบันทึกการติดเชื้อไวรัสตามลำดับเวลา[36]

โมทีฟติดกับโปรโตสเปสเซอร์[แก้]

การวิเคราะห์ทางชีวสารสนเทศศาสตร์บริเวณจีโนมเฟจที่ถูกตัดเป็นสเปสเซอร์ (เรียกว่าโปรโตสเปสเซอร์, protospacer) ชี้ว่าไม่ได้เป็นการเลือกอย่างสุ่ม ทว่าถูกพบติดกับลำดับดีเอ็นเอสั้น ๆ (3 – 5 คู่เบส) ที่เรียกว่า protospacer adjacent motifs หรือ แพม (PAM) การวิเคราะห์ของระบบคริสเปอร์-แคสแสดงว่าลำดับแพมมีความสำคัญสำหรับระบบแบบที่ 1 (type I) และแบบที่ 2 (type II) ทว่าไม่สำคัญในแบบที่ 3 (type III) ระหว่างการได้มาซึ่งสเปสเซอร์[37][38][39][40][41][42] ในระบบแบบที่ 1 และ 2 โปรโตสเปสเซอร์ถูกตัดบนตำแหน่งติดกับลำดับแพม โดยอีกด้านหนึ่งของสเปสเซอร์ถูกตัดโดย ruler mechanism ทำให้ขนาดของสเปสเซอร์ใกล้เคียงกันในแถวลำดับคริสเปอร์[43][44] การอนุรักษ์ลำดับแพมแตกต่างกันไปในคริสเปอร์-แคสแต่ละระบบและอาจเชื่อมโยงกับ Cas1 และลำดับนำ (leader sequence)[42][45]

สเปสเซอร์ใหม่ถูกเพิ่มเข้าไปในแถวลำดับคริสเปอร์โดยมีทิศทางที่แน่นอน[46] มักเลือกที่จะ[47][38][39][48][49] แต่ไม่เพียงแต่[41][44] ติดกับลำดับนำ การวิเคราห์ของระบบไอ-อีจาก E. coli แสดงว่าลำดับซ้ำแรกติดกับลำดับนำถูกคัดลอก โดยมี สเปสเซอร์ใหม่ที่พึ่งได้มาแทรกระหว่างลำดับซ้ำแรกและสอง[23][43]

ลำดับแพมน่าจะมีความสำคัญระหว่างการแทรกสเปสเซอร์ในระบบไอ-อี ลำดับนั้นมีส่วนประกอบของนิวคลีโอไทด์ท้ายที่ถูกคงไว้ติดกับนิวคลีโอไทด์แรกของโปรโตสเปสเซอร์ นิวครีโอไทด์นี้กลายเป็นเบสสุดท้ายของลำดับซ้ำโดยตรง (direct repeat) ชิ้นแรก[24][50][51] สิ่งนี้ชี้ว่ากลไกการได้มาซึ่งสเปสเซอร์ทำให้เกิดส่วนยื่นสายเดี่ยวในตำแหน่งรองท้ายของลำดับซ้ำโดยตรงและลำดับแพมระหว่างการแทรกสเปสเซอร์ อย่างไรก็ตาม ไม่ใช่ทุกแบบของคริสเปอร์-แคสจะใช้กลไกนี้ ด้วยความที่แพมในสิ่งมีชีวิตอื่นไม่แสดงการคงไว้ของตำแหน่งสุดท้ายในระดับเท่ากัน[45] เป็นไปได้ว่าระบบเหล่านี้ทำให้เกิดปลายทู่ที่ไม่มีส่วนยื่นออกมาตรงส่วนท้ายของลำดับซ้ำโดยตรงและโปรโตสเปสเซอร์ระหว่างการได้มาซี่งสเปสเซอร์

การประยุกต์[แก้]

ภายใน พ.ศ. 2557 มีงานวิจัยกว่า 1,000 งานที่กล่าวถึงคริสเปอร์ถูกตีพิมพ์[52][53] เทคโนโลยีถูกใช้เพื่อหยุดยั้งการปฏิบัติงานของยีนในเซลล์ไลน์มนุษย์และในเซลล์, เพื่อศึกษา Candida albicans, เพื่อปรับแต่งยีสต์เพื่อผลิตเชื้อเพลิงชีวภาพ และเพื่อปรับแต่งพันธุกรรมของสายพันธุ์พืช[53] คริสเปอร์ยังสามารถถูกใช้เพื่อเปลี่ยนยุงให้ไม่สามารถถ่ายทอดโรค เช่น มาลาเรีย[54]

การประเมินคำอ้างใหม่สำหรับความสัมพันธ์ระหว่างยีนกับโรคบนฐานของคริสเปอร์นำไปสู้การค้นพบความผิดปกติที่อาจมีความสำคัญ[55]

การซ่อมแซมดีเอ็นเอหลังสายทั้งสองของดีเอ็นเอขาด (double-strand break, DSB)

พันธุวิศวกรรม[แก้]

การแก้ไขจีโนมโดยคริสเปอร์/แคสไนน์ใช้ระบบคริสเปอร์แบบที่ 2 โดยใช้ Cas9, crRNA, tracrRNA และอาจใช้ร่วมกับส่วนของต้นแบบการซ่อมแซมดีเอ็นเอเพื่อช่วยในการเชื่อมต่อชิ้นส่วนโครโมโซมที่ไม่ใช่คู่ของมันเอง (non-homologous end joining, NHEJ) หรือ homology directed repair (HDR) ในการแก้ไขจีโนม

ภาพนวมของการสร้างพลาสมิดคริสเปอร์ แคสไนน์[56][57]

ส่วนประกอบหลัก[แก้]

ส่วรประกอบ หน้าที่
crRNA มีไกด์อาร์เอ็นเอซึ่งหาที่ตั้งของดีเอ็นเอของโฮสต์พร้อมกับตำแหน่ที่จับกับ tracrRNA (มักอยู่ในรูปห่วง, hairpin loop) เกิดเป็นกลุ่มรวมพร้อมปฏิบัติการ
tracrRNA จับกับ crRNA และเกิดเป็นกลุ่มรวมพร้อมปฏิบัติการ
sgRNA ย่อมาจาก Single guide RNAs เป็นการรวมกันของอาร์เอ็นเอประกอบด้วย tracrRNA และ crRNA อย่างน้อยหนึ่งชิ้น
Cas9 โปรตีนที่รูปแบบพร้อมปฏิบัติการสามารถปรับแต่งดีเอ็นเอได้ มีหลายรูปแบบที่มีหน้าที่แตกต่างกัน (เช่น การตัดสายเดี่ยว การตัดสายคู่ การจับกับดีเอ็นเอ) เป็นผลจากหน้าที่ของ Cas9 ในการรู้จำตำแหน่งดีเอ็นเอ
ต้นแบบการซ่อมแซม (repair template) ดีเอ็นเอที่นำกระบวนการซ่อมแซมเซลทำให้สามารถแทรกลำดับดีเอ็นเอเฉพาะได้

คริสเปอร์/แคสไนน์มักใช้พลาสมิดเพื่อบุกรุก (transfect) เซลล์เป้าหมาย[58] ส่วนประกอบหลักของพลาสมิดแสดงอยู่ในรูปทางขวา เริ่มจากการออกแบบ crRNA สำหรับการประยุกต์ใช้แต่ละครั้งด้วยความที่สิ่งนี้เป็นลำดับที่ Cas9 ใช้เพื่อระบุและจับโดยตรงกับดีเอ็นเอของเซลล์ crDNA ต้องจับกับที่ซึ่งต้องการแก้ไขเท่านั้น ต้นแบบการซ่อมแซมถูกออกแบบสำหรับการใช้แต่ละครั้งด้วยความที่ต้องทับซ้อนกับด้านใดด้านหนึ่งที่ถูกตัดและต้องเป็นรหัสสำหรับการแทรกลำดับ

crRNAs และ tracrRNA หลายชิ้นสามารถบรรจุเข้าด้วยกันเพื่อสร้าง single-guide RNA (sgRNA)[59] โดยสามารถนำ sgRNA นี้ไปต่อกับยีน Cas9 ในพลาสมิดเพื่อบุกรุกเข้าสู่เซลล์

ภาพรวมของการบุกรุกและการตัดดีเอ็นเอโดยคริสเปอร์แคสไนน์ (crRNA และ tracrRNA มักเชื่อมกันเป็นสายอาร์เอ็นเอเดียวขณะออกแบบพลาสมิด)[58]

อ้างอิง[แก้]

  1. "CRISPR/Cas, the immune system of bacteria and archaea". Science 327 (5962): 167–70. January 2010. Bibcode:2010Sci...327..167H. PMID 20056882. doi:10.1126/Science.1179555.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  2. "CRISPR interference: RNA-directed adaptive immunity in bacteria and archaea". Nature Reviews Genetics 11 (3): 181–90. March 2010. PMC 2928866. PMID 20125085. doi:10.1038/nrg2749.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  3. "The roles of CRISPR-Cas systems in adaptive immunity and beyond". Current Opinion in Immunology 32: 36–41. 2015. PMID 25574773. doi:10.1016/j.coi.2014.12.008.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  4. "CRISPR/Cas9 for genome editing: progress, implications and challenges". Human Molecular Genetics 23 (R1): R40–6. 2014. PMID 24651067. doi:10.1093/hmg/ddu125.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  5. "What is CRISPR/Cas9?". Archives of Disease in Childhood. Education and Practice Edition 101 (4): 213–5. August 2016. PMC 4975809. PMID 27059283. doi:10.1136/archdischild-2016-310459.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  6. "CRISPR provides acquired resistance against viruses in prokaryotes". Science 315 (5819): 1709–12. March 2007. Bibcode:2007Sci...315.1709B. PMID 17379808. doi:10.1126/science.1138140.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help) แม่แบบ:Registration required
  7. "CRISPR interference limits horizontal gene transfer in staphylococci by targeting DNA". Science 322 (5909): 1843–5. December 2008. Bibcode:2008Sci...322.1843M. PMC 2695655. PMID 19095942. doi:10.1126/science.1165771.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  8. "Diverse evolutionary roots and mechanistic variations of the CRISPR-Cas systems". Science 353 (6299): aad5147. 2016. PMID 27493190. doi:10.1126/science.aad5147.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  9. "The CRISPRdb database and tools to display CRISPRs and to generate dictionaries of spacers and repeats". BMC Bioinformatics 8: 172. May 2007. PMC 1892036. PMID 17521438. doi:10.1186/1471-2105-8-172.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  10. Sawyer, Eric (9 February 2013). "Editing Genomes with the Bacterial Immune System". Scitable. Nature Publishing Group. สืบค้นเมื่อ 6 April 2015.  Unknown parameter |name-list-format= ignored (help)
  11. "CRISPR interference: RNA-directed adaptive immunity in bacteria and archaea". Nature Reviews Genetics 11 (3): 181–90. March 2010. PMC 2928866. PMID 20125085. doi:10.1038/nrg2749.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  12. Ledford, Heidi (2015). "CRISPR, the disruptor". Nature 522 (7554): 20–4. Bibcode:2015Natur.522...20L. PMID 26040877. doi:10.1038/522020a.  Unknown parameter |name-list-format= ignored (help)
  13. 13.0 13.1 Snyder, Bill (21 August 2014). "New technique accelerates genome editing process". research news @ Vanderbilt. Nashville, Tennessee: Vanderbilt University.  Unknown parameter |name-list-format= ignored (help)
  14. "Chemically modified guide RNAs enhance CRISPR-Cas genome editing in human primary cells". Nature Biotechnology 33 (9): 985–9. September 2015. PMC 4729442. PMID 26121415. doi:10.1038/nbt.3290.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  15. "CRISPR: gene editing is just the beginning". Nature 531 (7593): 156–9. March 2016. PMID 26961639. doi:10.1038/531156a.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  16. Maxmen, Amy (August 2015). "The Genesis Engine". WIRED. สืบค้นเมื่อ 2016-06-05.  Unknown parameter |name-list-format= ignored (help)
  17. "Breakthrough of the Year: CRISPR makes the cut". Science Magazine. American Association for the Advancement of Science. 17 December 2015.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  18. "CRISPR, the disruptor". Nature 522 (7554): 20–4. June 2015. PMID 26040877. doi:10.1038/522020a.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  19. "CRISPR-Cas immunity in prokaryotes". Nature 526 (7571): 55–61. October 2015. PMID 26432244. doi:10.1038/nature15386.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  20. "RNA-based viral immunity initiated by the Dicer family of host immune receptors". Immunological Reviews 227 (1): 176–88. January 2009. PMC 2676720. PMID 19120484. doi:10.1111/j.1600-065X.2008.00722.x.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  21. "High-resolution transcriptome maps reveal strain-specific regulatory features of multiple Campylobacter jejuni isolates". PLoS Genetics 9 (5): e1003495. May 2013. PMC 3656092. PMID 23696746. doi:10.1371/journal.pgen.1003495.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  22. "Mature clustered, regularly interspaced, short palindromic repeats RNA (crRNA) length is measured by a ruler mechanism anchored at the precursor processing site". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 108 (52): 21218–22. December 2011. Bibcode:2011PNAS..10821218H. PMC 3248500. PMID 22160698. doi:10.1073/pnas.1112832108.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  23. 23.0 23.1 "Proteins and DNA elements essential for the CRISPR adaptation process in Escherichia coli". Nucleic Acids Research 40 (12): 5569–76. July 2012. PMC 3384332. PMID 22402487. doi:10.1093/nar/gks216.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  24. 24.0 24.1 "CRISPR interference directs strand specific spacer acquisition". PLoS One 7 (4): e35888. 2012. Bibcode:2012PLoSO...735888S. PMC 3338789. PMID 22558257. doi:10.1371/journal.pone.0035888.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  25. "A dual function of the CRISPR-Cas system in bacterial antivirus immunity and DNA repair". Molecular Microbiology 79 (2): 484–502. January 2011. PMC 3071548. PMID 21219465. doi:10.1111/j.1365-2958.2010.07465.x.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  26. "SSO1450--a CAS1 protein from Sulfolobus solfataricus P2 with high affinity for RNA and DNA". FEBS Letters 583 (12): 1928–32. June 2009. PMID 19427858. doi:10.1016/j.febslet.2009.04.047.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  27. "Structural basis for DNase activity of a conserved protein implicated in CRISPR-mediated genome defense". Structure 17 (6): 904–12. June 2009. PMID 19523907. doi:10.1016/j.str.2009.03.019.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  28. "RNA-guided genetic silencing systems in bacteria and archaea". Nature 482 (7385): 331–8. February 2012. Bibcode:2012Natur.482..331W. PMID 22337052. doi:10.1038/nature10886.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  29. "A novel family of sequence-specific endoribonucleases associated with the clustered regularly interspaced short palindromic repeats". The Journal of Biological Chemistry 283 (29): 20361–71. July 2008. PMC 2459268. PMID 18482976. doi:10.1074/jbc.M803225200.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  30. "Structure of a CRISPR-associated protein Cas2 from Desulfovibrio vulgaris". Acta Crystallographica Section F 66 (Pt 12): 1552–6. December 2010. PMC 2998353. PMID 21139194. doi:10.1107/S1744309110039801.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  31. "Double-stranded endonuclease activity in Bacillus halodurans clustered regularly interspaced short palindromic repeats (CRISPR) -associated Cas2 protein". The Journal of Biological Chemistry 287 (43): 35943–52. October 2012. PMC 3476262. PMID 22942283. doi:10.1074/jbc.M112.382598.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  32. 32.0 32.1 "Cas1-Cas2 complex formation mediates spacer acquisition during CRISPR-Cas adaptive immunity". Nature Structural & Molecular Biology 21 (6): 528–34. June 2014. PMC 4075942. PMID 24793649. doi:10.1038/nsmb.2820.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  33. "Integrase-mediated spacer acquisition during CRISPR-Cas adaptive immunity". Nature 519 (7542): 193–8. March 2015. PMC 4359072. PMID 25707795. doi:10.1038/nature14237.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  34. "Structural and Mechanistic Basis of PAM-Dependent Spacer Acquisition in CRISPR-Cas Systems". Cell 163 (4): 840–53. November 2015. PMID 26478180. doi:10.1016/j.cell.2015.10.008.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  35. "Foreign DNA capture during CRISPR-Cas adaptive immunity". Nature 527 (7579): 535–8. November 2015. PMC 4662619. PMID 26503043. doi:10.1038/nature15760.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  36. "CRISPR-mediated adaptive immune systems in bacteria and archaea". Annual Review of Biochemistry 82 (1): 237–66. 2013. PMID 23495939. doi:10.1146/annurev-biochem-072911-172315.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  37. "Clustered regularly interspaced short palindrome repeats (CRISPRs) have spacers of extrachromosomal origin". Microbiology 151 (Pt 8): 2551–61. August 2005. PMID 16079334. doi:10.1099/mic.0.28048-0.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help); Unknown parameter |doi-access= ignored (help)
  38. 38.0 38.1 "Diversity, activity, and evolution of CRISPR loci in Streptococcus thermophilus". Journal of Bacteriology 190 (4): 1401–12. February 2008. PMC 2238196. PMID 18065539. doi:10.1128/JB.01415-07.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  39. 39.0 39.1 "Phage response to CRISPR-encoded resistance in Streptococcus thermophilus". Journal of Bacteriology 190 (4): 1390–400. February 2008. PMC 2238228. PMID 18065545. doi:10.1128/JB.01412-07.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  40. "Short motif sequences determine the targets of the prokaryotic CRISPR defence system". Microbiology 155 (Pt 3): 733–40. March 2009. PMID 19246744. doi:10.1099/mic.0.023960-0.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  41. 41.0 41.1 "CRISPR families of the crenarchaeal genus Sulfolobus: bidirectional transcription and dynamic properties". Molecular Microbiology 72 (1): 259–72. April 2009. PMID 19239620. doi:10.1111/j.1365-2958.2009.06641.x.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  42. 42.0 42.1 "Distribution of CRISPR spacer matches in viruses and plasmids of crenarchaeal acidothermophiles and implications for their inhibitory mechanism". Biochemical Society Transactions 37 (Pt 1): 23–8. February 2009. PMID 19143596. doi:10.1042/BST0370023.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  43. 43.0 43.1 "CRISPR-spacer integration reporter plasmids reveal distinct genuine acquisition specificities among CRISPR-Cas I-E variants of Escherichia coli". RNA Biology 10 (5): 792–802. May 2013. PMC 3737337. PMID 23445770. doi:10.4161/rna.24023.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  44. 44.0 44.1 "Selective and hyperactive uptake of foreign DNA by adaptive immune systems of an archaeon via two distinct mechanisms". Molecular Microbiology 85 (6): 1044–56. September 2012. PMC 3468723. PMID 22834906. doi:10.1111/j.1365-2958.2012.08171.x.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  45. 45.0 45.1 "Protospacer recognition motifs: mixed identities and functional diversity". RNA Biology 10 (5): 891–9. May 2013. PMC 3737346. PMID 23403393. doi:10.4161/rna.23764.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  46. "CRISPR elements in Yersinia pestis acquire new repeats by preferential uptake of bacteriophage DNA, and provide additional tools for evolutionary studies". Microbiology 151 (Pt 3): 653–63. March 2005. PMID 15758212. doi:10.1099/mic.0.27437-0.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  47. "Rapidly evolving CRISPRs implicated in acquired resistance of microorganisms to viruses". Environmental Microbiology 10 (1): 200–7. January 2008. PMID 17894817. doi:10.1111/j.1462-2920.2007.01444.x.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  48. "Virus population dynamics and acquired virus resistance in natural microbial communities". Science 320 (5879): 1047–50. May 2008. Bibcode:2008Sci...320.1047A. PMID 18497291. doi:10.1126/science.1157358.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  49. "Analysis of streptococcal CRISPRs from human saliva reveals substantial sequence diversity within and between subjects over time". Genome Research 21 (1): 126–36. January 2011. PMC 3012920. PMID 21149389. doi:10.1101/gr.111732.110.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  50. "Experimental definition of a clustered regularly interspaced short palindromic duplicon in Escherichia coli". Journal of Molecular Biology 423 (1): 14–6. October 2012. PMID 22771574. doi:10.1016/j.jmb.2012.06.037.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  51. "Molecular memory of prior infections activates the CRISPR/Cas adaptive bacterial immunity system". Nature Communications 3: 945. July 2012. Bibcode:2012NatCo...3E.945D. PMID 22781758. doi:10.1038/ncomms1937.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  52. "Genome editing. The new frontier of genome engineering with CRISPR-Cas9". Science 346 (6213): 1258096. November 2014. PMID 25430774. doi:10.1126/science.1258096.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  53. 53.0 53.1 "CRISPR, the disruptor". Nature 522 (7554): 20–4. June 2015. Bibcode:2015Natur.522...20L. PMID 26040877. doi:10.1038/522020a.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  54. "Can CRISPR-Cas9 gene drives curb malaria?". Nature Biotechnology 34 (2): 149–50. 2016. PMID 26849518. doi:10.1038/nbt.3473.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  55. Ledford, Heidi (2017). "CRISPR studies muddy results of older gene research". Nature. doi:10.1038/nature.2017.21763.  Unknown parameter |name-list-format= ignored (help)
  56. "CRISPR/Cas9 Plasmids". www.systembio.com. สืบค้นเมื่อ 2015-12-17. 
  57. "CRISPR Cas9 Genome Editing". www.origene.com. OriGene. สืบค้นเมื่อ 2015-12-17. 
  58. 58.0 58.1 "Genome engineering using the CRISPR-Cas9 system". Nature Protocols 8 (11): 2281–308. November 2013. PMC 3969860. PMID 24157548. doi:10.1038/nprot.2013.143.  Unknown parameter |vauthors= ignored (help)
  59. Ly, Joseph (2013). Discovering Genes Responsible for Kidney Diseases (Ph.D.). University of Toronto. สืบค้นเมื่อ 26 December 2016. 

ดูเพิ่ม[แก้]

แหล่งข้อมูลอื่น[แก้]