กลองมังคละ

จากวิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี

กลองมังคละ เป็นเครื่องดนตรีพื้นบ้านในเขตภาคเหนือตอนล่าง เป็นที่นิยมกันมานาน มีหลักฐานว่า ดนตรีมังคละเล่นกันมานานนับแต่ครั้งกรุงสุโขทัย มีหลักฐานในศิลาจารึกหลักที่ 1 บันทึกไว้ว่า "ท้าวหัวราน คำบง คำกลอง ด้วยเสียงพาทย์เสียงพิณ เลื่อนขับ" มีผู้ให้คำอธิบายและตีความว่า คำบง คำกลอง เป็นคำโบราณที่มีใช้ตั้งแต่สมัยกรุงสุโขทัยแปลว่า การประโคม ดังนั้นคำว่า คำบง คำกลอง จึงหมายถึงการตีกลองหรือประโคมกลองที่ขึงด้วยหนัง ซึ่งหมายถึงกลองมังคละ [1]การละเล่นพื้นบ้านที่เป็นเอกลักษณ์ของจังหวัดสุโขทัย[2] จังหวัดพิษณุโลก [3] โดยลักษณะกลองมังคละนี้มีความเหมือนกับเครื่องดนตรี "กาหลอ" ดนตรีทางพื้นถิ่นภาคใต้[4] และวง "มงคลเภรี" ของศรีลังกา[5] สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ บันทึกไว้ในคราวตรวจการที่หัวเมืองพิษณุโลก เมื่อ พ.ศ. 2444 ได้ยินดนตรีดังกล่าวบริเวณวัดสะกัดน้ำมันจึงได้เรียกมาแสดงให้ดู ได้ให้ทัศนะต่อดนตรี "มังคละ" ว่า "เครื่องมังคละนี้เป็นเครื่องเบญจดุริยางค์แท้" [6]

ประวัติ[แก้]

ประวัติ[แก้]

มังคละ เป็นกลองชนิดหนึ่ง ขึงด้วยหนัง มีรูปกลมรี ใช้ตีด้วยไม้ คำว่า “มังคละ” หมายถึง มงคล หรืองานที่เจริญก้าวหน้า มังคละจึงเป็นดนตรีที่เป็นมงคล การเล่นมังคละมีมาช้านาน ตั้งแต่สมัยโบราณกาลครั้งกรุงสุโขทัย มีหลักฐานในหลักศิลาจารึกหลักที่ 1 ที่ว่า “เมื่อกรานกฐิน มีพนมเบี้ย มีพนมหมาก มีพนมดอกไม้ มีหมอนนั่งหมอนโนน มีบริพารกฐิน โดยท่านแล้ปี แล้ญิบล้าน ไปสูดญัติกฐินถึงอรัญญิกพู้น เมื่อจักเข้ามาเวียงวังเท้าหัวลานดํบงคํกลองด้วยเสียงพาดเสียงพิน เลื่อนขับ ใครจักมักเล่นเล่น ใครจักมักหัวหัว ใครจักมักเลื่อนเลือน…………..” ต่อมาได้มีการละเล่นมังคละที่เป็นการละเล่นที่สะท้อนให้เห็นถึงวิถีชีวิตของท้องถิ่นแห่งวัฒนธรรมข้าว มีการเกี้ยวพาราสีกันระหว่างหนุ่มสาวด้วยลีลาท่ารำต่าง ๆ อย่างสนุกสนาน

ดนตรีกับศาสนา[แก้]

  • ในรัชสมัยพญาลิไท(ครองราชย์ พ.ศ. 1897 - พ.ศ. 1919) ได้นำพระศาสนาจากลังกาเข้ามา โดยเฉพาะองค์พระมหาสวามีสังฆราชและพระผู้ใหญ่อีกหลายรูปก็มีการไปมาหาสู่กันระหว่างสุโขทัยกับลังกา การที่พระมหาสวามีสังฆราชเสด็จมา จารึกระบุว่ามาเป็นขบวนเสด็จ ซึ่งสมัยโบราณจะต้องมีกองทหารเกียรติยศและจะต้องมีปีมีกลองตามฐานันดร จึงพอเชื่อว่าพระมหาสวามีสังฆราชน่าจะเสด็จมาพร้อมกับกองเกียรติยศทหารลังกา ประโคมมาดั่งสนั่นหวั่นไหวตลอดทาง หรือแม้กระทั่งพระมหาสามีศรีศรัทธา ฯ (หลัก ๑ กับหลัก ๑๑) ไปทำบุญในเกาะลังกา ขากลับมาสยามอาจจะได้รับพระราชทานจากพระเจ้าลังกาให้มีกองเกียรติยศและดนตรีประดับพระคุณ[7] ดังนั้นหากนิยามตามทัศนะดังกล่าวก็ย่อมหมายความว่าดนตรี มังคละมีต้นเค้ามาจากประเทศศรีลังกา เป็นความสัมพันธ์ระหว่างศาสนากับดนตรี นัยหนึ่งเพื่อเป็นเกียรติยศ และการขับกล่อมประโคม เมื่อพัฒนการทางดนตรีมาอยู่ในสุโขทัย จึงเป็นการผสมผสานเข้ามาร่วมในพิธีกรรมทางศาสนา รวมทั้งรักษาสืบทอดมาจนกระทั่งจุบัน

เครื่องดนตรีในวง[แก้]

  • 1. กลองมังคละ เป็นกลองหนังหน้าเดียวขนาดเล็ก ทำจากไม้ขนุน หน้ากลองมีเส้นผ่าศูนย์ กลางประมาณ 5 นิ้ว หุ้มด้วยหนัง กลองยาวประมาณ 10 นิ้ว
  • 2. ปี่ มีลักษณะคล้ายปี่ชวา 1 เลา
  • 3. กลองสองหน้า 2 ขนาด ขนาดใหญ่ เรียกว่า กลองยืน ขนาดเล็กเรียกว่า กลองหลอน ตีจังหวะ ขัดล้อกัน
  • 4. ฆ้องโหม่ง
  • 5. เครื่องประกอบจังหวะ ได้แก่ ฆ้อง 3 ใบ แขวน อยู่บนคานหาม ฉิ่ง และฉาบใหญ่ 2

เพลงที่ใช้บรรเลง[แก้]

เพลงที่ใช้บรรเลง มีชื่อดังนี้ ไม้หนึ่ง, ไม้สอง, ไม้สาม, ไม้สี่, บัวลบ, ไทรย้อย, ตกปลักเล็ก, ตกปลักใหญ่, ถอยหลังลงคลอง, พญาโศก, ลมพัดชายเขา, ย่ำค่ำ, จูงนางเข้าห้อง, กบเข่นเขี้ยว, แม่หม้ายกระทบแป้ง, สาวน้อยปะแป้ง, อีกาจับหลัก, เวียนเทียน, พระฉันภัตตาหาร, และเพลงนางหงส์ ที่ใช้สำหรับแห่ศพ [8]

ส่วนข้อมูลที่เรียบรวมโดยสำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดพิษณุโลก[9] ให้ข้อมูลเพลงที่นอกเหนือจากที่กล่าวมาอาทิ เพลงไม้สามกลับ เพลงไม้สามถอยหลัง เพลงไม้สี่ เพลงกระทิงเดินดง เพลงกระทิงนอนปลัก เพลงกระทิงกินโป่ง เพลงเก้งตกปลัก เพลงข้ามรับ – ข้ามส่ง

เพลงข้าวต้มบูด เพลงคางคกเข็ดเขี้ยว เพลงคลื่นกระทบฝั่ง เพลงคุดทะราดเหยียดกรวด เพลงตกปลัก (อีเก้งตกปลัก)เพลงตกตลิ่ง เพลงตุ๊กแกตีนปุก เพลงถอยหลังลงคลอง (ถอยหลังเข้าคลอง) เพลงนมยานกระทกแป้ง เพลงนารีชื่นชม เพลงบัวโรย เพลงบัวลอย

เพลงใบไม้ร่วง (ใบไผ่ร่วง) เพลงปลักใหญ่ เพลงพญาเดิน เพลงแพะชนกัน เพลงแม่หม้ายนมยาน เพลงรักซ้อน เพลงรักแท้ เพลงรักเร่ (สาวน้อยประแป้ง เพลงรำ) เพลงรักลา เพลงลมพัดชายเขา เพลงเวียนเทียน เพลงเวียนโบสถ์ เพลงสาลิกาลืมดง เพลงไม้สาม เพลงสาวน้อยประแป้ง เพลงหิ่งห้อยชมสวน

โอกาสที่ใช้บรรเลงดนตรีมังคละ[แก้]

การบรรเลงดนตรีมังคละใช้ในโอกาส ดังนี้ แห่พระ แห่นาค ทอดผ้าป่า ทอดกฐิน งานประเพณีสงกรานต์ ลอยกระทง ทำ บุญกลางนา แห่แม่โพสพบรรเลงประกอบการแสดงต่างๆ งานแห่ศพ เป็นต้น

ตัวอย่างโน้ตเพลงดนตรีมังคละ[แก้]

  • 1. เพลงไม้หนึ่ง

/---ป๊ะ /- เท่ง -ป๊ะ/

  • 2. เพลงไม้สอง

/---ปะ/---เท่ง/---ปะ/---เท่ง/---ปะ/

ขั้นตอนการบรรเลง[แก้]

  • 1. ไหว้ครู
  • 2. บรรเลงเพลงไม้สี่ (นักดนตรีมังคละถือว่าเป็นเพลงครู)
  • 3. บรรเลงเพลงตามความถนัดไปเรื่อย ๆ
  • 4. จบการบรรเลงด้วยเพลงไม้สี่ เพื่อเป็นสิริมงคล

วิธีการบรรเลง[แก้]

แต่ละเพลงมี ลักษณะเฉพาะ ดังนี้

  • 1. เริ่มบรรเลงขึ้นต้นด้วยการตีรัว กลองมังคละ
  • 2. ปี่ เป่าทำนองรัวโหนเสียงไปกับกลองมังคละ
  • 3. กลองยืนตีนำขึ้นเพลงเป็นไม้ กลองเพื่อบอกให้นักดนตรีในวงตีตามในเพลงนั้นๆ
  • 4. เครื่องดนตรีอื่นๆ จึงตีตามพร้อมกันทั้งวง
  • 5. ลงจบด้วยการตีรัวกลองมังคละ พร้อมทั้งปี่เป่ารัวเพื่อเป็นสัญญาณในการลง จบเพลงในจังหวะสุดท้ายอย่างพร้อมเพรียงกัน

วงดนตรีมังคละ/ผู้สืบทอดในปัจจุบัน[แก้]

  • 1.หน่วยงานราชการ/สถานศึกษา
  • มหาวิทยาลัยนเรศวร
  • มหาวิทยาลัยราชภัฎพิบูลสงคราม จังหวัดพิษณุโลก
  • วิทยาลัยนาฎศิลป์สุโขทัย
  • (http://www.thaichumpol.net/2555.html โรงเรียนเทศบาลวัดไทยชุมพล(ดำรงประชาสรรค์)สาธิตมหาวิทยาลัยรามคำแหง จังหวัดสุโขทัย)
  • โรงเรียนกงไกรลาศวิทยา ตำบลไกรกลาง อำเภอกงไกรลาศ จังหวัดสุโขทัย
  • องค์การบริหารส่วนตำบลกกแรต หมู่ 10 ตำบล กกแรต อำเภอ กงไกรลาศ จังหวัดสุโขทัย
  • โรงเรียนบ้านไร่พิทยาคม หมู่ 7 บ้านไร่ ตำบล บ้านไร่ อำเภอ ศรีสำโรง จังหวัดสุโขทัย
  • โรงเรียนกงไกรลาศวิทยา เลขที่ 147 ตำบล ไกรกลาง อำเภอ กงไกรลาศ จังหวัดสุโขทัย
  • โรงเรียนไกรในวิทยาคมฯ หมู่ 2บ้านหนองตะแบก ตำบล ไกรใน อำเภอ กงไกรลาศ จังหวัดสุโขทัย
  • โรงเรียนพรหมพิรามวิทยา ตำบล พรหมพิราม อำเภอ พรหมพิราม จังหวัดพิษณุโลก
  • โรงเรียนวัดกระบังมังคลาราม หมู่ 2 ตำบล หอกลอง อำเภอ พรหมพิราม จังหวัดพิษณุโลก
  • โรงเรียนวัดหางไหล หมู่ 4 ตำบล มะต้อง อำเภอ พรหมพิราม จังหวัดพิษณุโลก
  • โรงเรียนศรีรัตนาราม วัดยางเอน อำเภอพรหมพิราม จังหวัดพิษณุโลก
  • โรงเรียนบ้านเนินมะปราง อำเภอวังทอง จังหวัดพิษณุโลก
  • โรงเรียนวัดโบสถ์ ตำบลวัดโบสถ์ จังหวัดพิษณุโลก
  • โรงเรียนวังมะด่าน อำเภอพรหมพิราม จังหวัดพิษณุโลก
  • โรงเรียนบ้านทุ่งน้อย ตำบลท่าตาล อำเภอบางกระทุ่ม จังหวัดพิษณุโลก
  • โรงเรียนวัดจอมทอง ตำบลจอมทอง อำเภอเมือง จังหวัดพิษณุโลก
  • โรงเรียนเทศบาล 2 วัดคูหาสวรรค์ อำเภอเมือง จังหวัดพิษณุโลก
  • โรงเรียนเทศบาล 3 วัดท่ามะปราง อำเภอเมือง จังหวัดพิษณุโลก
  • โรงเรียนจ่านกร้อง จังหวัดพิษณุโลก
  • โรงเรียนพุทธชินราชพิทยา จังหวัดพิษณุโลก
  • 2.คณะบุคคล
  • ชมรมอนุรักษ์ดนตรีพื้นบ้านมังคละ เลขที่ 34/4 หมู่ 4 ตำบล จอมทอง อำเภอ เมือง จังหวัดพิษณุโลก
  • คณะ ก นพเก้า เลขที่ ๘๖ หมู่ ๘ ตำบลวัดโบสถ์ อำเภอวัดโบสถ์ จังหวัดพิษณุโลก โดยมีนายวิเชียร สวัสดิเทพ เป็นหัวหน้า
  • คณะล้อมมังคละ เลขที่ ๘๖/๑ หมู่ ๘ ตำบลวัด โบสถ์ อำเภอวัดโบสถ์ จังหวัดพิษณุโลก โดยมีนายล้อม ยิ้มดี เป็นหัวหน้า
  • คณะกลุ่มผู้สูงอายุ หมู่ ๗ วัดโบสถ์ เลขที่ ๑๘๑/๖ หมู่ ๗ ตำ บลวัดโบสถ์ อำ เภอวัดโบสถ์ โดยมีนายฟุ้ง ยิ้มดี เป็นหัวหน้า
  • คณะพรเมือง พรหม เลขที่ ๓๑ หมู่ ๕ ตำบล พรหมพิราม อำเภอพรหมพิราม โดยมีนายย้วน เขียวเอี่ยม เป็นหัวหน้าคณะ
  • คณะเปรื่อง รุ่งเรือง เลขที่ ๑๓ หมู่ ๓ ตำบล มะตูม อำเภอพรหมพิราม จังหวัดพิษณุโลก โดยมีนายเปรื่อง คงรอด เป็นหัวหน้า
  • คณะเจริญไผ่ขอดอน เลขที่ ๗๒ หมู่ ๕ ตำบลไผ่ ขอดอน อำเภอเมือง โดย มีนายถนัด ทองอินทร์ เป็นหัวหน้าคณะ
  • คณะทองอยู่ มังคละ เลขที่๓๔/๔หมู่ ๔ ตำบลจอมทอง อำเภอเมือง มีพ.อ.อ.ประโยชน์ ลูกพลับ เป็นหัวหน้าคณะ
  • คณะวังจันทน์ ตั้งอยู่ที่มหาวิทยาลัยราชภัฏพิบูลสงคราม อำเภอเมือง โดยมีนายขัน แก้ว สมบูรณ์ เป็นหัวหน้าคณะ
  • คณะบุญธรรมศิลป์ไทย หมู่ ๖ บ้านกรับพวงเหนือ ตำบลพรหมพิราม อำเภอพรหมพิราม จังหวัดพิษณุโลก
  • คณะลูกสองแคว เลขที่ ๒๑/๕๓ ถนนเอกาทศรถ ตำบลในเมือง อำเภอเมือง จังหวัดพิษณุโลก
  • คณะกระทรวง สินหลักร้อย หมู่ 3 บ้านกองโค ตำบลคอรุม อำเภอพิชัย จังหวัดอุตรดิตถ์

อ้างอิง[แก้]

  1. http://www.info.ru.ac.th/province/sukhotai/wmank.htm .
  2. เป็นข้อมูลที่ไมเคิล ไรท์ ได้มาเก็บข้อมูลวงดนตรีมังคละที่ตำบลบ้านสวนและเขียนเป็นหนังสือ ไมเคิล ไรท์ . ฝรั่งคลั่งสยาม. กรุงเทพ ฯ : มติชน.2541. (ศิลปวัฒนธรรมฉบับพิเศษ) หน้า 172-175 และ หน้า 180-183.
  3. แก้วกร เมืองแก้ว. มังคละ : กรณีศึกษาวงดนตรีพื้นบ้านของนายพรต คชนิล, ปริญญานิพนธ์ (ศป.ม. (มานุษยดุริยางควิทยา)) -- มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ ประสานมิตร, 2544.
  4. / วงดนตรีกาหลอวัฒนธรรมทางดนตรีของภาคใต้
  5. เป็นข้อมูลที่ไมเคิล ไรท์ให้ทัศนะไว้ว่า ดนตรีชนิดนี้ภาษาสิงหลเรียกว่า “มคุล เพเร” ตรงกับบาลี “มังคละเภรี” และไทย “กลองมังคละ”เป็นดนตรีที่ใช้ตีเพื่อประโคมต่อการแสดงความเคารพบูชาที่วัดพระธาตุเขี้ยวแก้วเมืองแคนดี้ในปัจจุบัน ดูรายละเอียดเพิ่มเติม ไมเคิล ไรท์ . ฝรั่งคลั่งสยาม. กรุงเทพ ฯ : มติชน.2541. (ศิลปวัฒนธรรมฉบับพิเศษ) หน้า 172-175 และ หน้า 180-183.
  6. สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ "จดหมายเหตุระยะทางไปพิษณุโลก" พิมพ์เป็นอนุสรณ์ ในงานฉลองวันประสูติ ครบ 100 ปี 28 เมษายน 2516.
  7. เป็นข้อมูลเชิงทัศนะที่ไมเคิล ไรท์เขียนเป็นหนังสือ ใน ไมเคิล ไรท์ . ฝรั่งคลั่งสยาม. กรุงเทพ ฯ : มติชน.2541. (ศิลปวัฒนธรรมฉบับพิเศษ) หน้า 172-175 และ หน้า 180-183.
  8. (ข้อมูล นายสมศักดิ์ ดวงเกิด ในหนังสือ อนุสรณ์ งานพระราชทานเพลิงศพ พระครูวิมลกิจโกศล (เกียว โกวิโท) ณ เมรุวัดคุ้งยางใหญ่ ต.บ้านสวน อ.เมืองสุโขทัย จ.สุโขทัย 13 กุมภาพันธ์ 2537 http://www.bansuan.net/3/Wattanatom.htm
  9. http://www.phitsanulokculture.com/cd/ สำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดพิษณุโลก

ข้อมูลเกี่ยวเนื่อง[แก้]