สาธารณรัฐโรมัน

สาธารณรัฐโรมัน Roma (ละติน) หลังราว 100 BC: Senatus Populusque Romanus (ละติน) "วุฒิสภาและประชาชนแห่งโรม"
สาธารณรัฐ
←   ← 509 BC–27 BC →
ตราแผ่นดิน
จังหวัดโรมันช่วงก่อนการลอบสังหารจูเลียส ซีซาร์ 44 BC
เมืองหลวง	โรม
ภาษา	ละติน (ทางการ), ภาษาพูดอย่างไม่เป็นทางการหลายภาษาเฉพาะในบางพื้นที่ เช่น กรีก ฮิบรูและอียิปต์
ศาสนา	พหุเทวนิยมโรมัน
รัฐบาล	สาธารณรัฐ
กงสุล
- 509-508 BC	Lucius Junius Brutus, Lucius Tarquinius Collatinus
- 27 BC	ไกอัส จูเลียส ซีซาร์ ออกตาเวียนัส, มาร์คัส มาร์คัส วิปซานีอัส อะกริปปา
สภา	สภานิติบัญญัติโรมัน
ยุคประวัติศาสตร์	สมัยคลาสสิก
- การข่มขืนลูเครเชีย	509 BC
- ซีซาร์ตั้งตนเป็นผู้เผด็จการตลอดชีพ	44 BC
- ยุทธการแอคติอุม	2 ตุลาคม 31 BC
- ออคเตเวียนตั้งตนขึ้นเป็นออกัสตัส	16 มกราคม 27 BC
ขนาดพื้นที่
- 326 BC	10,000 กม.2 (3,861 ตร. ไมล์)
- 200 BC	360,000 กม.2 (138,997 ตร. ไมล์)
- 146 BC	800,000 กม.2 (308,882 ตร. ไมล์)
- 100 BC	1,200,000 กม.2 (463,323 ตร. ไมล์)
- 50 BC	1,950,000 กม.2 (752,899 ตร. ไมล์)
เงินตรา	เงินตราโรมัน
ปัจจุบันเป็นส่วนหนึ่งของ	35 ประเทศ อัลเบเนีย แอลจีเรีย อันดอร์รา ออสเตรีย เบลเยียม บอสเนียและเฮอร์เซโกวีนา โครเอเชีย ไซปรัส อียิปต์ ฝรั่งเศส เยอรมนี กรีซ อิสราเอล อิตาลี จอร์แดน เลบานอน ลิกเตนสไตน์ ลิเบีย ลักเซมเบิร์ก มาซิโดเนีย โมนาโก มอนเตเนโกร เนเธอร์แลนด์ ไซปรัสเหนือ โปรตุเกส คณะปกครองปาเลสไตน์ ซานมารีโน เซอร์เบีย สโลวีเนีย สเปน สวิตเซอร์แลนด์ ซีเรีย ตูนิเซีย ตุรกี นครรัฐวาติกัน

สาธารณรัฐโรมัน (ละติน: Res-publica Romanorum) เป็นยุคสมัยของอารยธรรมโรมันโบราณขณะมีรัฐบาลเป็นสาธารณรัฐ เริ่มต้นจากการโค่นล้มราชาธิปไตยโรมัน ซึ่งมักถือว่าเมื่อราว 509 ปีก่อน ค.ศ. และแทนที่ด้วยรัฐบาลซึ่งนำโดยกงสุลสองคน ซึ่งพลเมืองเลือกตั้งทุกปีและได้รับคำแนะนำจากวุฒิสภา รัฐธรรมนูญที่ซับซ้อนค่อย ๆ ได้รับการพัฒนา โดยมีศูนย์กลางอยู่บนหลักการแบ่งแยกอำนาจและการตรวจสอบและถ่วงดุล ยกเว้นในสถานการณ์ฉุกเฉินร้ายแรงของประเทศ ตำแหน่งราชการถูกจำกัดไว้ที่หนึ่งปี เพื่อที่ในทางทฤษฎีจะไม่มีปัจเจกบุคคลใดสามารถครอบงำพลเมืองได้

ในทางปฏิบัติ สังคมโรมันเป็นแบบลำดับชั้น วิวัฒนาการของรัฐธรรมนูญแห่งสาธารณรัฐโรมันได้รับอิทธิพลอย่างมากจากการต่อสู้ระหว่างชนชั้นสูงผู้ถือครองที่ดินของโรม (แพทริเซียน) ผู้ซึ่งมีบรรพบุรุษย้อนไปตั้งแต่ประวัติศาสตร์ยุคต้นของราชอาณาจักรโรมัน กับพลเมือง-สามัญชน (เพลเบียน) ที่มีจำนวนมากกว่ามาก เมื่อเวลาผ่านไป กฎหมายซึ่งให้สิทธิ์ขาดตำแหน่งสูงสุดของโรมแก่แพทริเซียนถูกยกเลิกหรือหย่อนลง และชนชั้นสูงใหม่เกิดขึ้นจากท่ามกลางชนชั้นเพลเบียน ผู้นำของสาธารณรัฐพัฒนาประเพณีและศีลธรรมแข็งซึ่งต้องการบริการสาธารณะและการอุปถัมภ์ในยามสันติและสงคราม หมายความว่า ความสำเร็จทางทหารและการเมืองเชื่อมโยงกันอย่างแยกไม่ได้ ระหว่างสองศตวรรษแรก สาธารณรัฐได้ขยายตัวผ่านการพิชิตและพันธมิตรร่วมกัน จากอิตาลีตอนกลางเป็นทั้งคาบสมุทรอิตาลี เมื่อถึงศตวรรษต่อมา รวมถึงแอฟริกาเหนือ คาบสมุทรไอบีเรีย กรีซ และพื้นที่ซึ่งปัจจุบันเป็นฝรั่งเศสตอนใต้ อีกสองศตวรรษจากนั้น ใกล้ปลายศตวรรษที่ 1 ก่อนคริสตกาล รวมถึงฝรั่งเศสปัจจุบันที่เหลือ และพื้นที่อีกมากในทางตะวันออก ถึงขณะนี้ แม้จะมีข้อจำกัดตามประเพณีและกฎหมายของสาธารณรัฐต่อการได้มาซึ่งอำนาจทางการเมืองอย่างถาวรของบุคคล การเมืองโรมันถูกครอบงำโดยผู้นำโรมันไม่กี่คน พันธมิตรที่อึดอัดระหว่างพวกเขาถูกคั่นด้วยสงครามกลางเมืองเป็นระยะ

ผู้ชนะคนสุดท้ายในสงครามกลางเมืองเหล่านี้ ออกเตเวียน (ออกัสตัส) ปฏิรูปสาธารณรัฐเป็นสมัยผู้นำ โดยตั้งตนเป็น "พลเมืองหมายเลขหนึ่ง" (princeps) ของโรม วุฒิสภายังคงประชุมและโต้วาทีกัน มีการเลือกตั้งพนักงานผู้ปกครองประจำปีดังก่อน แต่การตัดสินใจสุดท้ายในประเด็นนโยบาย การสงคราม การทูตและการแต่งตั้งเป็นเอกสิทธิ์ของ princeps ในฐานะ "ผู้เป็นเอกในบรรดาผู้เท่าเทียม" (หรือ imperator เนื่องจากการถืออำนาจสิทธิ์ขาด อันเป็นที่มาของคำว่า จักรพรรดิ) อำนาจของพระองค์เป็นแบบระบอบกษัตริย์ทุกอย่างเว้นแต่นามเท่านั้น และพระองค์ถืออำนาจไว้ตลอดชีพ ในนามของวุฒิสภาและประชาชนแห่งโรม สาธารณรัฐโรมันไม่เคยถูกฟื้นฟู แต่ก็ไม่เคยถูกล้มล้างเช่นกัน ดังนั้น เหตุการณ์อันเป็นสัญญาณของการเปลี่ยนผ่านสู่จักรวรรดิโรมันจึงยังเป็นประเด็นที่ต้องตีความต่อไป นักประวัติศาสตร์เสนอหลากหลายเหตุการณ์ เช่น การแต่งตั้งจูเลียส ซีซาร์เป็นผู้เผด็จการตลอดชีพเมื่อ 44 ปีก่อน ค.ศ., ความพ่ายแพ้ของมาร์ค แอนโทนีในยุทธการแอคติอุมเมื่อ 31 ก่อน ค.ศ. และการมอบอำนาจเต็มแก่ออกเตเวียน (ออกัสตัส) ของวุฒิสภาโรมันภายใต้ข้อตกลงแรกเมื่อ 27 ปีก่อน ค.ศ. เป็นเหตุการณ์นิยามการสิ้นสุดสาธารณรัฐ

โครงสร้างทางกฎหมายและนิติบัญญัติจำนวนมากของโรมยังพบเห็นได้ทั่วยุโรปและพื้นที่ส่วนอื่นของโลกโดยรัฐชาติสมัยใหม่และองค์การระหว่างประเทศ ภาษาละติน ภาษาของชาวโรมัน ส่งอิทธิพลต่อไวยากรณ์และคำศัพท์ทั่วบางส่วนของยุโรปและโลก