จันทน์กะพ้อ

จันทน์กะพ้อ
การจำแนกชั้นทางวิทยาศาสตร์
อาณาจักร:	Plantae
หมวด:	Magnoliophyta
ชั้น:	Magnoliopsida
อันดับ:	Malvales
วงศ์:	Dipterocarpaceae
สกุล:	Vatica
ชนิด:	V. diospyroides

จันทน์กะพ้อ เป็นพันธุ์ไม้ในวงศ์ Dipterocarpaceae พวกเดียวกับยางนาและพะยอม บางพื้นที่ทางภาคใต้เรียก จันทน์พ้อ หรือ จันพอและที่จังหวัดพังงาเรียก เขี้ยวงูเขา

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์

จันทน์กะพ้อเป็นไม้ต้นขนาดเล็กถึงขนาดกลาง (สูงประมาณ 5 - 15 เมตร) ต้นค่อนข้างตรง เปลือกเกลี้ยง เรือนยอดเป็นพุ่มรีหรือกว้างใบเป็นใบเดี่ยว รูปรียาว ขนาดยาว 7 - 9 เซนติเมตร กว้าง 2 - 3 เซนติเมตร สีเขียวเข้ม เรียงตัวแบบเวียนไปตามกิ่งห่างๆ กัน ดอกออกตามกิ่งเป็นช่อเล็กๆ ทยอยบานครั้งละ 1 - 2 ดอก แต่มักจะมีช่อหลายช่อเป็นกระจุกและเรียงเป็นระยะๆ ตามกิ่งดอกขนาด 1.2-1.5 เซนติเมตร กลีบเลี้ยงมีขนสีน้ำตาลกลีบดอกเรียงเวียนซ้อนเกยกันเล็กน้อย ด้านในสีขาวนวลหรืออมชมพู ด้านนอกมีแถบแคบๆ มีขนละเอียดสีน้ำตาลอมแดง กลิ่นหอมแรง ออกดอกในช่วงเดือนมกราคม-เมษายน

การดูแล และ ขยายพันธ์

จันทน์กะพ้อชอบขึ้นอยู่ตามริมน้ำ บริเวณที่มีน้ำท่วมหรือน้ำหลาก ชอบอยู่กลางแจ้งที่มีความชื้นในอากาศค่อนข้างสูง โตช้า ปลูกเลี้ยงค่อนข้างยาก ถ้าแดดจัดหรือลมแรงใบจะไหม้ ปัจจุบันจึงพบเห็นจันทน์กะพ้อน้อยลง สำหรับการขยายพันธุ์จันทน์กะพ้อนั้นทำโดยเพาะเมล็ด ใช้เวลาเพียง 1 เดือนรากก็เริ่มงอกแทงออกมา เมื่อต้นกล้าอายุ 1 ปี จะมีความสูงประมาณ 30 เซนติเมตร และมีใบ 4-7 ในปีที่ 2 ต้นกล้าจะเจริญอย่างรวดเร็วและสูงประมาณ 1 เมตร ในช่วงนี้ถ้าปลูกในกระถาง ควรเปลี่ยนกระถางให้มีขนาดไม่ต่ำกว่า 10 นิ้ว หรือถ้าปลูกลงดินจะเจริญเติบโตอย่างรวดเร็ว มีทรงพุ่มแผ่กว้าง เมื่ออายุ 5-7 ปี จะมีความสูง 2.5-5 เมตร และเริ่มออกดอก

ประโยชน์

ใช้ปลูกเป็นไม้ประดับ ดอกมีกลิ่นหอมค่อนข้างแรงมากและสามารถนำดอกมาปรุงเป็นยาหอม แก้ลม และบำรุงหัวใจ

วรรณกรรมที่เกี่ยวข้อง

ร้อยกรอง

จันทน์กะพ้อผลิดอกออกนวลขาว		จรุงกลิ่นประทินราวดอกไม้สวรรค์
ดังกลิ่นกายกลิ่นแก้มแกมกัน		เมื่อจอมขวัญเคยแนบชิดยามนิทรา

พี่เหลียวซ้ายแลขวามองหาเจ้า		พี่เหลียวซ้ายแลขวามองหาเจ้า
ต้องเหม่อมองจันทน์กะพ้อละออตา		ต้องเหม่อมองจันทน์กะพ้อละออตา
— ลำนำดอกไม้...วิยดา เทพหัตถี

เพลงจันทน์กะพ้อร่วง

• คำร้อง แก้ว อัจฉริยะกุล
• ทำนอง เอื้อ สุนทรสนาน

ดอกจันทน์กะพ้อร่วงพรู

เจ้ามิใช่ร่วงสู่แผ่นดินแห่งไหนโดยง่าย

ลมพาเอากลีบกระจาย

ร่อนปลิวพร่างพลิ้วพราย

ไม่มีที่หมายใด

ดูดังฝูงฝึ้งแตกรัง

เมื่อไร้กำลัง...หล่นก็ลงฝังทั่วไป

ไร้ผู้จะเหลียวใส่ใจ

ไม่มีใครที่ไหน

เก็บเอาไปเพื่อไว้บูชา

บางกลีบเขาเหยียบลง

แหลกเป็นผลอย่างไร้เมตตา

กลีบจมแผ่นดินสิ้นสูญราคา

กลิ่นนั้นหนายังหอมเป็นค่าผูกพัน

จันทน์กะพ้อคือเหล่าสตรี

มีราคีเพราะชายขยี้พรหมจรรย์

ความสาวแหลกเหลวสิ้นกัน

ไร้ค่าผูกพันเหมือนจันทน์กะพ้อร่วงพรู

เกร็ด

• ต้นไม้ประจำคณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยนเรศวร
• ต้นไม้ประจำ วัดจันทน์กะพ้อ จังหวัดปทุมธานี

แหล่งข้อมูลอื่น

• จันทน์กะพ้อ
• วัดจันทน์กะพ้อ
• คณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยนเรศวร